Տաթեւի վանք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Տաթեւի վանք
Տաթեւի համալիրը

##Տաթեւի վանք (Հայաստան)
Set01-church1.svg
Հիմնական տեղեկություններ
Տեղագրություն Հայաստան գ. Տաթեւ, Սիւնիքի մարզ , Հայաստան
Կոորդինատներ 39°22′45.72″ հս. լ. 46°15′00.11″ ավ. ե. / 39.379367, 46.25003139°22′45.72″ հս. լ. 46°15′00.11″ ավ. ե. / 39.379367, 46.250031
Թեմ Սիւնիքի
Ճարտարապետական նկարագրություն
Ճարտարապ. ոճ Հայկական
Կառուցման ավարտ Ը դար
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում


Տաթեւի Վանքը Հայ միջնադարեան ճարտարապետութեան նշանաւոր յուշարձաններէն մէկն է. վանական համալիրը կը գտնուի Հայաստանի Հանրապետության Սիւնիքի մարզում՝ Տաթեւ գիւղին մօտ։ Թ. դարու վերջաւորութեան, ան կը դառնայ Սիւնեաց եպիսկոպոսութեան աթոռանիստ։ Վանքը կարեւոր դեր կը խաղայ շրջանի պատմութեան մէջ, դառնալով քաղաքական, կրօնական եւ մշակութային կեդրոն։

ԺԴ. եւ ԺԵ. դարերուն Տաթեւի մէջ կը գործէ հայկական կարեւորագոյն համալսարաններէն մին։ Այստեղ կ'արձանագրուին նշանակալի գիտական, կրօնական եւ փիլիսոփայական աշխատանքներ, կը ծաղկի մատենագրութիւնն ու մանրանկարչութիւնը։ Տաթեւի մտաւորականները կարեւոր առաջնորդական դեր կը խաղան օտար բռնակալներու դէմ պայքարի ճիգերուն։

Ստուգաբանութիւն[խմբագրել]

Ըստ հայկական աւանդութեան, Տաթեւի վանքը անուանուած է Ս. Թադէոս Առաքեալի Եւստաթէոս կամ Ստաթէ աշակերտի անունով։ Վերջինս Գ. դարուն այս շրջանին մէջ քարոզած եւ յետոյ մարտիրոսացած է։ Իր անունը ժամանակի ընթացքին աղաւաղուելով դարձած է Տաթեւ [1]:

Ըստ ուրիշ տարբերակի, վանքի գլխաւոր տաճարի կառուցման աւարտէն ետք, շինարարութիւնը ղեկավարող վարպետի աշակերտներէն մէկը գիշերով գաղտնի կը բարձրանայ գմբէթին վրայ եւ հոն կը տեղադրէ տաճարի տեսքին արժանի գեղեցիկ խաչ մը։ Սակայն ան չի հասնիր աննկատ իջնելու. տեսնելով զայրացած իր վարպետը, աշակերտը վախէն գմբէթէն ցած կը թռչի ուղիղ անդունդը` գոչելով. “Տա-թեւ, տա-թեւ” [2]:

Ժամանակագրութիւն[խմբագրել]

Տաթեւի բարձրադիր դաշտը նախաքրիստոնէական շրջաններուն ունեցած է հեթանոսական մեհեան։ Դ. դարուն, Հայաստանի քրիստոնէացումէն ետք, մեհեանը կը փոխարինուի համեստ եկեղեցիով մը [2]:

Տաթեւի վանքի զարգացումը կը սկսի Թ. դարու երկրորդ կէսին, երբ ան կը դառնայ Սիւնեաց եպիսկոպոսական կեդրոն։ Պատմագիր Ստեփանոս Օրբելեանի նկարագրութեամբ, երեւելի ու փառաւոր իշխան Փիլիպեն, 848 թուականին հին եկեղեցիին մօտ կը կառուցէ գեղաշէն եկեղեցի մը։ Աստիճանաբար Տաթեւի վանքը ձեռք կը բերէ տնտեսական հզօրութիւն, որու հետեւանքով կը մեծնայ վանքին եկամուտը։ Հին վանքը այլեւս չի բաւարարեր առաջացած պահանջները, ուստի Յովհաննէս Եպիսկոպոսը կը դիմէ Սիւնեաց իշխաններուն, մասնաւորաբար Սիւնիքի Աշոտ իշխանին, որոնք յօժարակամ կը համաձայնին օժանդակելու վանքի շինարարութեանը [1]:

ԺԱ. դարու առաջին կէսին Տաթեւ կ'ունենայ մօտ 1,000 միաբաններ եւ մեծ թիւով արհեստաւորներ։ 1044-ին հարեւան ամիրայութիւններու զօրքերը կ'աւերեն Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցին, գործատուներն ու կից կառոյցները, որոնք, սակայն, շուտով կը վերականգնուին։ 1087-ին, համալիրի հիւսիսային կողմը կը կառուցուի Ս. Աստուածածին երկյարկ դամբարան-եկեղեցին։ ԺԲ. դարու սելջուկեան թուրքերու արշաւանքներուն եւ 1136-ի երկրաշարժին հետեւանքով Տաթեւի վանքը կ'աւերուի։ 1170-ին Բաղաբերդը գրաւած սելջուկեան թուրքերը կը կողոպտեն Տաթեւի եպիսկոպոսարանի գանձերը եւ կ'այրեն ձեռագիրները (մօտ 10 հազար)։ Ստեփանոս Եպիսկոպոսի ջանքերով ԺԲ. դարու վերջին վանքը կը վերանորոգուի [3]։

ԺԳ դարուն, Սիւնեաց Սմբատ Օրբելեան իշխանի Մոնկոլներու կեդրոնական իշխանութիւններու հետ բանակցութիւններու շնորհիւ Սիւնիքը զերծ կը մնայ նուաճողներու կեղեքումներէն [4], Տաթեւի վանքը ձեռք կը բերէ ապահարկութեան իրաւունք, եւ Օրբելեաններու աջակցութեամբ կը վերականգնուի անոր տնտեսական հզօրութիւնը։ Տաթեւի վանքը աւելի կը հզօրանայ երբ 1286-ին Օրբելեանները եպիսկոպոսութեան ղեկավարութիւնը կ'առնեն իրենց ձեռքը եւ Սիւնեաց Առաջնորդ մետրոպոլիտ կ'օծուի Ստեփանոս Օրբելեանը: Անոր ջանքերով նահանգին տարանջատուած թեմերը կրկին կը միաւորուին Տաթեւի գերիշխանութեան տակ։ ԺԴ. դարուն Տաթեւի վանքը կը դառնայ հայկական մշակոյթի կեդրոններէն մին։ Կը գործեն Տաթեւի մանրանկարչութեան դպրոցը, մատենադարանն ու համալսարանը [3]։

Լենկթիմուրի Սիւնիք կատարած արշաւանքի ժամանակ (1381-1387), Տաթեւի վանքը կը կողոպտուի, կը հրկիզուի եւ կը կորսնցնէ կալուածներու զգալի մասը։ Տաթեւի վանքը ծանր հարուած կը ստանայ 1434-ին՝ Թիմուրեան գահակալ Շահ Ռուխի արշաւանքի ժամանակ [3]։ Ան դարձեալ կը բարգաւաճի ԺԷ. դարու 2-րդ կէսին եւ ԺԸ դարու սկիզբին։ Կը վերանորոգուին գրեթէ բոլոր շինութիւնները եւ կը կառուցուին նորերը։ 1796-ին վանքը կ'ենթարկուի Աղա Մահմեդ խանի պարսկական զօրքերու ասպատակութեանը եւ կը կողոպուտի [3]։

1836-ին Ռուսական «Պոլոժենիայի» հաստատումով Սիմէոն Եպս. Ուստաքալեանի առաջնորդութեան վերջ կը դրուի, եւ այսպէսով կը վերանայ Սիւնեաց մետրոպոլիտութիւնը եւ Տաթեւի շրջանը միանայ Երեւանի թեմին [5]։

26 Ապրիլ 1921-ին, Տաթեւի մէջ տեղի կ'ունենայ Բան-Զանգեզուրեան երկրորդ համագումարը, ուր կը հռչակուի Լեռնահայաստանի Հանրապետութեան անկախութիւնը, մայրաքաղաք ունենալով Գորիսը։ Գարեգին Նժդեհ կ'ընտրուի Հանրապետութեան վարչապետ ու պաշտպանութեան նախարար [6]:

1931-ի երկրաշարժին վանքը ծանր վնասներ կը կրէ։ Պօղոս-Պետրոս Եկեղեցւոյ զանգակատունն ու գմբէթը կը կործանին։ 20-րդ դարի վերջերին վանքի տարածքում եւ շրջակայքում իրականացվել են շինարարական եւ վերականգնողոկան աշխատանքներ։ Վանքը ներկայումս հիմնականում վերականգնված է եւ Սյունյաց թեմի հոգեւոր կենտրոնն է։

Վանքը[խմբագրել]

Tatevats Gravestone2.jpg

Տաթեւի պարսպապատ վանքային համալիրին մաս կը կազմեն երեք եկեղեցիներ, գրատուն, սեղանատուն, զանգակատուն, դամբարան, ինչպէս նաեւ տնտեսական եւ օժանդակ ուրիշ շինութիւններ։ Համալիրին պահպանուած հնագոյն կառոյցը Պօղոս-Պետրոս տաճարն է։ Ան հիմնուած է 895-ին, Յովհաննէս Եպիսկոպոսի նախաձեռնութեամբ, Սիւնեաց գահերէց իշխան Աշոտի, իր տիկնոջ Շուշանի եւ իշխաններ Գրիգոր Սուփանի ու Ձագիկի նիւթական օժանդակությամբ։ Շինարարութիւնը աւարտած է 906-ին [3]։

Տաճարի հարաւային պատին կից, 1043-ին, կը կառուցուի կամարակապ սրահ մը, որը կը քանդուի 1931-ի երկրաշարժին։ 1087-ին համալիրի պաշտպանական համակարգի հիւսիսային անկիւնը կը կառուցուի Ս. Աստուածածին Եկեղեցին։ 1295-ին, երկրաշարժէն կործանուած Ս. Գրիգոր Եկեղեցւոյ տեղ Սիւնեաց Առաջնորդ Մետրոպոլիտ Ստեփանոս Օրբելեանը եկեղեցի կը կառուցէ, դարձեալ Ս. Գրիգոր անունով։ Տաճարի հարաւային մուտքին առջեւ 1787-ին կը կառուցուի Գրիգոր Տաթեւացիի դամբարանը, իսկ ժԹ. դարու վերջը եւ Ի. դարու սկիզբը՝ տաճարի արեւմտեան կողմը կը կառուցուի գաւիթը եւ տանիքին վրայ՝ զանգակատունը [3]:

Այս կառոյցներէն զատ, բակի կեդրոնը, Ժ. դարու սկիզբը կը կառուցուի ճոճուող «Գաւազան» յուշասիւնը՝ միակ կառոյցը, որը հակառակ բազմաթիւ երկրաշարժներու եւ թշնամիներու աւերիչ ասպատակութիւններու, անվնաս կը մնայ [3]:

ԺԴ. դարուն հիմնական կառոյցներու հարաւային, արեւմտեան եւ հիւսիսային կողմերը կը կառուցուին պարիսպները, ինչպէս նաեւ բնակելի, օժանդակ եւ տնտեսական շէնքեր։ ԺԸ. դարու շինարարական աշխատանքներու արդիւնք են առաջնորդարանը, վանականներու խուցերը, շտեմարանը, սեղանատունը, խոհանոցը, հացատունը, գինետունը եւայլն։ Ընդհանուր պարիսպին կից են դպրոցի ուղղանկիւն, թաղածածկ 16 դասասենեակները [3]։

Տաթեւի վանքի պարիսպէն հիւսիս-արեւելք կանգուն է վանքի ձիթհանը։ Ան կը բաղկանայ չորս արտադրասենեակներէ, որոնց մաս կը կազմեն գմբէթաւոր կալատունն ու թաղածածկ մամլման բաժինը։ Տաթեւի ձիթհանը Հայաստանի միջնադարեան նոյնատիպ կառոյցներէն ամենալաւ պահպանուածն է ու արժէքաւորը [3]։

Տաթեւի դպրոցը արժէքաւոր է որպէս Հայաստանի ուշ միջնադարի ուսումնական կառոյցի մեզի հասած եզակի օրինակ, որը կը պատկերացնէ ԺԷ.-ԺԸ. դարերու վանական դպրոցներու ճարտարապետութեան արուեստը [3]։

Ս. Պօղոս-Պետրոս Եկեղեցի[խմբագրել]

Առաքելոց կամ Կաթողիկէ անունով եկեղեցին, որ նաեւ կը կոչուի Պօղոս-Պետրոս, նուիրուած է երկու առաքեալներուն։ Եկեղեցւոյ շէնքը հաւանաբար կառուցուած է նոյն տեղը ուր կը գտնուէր հին եկեղեցին։ Կ'ենթադրուի որ անունն ալ փոխանցուած է անկէ [1]: Պահպանուած է վանքի արեւմտեան ճակատին վրայի Յովհաննէս Եպիսկոպոսի խաչքարը, որը տաճարի շինարարութեան մասին յատուկ արձանագրութիւն է։

Եկեղեցին ունի բազիլիկ յատակագիծ։ Ունի կեդրոնական գմբէթ, որ կը յենի երկու գլխաւոր սիւներու վրայ։ Պատերու եւ գմբէթի մէջ բարձր ու նեղ լուսամուտներ կան, որոնք կը լուսաւորեն կառոյցին ներսը։ Եկեղեցւոյ վերեւի մասը կառուցուած է հայկական եկեղեցիներու յատուկ կրկնաստիճան թեք տանիքով`մեծ սալերով ծածկուած։ Տաճարին պատերը թէ՛ դուրսէն եւ թէ՛ ներսէն շարուած են միատեսակ սրբատաշ քարերով [1]:

Տաճարը ճարտարապետական յօրինուածքով արեւմուտքէն արեւելք երկարող ուղղանկիւն դահլիճ է, արեւելեան կողմը խորանով եւ անոր երկու կողմերը գտնուող զոյգ աւանդատուներով։ Արեւելեան ճակատը մասնատուած է խորունկ խորշերով, որոնց վերեւ տեղաւորուած են Աշոտ գահերէց իշխանի եւ անոր տիկնոջ՝ իշխանուհի Շուշանի դիմաքանդակները։ Անոնց աջ ու ձախ կողմերը, խորշերու պսակներուն մէջ, վիշապ օձերու եւ ուրիշ աւանդական պահապան էակներու քանդակներ են [1]։

930 թուականին Յակոբ Դուինեցի Եպիսկոպոս Բիւզանդիոնէն Տաթեւ կը հրաւիրէ այն ժամանկուայ յայտնի ֆրանսացի նկարիչներ որոնք տաճարին պատերը կը զարդարեն որմնանկարներով [5]: Տաճարի գլխաւոր խորանին վրայ պատկերուած է գահի վրայ նստած Քրիստոսը, աւելի ցած՝ առաքեալներ եւ սուրբեր։ Արեւմտեան պատին վրայ պահպանուած են Ահեղ Դատաստանի մեծ յօրինուածքի մնացորդները, իսկ հիւսիսային պատին՝ Քրիստոսի Ծննդեան նիւթին հետ առնչուող տեսարաններ [3]։

Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի[խմբագրել]

Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցին շինուած է Պօղոս-Պետրոս Եկեղեցւոյ հարաւային պատին կից։ Առաջին եկեղեցին շինուած է 836-848 թուականներուն, Սիւնիքի իշխան Փիլիպէի հրամանով եւ նիւթական օժանդակութեամբ [1]: Եկեղեցին կը նորոգուի ԺԱ. դարու սելջուգեան արշաւանքներէն անմիջապէս յետոյ. սակայն ան նորէն կը կործանի 1138-ի երկրաշարժին։ Կը վերանորոգուի Հայրապետ Եպիսկոպոսի հրամանով 1295-ին [1]:

Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցին իր շինութեամբ պարզ է, առանց սիւներու կամ խորանի։ Հիւսիսային եւ հարաւային պատերուն ունի երեք որմնաշէն սիւներ, որոնց վրայ կը յենին տանիքի սալերը կրող կամարները։ Եկեղեցին գմբէթ չունի։

Ս. Աստուածածին Եկեղեցի[խմբագրել]

Ս. Աստուածածին Եկեղեցին Տաթեւի միակ հին եկեղեցին է։ Կը գտնուի գլխաւոր խումբէն հարաւ-արեւմուտք [1]: Կը կառուցուի 1087 թուականին իբրեւ երկրորդ յարկ, մուտքի եւ դամբարանի կամարակապ բարձր ծածկերու վրայ [3]:

1931-ի կործանիչ երկրաշարժէն ետք ան կանգուն կը մնայ, բայց չափազանց վատ վիճակի մէջ։ Կը նորոգուի Ի. Դարուն [1]:

Գաւազան-Սիւն[խմբագրել]

Գաւազան-սիւնը Ս. Երրորդութեան նուիրուած կոթող մըն է, որ գլխաւոր շինութիւններէն հարաւ կը գտնուի։ Կառուցուած է Պօղոս-Պետրոս Եկեղեցւոյ շինութենէն ետք՝ 906 թուականին [2] : Սիւնին վրայ որեւէ արձանագրութիւն չկայ։ Ան պահպանուած է գրեթէ իր սկզբնական վիճակին մէջ [1] : Սիւնը ութկողմանի է, որմնաշար սալերով պատուած, ունի 9 մետր բարձրութիւն [7] : Սալերէն մի քանին զարդարուած են փորագրութիւններով, որոնք սիւնը կը նմանցնեն հայրապետական գաւազանի։

Գաւազանը երկրաշարժներու ժամանակ կը ճոճուի եւ դարձեալ կը վերադառնայ իր ուղղահայեաց դիրքին [2] :

Վանական Աւատականութիւն[խմբագրել]

Տաթեւի վանքը աւատական կազամակերպութիւն մըն էր [7]: Իր հիմնադրութենէն շատ չանցած ան կը դառնայ նշանաւոր ու ազդեցիկ վանական կեդրոն մը, իր տիրապետութեան տակ ունենալով ընդարձակ տարածքներ եւ բազմաթիւ գիւղեր։ Այս մասին ամենահին յիշատակութիւնը կը գտնենք Ստեփանոս Օրբելեանի «Պատմութիւն նահանգին Սիսական» գործին մեջ, երբ Սիւնեաց իշխան Փիլիպէի որդին Աշոտը կը հաստատէ Տաթեւի սահմաններու պայմանագիրը [1]:

Հողերու փոխանցումէն ետք, Ծուռաբերդ, Տամալեկ, Աւելադաշտ եւ ուրիշ գիւղերու բնակիչները կը մերժեն եկեղեցիին լիազօրութիւնը եւ կը սկսին իրենց յեղափոխութիւնը վանականներու դէմ։ Այս ըմբոստութիւնը վերջ կը գտնէ 990 թուականին, երբ Սիւնեաց Վասակ Թագաւորը կը հրկիզէ Ծուռաբերդը։ Կարգ մը պատմաբաններ այս ըմբոստութիւնը կը կապեն Թոնդրակեան աղանդաւորներու ըմբոստութիւններուն՝ որոնք տեղի կ'ունենան Թ-ԺԱ դարերուն [8]:

Տաթեւի եպիսկոպոսութիւնը կ'ունենայ 47 սեփական գիւղ, իսկ 677 գիւղերէն կը ստանայ տասանորդ [9]։ Տնտեսապէս հզօրանալով, 940-950-ական թուականներուն Յակոբ Եպիսկոպոսի անջատողական ճիգերով կը փորձէ անկախանալ, սակայն Հայոց Կաթողիկոս Անանիա Ա. Մոկացին զայն կը բանադրէ։ Օգտուելով Յակոբ եպիսկոպոսի հեղինակազրկումէն, Գեղարքունիքի, Երնջակի եւ Գողթնի հոգեւոր առաջնորդները կը հրաժարին ճանչնալէ Տաթեւի գահակալութիւնը եւ կը հիմնեն առանձին եպիսկոպոսութիւններ, իսկ աշխարհիկ իշխանութիւններ կը տիրանան անոր կալուածներուն [10]: 958-ին Վահան Եպիսկոպոս (յետագային՝ Հայոց Կաթողիկոս Վահան Ա. Սիւնեցի) կը յաջողի մասամբ վերականգնել Տաթեւի եպիսկոպոսութեան իրաւունքները եւ կալուածները [3]։ Իսկ 1006-ին Յովհաննէս Ե եպիսկոպոսը կը յաջողի վերահաստատել Սիւնեաց մետրոպոլիտի իրաւունքները [5]:

Տաթեւի համալսարան[խմբագրել]

Տաթեւի վանքը նշանակալի դեր կը խաղայ երկրի մշակութային կեանքի զարգացման մէջ։ Այստեղ կը կեդրոնանան հազարաւոր արժէքաւոր ձեռագիրներ, վանքապատկան եւ իշխանական բազմաթիւ վաւերագիրներ ու այլ պայմանագիրներ, որոնց մասին կը յիշատակէ Ստեփանոս Օրբելեանը։ Տաթեւի համալսարանը կը գործէ 1390-էն մինչեւ 1435 թուականը, ուր ուսուցիչներ կը պատրաստուին Սիւնեաց եւ այլ վայրերու համար։

1340-ական թուականներու սկիզբը` Գլաձորի համալսարանի անկումէն ետք, Յովհաննէս Որոտնեցին Վայոց Ձորէն կ'անցնի Ծղուկ` Որոտն: Օրբելեան իշխաններու հովանաւորութիւնը ստանալով` ան կը տեղափոխուի Տաթեւ եւ աւելի ամուր հիմերու վրայ կը դնէ կրթական գործը։ Կարճ ժամանակուայ ընթացքին կրթարանը կը վերածուի լիարժէք համալասարանի։ Օգտագործելով Գլաձորի համալսարանի փորձառութիւնը, Որոտնեցին կը կատարելագործէ ուսումնական ծրագիրները, կը կանոնաւորէ նոր աշակերտներու ընդունելութիւնը եւ աստիճանականութիւնը [11]։

Որոտնեցին համալսարանը կը կազմակերպէ երեք լսարաններու. ուսումնատուն ներքին եւ արտաքին գրոց, գրչութեան արուեստի, եւ երաժշտութեան։ Առաջինը կը ներփակէ մարդասիրական եւ հասարակական գիտութիւններու ուսումնասիրութիւնը, ինչպէս՝ փիլիսոփայութիւն, ճարտասանութիւն, քերականութիւն, գրականութիւն եւ պատմութիւն։ Երկրորդը կը կեդրոնանայ գրչութեան արուեստի, գեղագրութեան, գիրքերու գեղարուեստական ձեւաւորման, մանրանկարչութեան եւ որմնանկարչութեան վրայ, իսկ երրորդը՝ հին երգի եւ երաժշտութեան եւ անոնց տեսութեան [10]:

Գրիգոր Տաթեւացին համալսարանի ներքին կազմակերպուածութիւնը նոր մակարդակի կը բարձրացնէ։ Անոր ղեկավարութեան տարիները կը դառնան Տաթեւի Համալսարանի ամենաբեղմնաւոր ու ծաղկուն շրջանը։ Հոն կը սորվեցնեն հայ գրականութիւն, Հին եւ Նոր Կտակարաններու մեկնութիւն, սուրբ հայրերու գրուածքներ, Պլատոնի, Արիստոտելի, Փիլոնի եւ Պորփիրի գրուածքները եւ անոնց բացատրութիւնը։ Բացի այդ՝ աշակերտներուն կը վարժեցնեն նաեւ երաժշտութեան, ճառասացութեան եւ գրչութեան արուեստներուն [11]:

Տաթեւի Համալսարանը կը դառնայ ժամանակի ամենամեծ գիտամշակութային կեդրոնը, ուր կ'արձանագրուին համաշխարհային չափանիշով նշանակելի գիտական նուաճումներ։ Անոնք աւելի տպավորիչ կ'երեւին երբ նկատի առնենք երկրին քաղաքական վիճակը, երբ օտար բռնակալներու հալածանքներու պատճառով համալարանը յաճախ ստիպուած կ'ըլլայ թափառական կեանք վարել [11]:

Տաթեւի Համալսարանը կը գլխաւորէ Ունիթոռական (Լատինաբան Միաբանող Եղբայրներու) շարժման դէմ պայքարը, պաշտպանելով ազգային լեզուն, ծէսերն ու դաւանական տեսութիւնները։ Պայքարը չի մնար լոկ գիտական գետնի վրայ, այլ՝ համալսարանի սաները ազգայնական բուռն զգացումով տոքորուած՝ ուժգին հակառակութիւն կը ցուցաբերեն, օգտուելով միւսներուն լոյս ընծայած գիրքերէն [12]։

Կիլիկիոյ հայ թագաւորութեան անկումէն ետք համալսարանի ղեկավարներն ու սաները իրենց ներդրումը կ'ունենան կաթողիկոսական աթոռը Սիսէն Էջմիածին տեղափոխելու գործին մէջ, որը դարաշրջանի կարեւորագոյն իրադարձութիւններէն մէկն է հայոց պատմութեան մէջ [11][12]:

Տաթեւացիի մահէն ետք Տաթեւի Համալսարանը անկում կ'ապրի։ Չնայած համալսարանի նոր ղեկավարներու մեծ ջանքերուն, քաղաքական-տնտեսական անապահով վիճակի յետագայ բարդացման հետեւանքով, Տաթեւը կը սկսի խամրիլ եւ 1434-ին Շահ Ռուխի արշաւանքէն ետք վերջնականապէս կը դադրի գոյութիւն ունենալէ որպէս համալսարան [10][11]: Տաթեւի մատենադարանը կը գործէ մինչեւ 1912 թուականը։ Նոյն թուականին 140 ձեռագիր մատեաններ կը փոխադրուին Վաղարշապատ, որոնք այժմ կը պահուին Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ [11][12]:

Ազգային Ժառանգ[խմբագրել]

Տաթեւին թեւերը

1995-ին Տաթեւը եւ իր շրջակայքը կը դառնան Միացեալ Ազգերու Կրթութեան, Գիտական եւ Մշակութային Կազմակերպութեան (ՅՈՒՆԵՍԿՕ) Համաշխարհային Ժառանգութեան հաւակնող կառոյցներու շարքին [13]:

Ազգային մրցունակութեան հիմնադրամին 2010 թուականի փետրուարի քննարկման համաձայն, Տաթեւ շրջանին մէջ զբոսաշրջութեան եւ տնտեսական զարգացման համար պիտի վերականգնուին Տաթեւին վանական համալիրը, Մեծ անապատը, համալիրին տարածքի դպրատունը, իսկ Տաթեւ զբոսաշրջային կեդրոնին մէջ հիմնուելու է գիտակրթական համալիր։[14][15] 2010-ին կը կառուցուի 5,7 կմ երկարութեամբ «Տաթեւի Թևեր» անունով, աշխարհի ամենաերկար ճոպանուղին, որ կ'երկարի Հալիձորի գիւղի բարձունքներէն մինչև Տաթեւի վանքի պարիսպներուն ստորոտը [2], զուիցերական Գարաւենտա ձեռնարկութեան միջոցով։ Այս ծրագրին իրականացման համար նախատեսուած է 25 միլիոն ԱՄՆ տոլար:[16]

Ծանոթագրութիւններ[խմբագրել]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 Lusamut
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Տաթեւ գյուղը պատմության էջերում
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 FindArmenia.com
  4. Աբրահամեան, Ա. (1988)։ Գլաձորի Համալսարանը, Համառոտ Ուրվագիծ։ «ՀԱՅԱՍՏԱՆ» Հրատարակչություն, Երեւան։ 
  5. 5,0 5,1 5,2 Երանգեան, Վ. (1996)։ Հայ Լուսաւորութեան Կեդրոններ։ Հորիզոն Հրատարակչատուն, Մոնթրէալ։ 
  6. Նժդեհ
  7. 7,0 7,1 Tatev Foundation
  8. Armenian Heritage
  9. Խաչատրեան, Հայկ (1998)։ Հայաստան Երկիր Ուխտավայր։ Տօնիկեան Հրատարակչատուն, Պէյրութ։ 
  10. 10,0 10,1 10,2 (1976) Սովետական Հայկական Հանրագիտարան։ 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Աբեղեան, Մ. (2004)։ Հայոց Հին Գրականութեան Պատմութիւն։ Armenian Catholicosate of Cilicia, Antelias, Lebanon։ 
  12. 12,0 12,1 12,2 Քիպարեան, Հ. Կիւրեղ Վ. (1992)։ Պատմութիւն Հայ Հին Գրականութեան։ Ս. Ղազար, Վենետիկ։ 
  13. Unesco World Heritage Congress
  14. 20100216_8&flag=am «Հայաստանի Հանրապետություն՝ Աշխարհում ամենաերկար ճոպանուղին կլինի Հայաստանում»։ 2010-02-16։ http://hhpress.am/index.php?sub=hodv&hodv= 20100216_8&flag=am։ Վերցված է 2010-03-11։ 
  15. «Անկախ՝ Տաթևի վանք տանող ճոպանուղին կլինի աշխարհում ամենաերկարը»։ 2009-07-14։ http://ankakh.com/2009/07/5587/։ Վերցված է 2010-03-11։ 
  16. 2&com=module&module=static&id= 23 «Տաթևի վերածնունդ ծրագիր»։ http://www.cf.am/?laid= 2&com=module&module=static&id= 23։ Վերցված է 2010-03-11։