Քրիստափոր Միքայելյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քրիստափոր Միքայելյան
Db 1a Chrisdapr1.jpg

Քրիստափոր Միքայելյան (1859-1905) հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության հիմնադիրներից։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Քրիստափոր Միքայելյանը ծնվել է 1859 թ. հոկտեմբերի 18-ին Նախիջևանի Գողթն գավառի Վերին Ագուլիս գյուղում: Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրի ծխական դպրոցում: 1876 թ. ընդունվում է Թիֆլիսի Ուսուցչական ինստիտուտը, որն ավարտում է (1880)-ին։ 1880–84-ին ուսուցչություն է արել իր ծննդավայր Վերին Ագուլիսում, ապա՝ Թիֆլիսում։ 1880-ական թթ. հարել է նարոդնիկությանը, անդամագրվում ,,Նարոդնայա Վոլյա՛՛ կազմակերպությանը։ 1882–83-ին մասնակցել է ազգային– դեմոկրատական, նարոդնիկական ուղղություն ունեցող Թիֆլիսի գաղտնի խմբակի ստեղծմանը։ Վերջինիս քայքայումից (1886) հետո բռնել է զուտ ազգայնական շարժման ուղին։ 1885-1887 թթ. իբրև ազատ ունկնդիր ուսանում է Մոսկվայի համալսարանում: 1887 թվականին վերադառնում է Թիֆլիս և դարձյալ ձեռնարկում հեղափոխական գործունեության: 1889 թվականին նրա նախաձեռնությամբ ստեղծվում է ,,Երիտասարդ Հայաստան՛՛ կազմակերպությունը: 1890-ին Թիֆլիսում Սիմոն Զավարյանի և Ստեփան Զորյանի (Ռոստոմ) հետ հիմնադրել է ,,Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցությունը՛՛՝ դառնալով նրա Կենտրոնական վարչության անդամը և ղեկավար դեմքը: 1891 թ. նա ձերբակալվում և աքսորվում է Բեսարաբիա՝ Քիշնև: Սակայն, այստեղ էլ նա հանգիստ չմնաց: 1891-ին գաղտնի անցավ Ռումինիա և կազմակերպեց ՀՅ Դաշնակցության օրգան «Դրօշակ» թերթի հրատարակությունը։ 1892 թ. ամռանը վերադառնում է Թիֆլիս և մասնակցում ՀՅԴ առաջին ընդհանուր ժողովին: Այդ ժողովում հաստատվեց ՀՅԴ ծրագիրը, որի հեղինակներից մեկն էր Քրիստափորը: Նույն ժողովը ընտրեց ՀՅԴ անդրանիկ Բյուրոն, որի անդամ էր նաև Քրիստափորը: 1895 թ. հոկտեմբերին նա ևս մեկ անգամ ձերբակալվում է և մինչև 1896 թ. մարտի 23-ը անցկացնում Բաքվի բանտում: Քրիստափորն ազատվում է միայն 2000 ռուբլի գրավականով և Թիֆլիսից չհեռանալու պայմանով: Այնուհետև Քրիստափորը իր ուժերը կենտրոնացնում է Խանասորի արշավանքի կազմակերպման ուղղությամբ, որի նպատակն էր պատժել հայության համար պատուհաս դարձած քրդական Մազրիկ ցեղին: 1898 թ. կայացած ՀՅԴ երկրորդ ընդհանուր ժողովի որոշմամբ Քրիստափորը մեկնում է Ժնև, ուր զբաղվում է ,,Դրոշակ՛՛ թերթի խմբագրման և քարոզչական գործունեությամբ: Այս ընթացքում էլ նա գրել է իր «Ամբոխային տրամաբանություն» (հրտ. 1909), «Կովկասահայ տագնապը» (հրտ. 1903), աշխատություններըը, որտեղ պաշտպանել է ցույցերի, արշավանքների, ահաբեկչական գործողությունների միջոցով Արևմտյան Հայաստանն ազատագրելու ՀՅ Դաշնակցության ծրագիրը։ Նրա անմիջական նախաձեռնությամբ է կազմակերպվում ,,Եվրոպայի հայ ուսանողական միությունը՛՛, որը նշանակալից դեր խաղաց ՀՅԴ գործունեության մեջ: Քրիստափորի նախաձեռնությամբ 1900 թ. նոյեմբերին Ժնևում սկսվեց հրատարակվել ֆրանսալեզու ,,Պրո Արմենիա՛՛ թերթը, որին թղթակցում էին ժամանակի ֆրանսիական շատ հայտնի հայագետներ և քաղաքական գործիչներ /Անատոլ Ֆրանս, Ժան Ժորես, Դընի Կոշեն, Ժորժ Կլեմանսո և այլն/: Նրա նախաձեռնությամբ ստեղծվեց և միր գործունեությունը ծավալեց նաև ՀՅԴ հայտնի ,,Փոթորիկ՛՛ խումբը, որը իր գործունեությունը սկսելով 1901 թվականին՝ հայ մեծահարուստներից հարկադրաբար պահանջում և ստանում էր խոշոր գումարներ, որոնք մինչև վերջին լուման օգտագործվում էին հայ ազատագրական զինյալ պայքարուի կարիքների համար: 1904 թ. հրավիրված ՀՅԴ 3-րդ ընդհանուր ժողովից հետո, նույն ժողովի որոշումով, Քրիստափորը ձեռնամուխ եղավ արյունոտ սուլթանին՝ Աբդուլ Համիդ երկրորդին ահաբեկելուն ուղղված ,,Նժույգ՛՛ գործողության կազմակերպմանն ու ղեկավարմանը: Նա կազմեց մահափորձի ծրագիրը, ընտրեց գործակիցներ, անձամբ անցավ Կ. Պոլիս, կատարեց նախապատրաստական աշխատանքներ Աբդուլ Համիդ 2-րդի ահաբեկումը իրականացնելու համար: Բայց, ցավոք, 1905 թ. մարտի 5-ին /ն. տ. 17-ին/ Սոֆիայի մոտ, Վիտոշ լեռան բարձունքին, ինքնաշեն նռնակի փորձարկման ժամանակ նա զոհվեց իր գործակից Վռամշապուհ Քենդիրյանի հետ միասին: Քրիստափորի աճյունն ամփոփվեց Թիֆլիսի Խոջիվանքի հայկական գերեզմանատանը: Նրա մահը մեծ կորուստ էր ինչպես ՀՅ Դաշնակցության, այնպես էլ հայ ազատագրական պայքարի համար:

Գրականություն[խմբագրել]

  • Քրիստափոր Միքայէլեանի նամակները, խմբ. Հր. Տասնապետեան, Պէյրութ, 1993, 414 էջ:
  • Յուշապատում ՀՅ Դաշնակցութեան /1890-1950/, խմբ. Սիմոն Վրացեան, Բոստոն, 1950, 636 էջ:
  • Վարանդեան Միքայէլ, Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, Երեւան, 1992:
  • Խուդինեան Գևորգ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան ծնունդը, Երեւան, 2000:
  • Խուդինյան Գևորգ, ՀՅ Դաշնակցության քննական պատմություն /ակունքներից մինչև 1895 թվվականի վերջը/, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ, 2006:
  • Աշոտ Ներսիսեան, Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, հատ. Բ. /1898-1908 թուականներ/, Պէյրութ, 2008, 400 էջ:
  • Գրիգորյան Հովիկ, Հայոց ազատամարտի զինման և ֆինանսավորման խնդիրը /1890-1908 թթ./, Երևան, 2004, 112 էջ:
  • Ահարոնեան Աւետիս, Քրիստափոր Միքայէլեան, Պոսթըն, 1926:
  • Տասնապետեան Հրաչ, ՀՅ Դաշնակցութիւնը իր կազմութենէն մինչեւ Ժ. ընդհանուր ժողովը /1890-1924 թթ./, Աթէնք, 1988:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]