Վիքիպեդիա:Ավազարկղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ավազարկղ
Bucket in the sand.svg
Բարի գալո՛ւստ հայերեն Վիքիպեդիա

Այս ավազարկղից կարող եք օգտվել Վիքիպեդիայի խմբագրման ոճին և գործիքներին ծանոթանալու համար։ Խնդրում ենք ազատ զգալ այստեղ խմբագրումներ անել, առանց վախենալու, որ որևէ էջ կփչացնեք։ Այս էջի բովանդակությունը հերթականաբար ջնջվելու/փոփոխվելու է։



Արտաշես Մուրադյան,հայ դաշնակցական գործիչ, հայդուկապետ:


Խնուսի Հարամիկ գյուղի հեքիմ Հակոբ աղայի որդին է(տեղեկատվական աղբյուրներում նշված չեն ծննդավայրի և ծննդյան տարեթվի տվյալները):Արտաշեսն իր նախնական կրթությունը ստնում է իր գյուղի ազգային դպրոցում,որից հետո հաճախում է Գարաքեոփր գյուղի ազգային դպրոց, տեղափոխվելով ու բնակվելով հորեղբայր Դավիթի տանը: Այնուհետև Արտաշեսին ուղարկում են Պոլիս՝ Արմաշի դպրեվանքում հոգևոր բարձրագույն ուսում ստանալու: Այս կրթարանում բացի կրոնական առարկաներից դասավանդվում էին նաև հայերեն, ֆրանսերեն, թուրքերեն լեզուները, հայագիտություն, բնական գիտություններ, իմաստասիրություն և այլն: Արտաշեսը ուսումն ավարտելուց հետո անցնում է հայրենիք և Ալչաուշ գյուղի ազգային դպրոցում աշխատում է ուսուցիչ:Երկու տարի անց որպես դաշնակցական՝ մեկնում է Կովկաս և այնտեղ զբաղվում կուսակցական գործերով ու ուսուցչությամբ :Կովկասից <<Երկիր>> (Արևմտյան Հայաստան) զինամթերք տեղափոխելու ամբաստանությամբ Սուխումիում ձեռբակալվում է ռուս կառավարության կողմից և բանտարկվում(նրան ճանաչողների պատմելով՝ բազմիցս անգամ նա բանտարկվել և ամեն անգամ զարմանալի կերպով դուրս է եկել բանտից,1917թ. եղել է բանտարկված Մետեխի բանտում):Բանտից ազատվելով 1917թ. գալիս է Էրզրում, որտեղից Խնուս անցնելով և իր հորաքրոջ որդու՝Սեդրակ Գևորգյանի հետ զինյալ մի խումբ կազմելով՝ դառնում է Խամուրբերդի և Բինգյոլի քրդերի արհավիրքը:1918թ.Ըստ Ա.Ամուրյանի հիշողությունների, Արտաշեսը անցնում է Երևան և Ռուբենի (Տեր-Մինասյան) խոսքերով ասած <<Հայաստանի հայացման>> նվիրական գործին իր պարտականության գիտակցությամբ ծառայելու:1921թ.-ին Հայաստանի Հանրապետության անկումից հետո դաշնակցական ղեկավարները և պետական գործիչները Զանգեզուրի կողմով տարագրվեցին դեպի Պարսկաստան, որոնց թվում էր և Արտաշեսը: << Աշխույժ երիտասարդ էր, գրագետ, միշտ քարտուղար էր ընտրվում <<Նայիրի>> (տարագիրների) կոմիտեի և ընկերական ժողովների մեջ; 1924թ.Հ.Յ.Դ.Ժ. ընդհանուր ժողովը(Փարիզի մեջ)որոշեց ուժ տալ քրդական շարժումներին և նրանց վերածել ապստամբության: Հ.Յ.Դ. բյուրոն <<Վրեժ>> (Ատրպատական) Կենտրոնական Կոմիտեի որոշման միջոցով Արարատ ուղարկեց Արտաշես Մուրադյանին <<Շեյխ Զիլան>> կեղծանունով: Թուրքերի դեմ քրդական ապստամբության շրջանում՝ Արտաշեսը Պարսկաստանից անցնում է Արարատ լեռան հարակից տարածքը և դառնում քուրդ ապստամբների ղեկավարը՝ Շեյխ Զիլան անունով(Ա.Ամուրյան):Այժմյան Թուրքագիր էլեկտրոնային լրատվամիջոցները (տեղեկատվական աղբյուրները) նրան ներկայացնում են <<,, Zila Bey,,- ազգությամբ հայ Արտաշիր Մուրադյան>>: Հայտնի բժիշկ, Կոմս-Վահան Փափազյանը որպես Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության լիազոր ներկայացուցիչ, մասնակցել է քրդական ազգային <<Հոյիբուն>> կազմակերպության հետ տարվող բանակցություններին և համագործակցել թուրքերի դեմ քրդական ապստամբության կազմակերպիչների հետ, որոնք 3-ն էին և նրանցից մեկը Շեյխ Զիլանն էր՝ Արտաշ(ես) Մուրադյանը:<<Հոյիբուն>> քուրդ ազգային կուսակցություն էր և այդ տարիների ՀՅԴ-ի հետ ուներ դաշնագիր:«Հոյիբուն»ը գործի է անցնում, երբ արդէն պայթել էր 1927թ.-ի Արարատի առաջին հուժկու ապստամբութիունը, որն իր ազդեցությունը տարածել էր մինչեւ Վան, Բուլանխ, Մանազկերտ, Զիլան, Ալաշկերտ եւ Խնուս: Արարատի ստորոտին քրդերը ջարդում են թուրքական 10 հազարանոց բանակը: Այս ապստամբությունը հայերի համար շահավետ է եղել՝ Հայաստանի ազատագրման և անկախացման նպատակով: Նման տեղեկատվություն է իր մեջ ներառում Խ.Դաշտենցի <<Ռանչպարների կանչը>> գիրքը.<<Տեղական թերթերից և եկող–գնացողներից հայտնի էր դարձել, որ քրդական նոր շարժումներ են սկսվել Արարատի թիկունքում և Շեյխ Զիլան անունով մի հայ ֆիդայի այդ շարժումների գլուխն անցնելով, դրանք վերածել է թուրք բըռնակալության դեմ ուղղված մեծ ապստամբության։ Նույնիսկ այդ ֆիդայու անունն էին տալիս— «Բրինդար»>>։ Այս գրքում տեղեկացվում է,որ Շեյխ Զիլանը հետագայում գործել է Սալիմ բեկ անունով: Նույնն է վկայում նաև Կարեն Խանլարյանի (դոկտոր, պրոֆեսոր)<<Քրդական շարժումներին արևմտահայության մասնակցության քաղաքական դրդապատճառները>>02.05.2011թ.հրապարակած հոդվածը,<<...1929թ. պայթեց Արարատյան ապստամբությունը՝ սասանելով քեմալական Թուրքիայի հիմքերը։ Շեյխ Սայիդ փաշայի 1925թ. գլխավորած ընդվզման հետքերով ընթացող այդ նոր ապստամբության երեք գլխավոր ղեկավարներն էին Իբրահիմ Հըսգե Թելի փաշան, Իհսան Նուրի փաշան եւ Զիլան բեյը (նույն ինքը՝ Խնուսի Հարամիկ գյուղից, դաշնակցական գործիչ Արտաշես Մուրադյանը)[3]։ Թուրք իշխանությունների համոզմամբ, արարատյան շարժման մղիչ ուժն ու ոգեշնչողը հայությունն էր՝ իր վերապրող զանգվածներով>>։ 1927 թ. հոկտեմբերի 29-ին Բեյրութում միացյալ Հայաստանի և անկախ Քրդստանի համար համատեղ պայքարի մասին կնքվում է քաղաքական և զինական դաշինք։Ռուսական զորքերը անցնում են Արաքսը եւ թուրքական բարբարոս բանակի հետ խեղդում քրդական հեղափոխությունը: Ապստամբությունը ճնշվում է 1930 թ. քառամսյա մարտերից հետո։ Արտաշեսը հետապնդվել է թուրքական կառավարության կողմից և նրա գլուխը ստանալու համար թուրքերի կողմից հայտարարվել է մեծ պարգև-գումար, ըստ ճանաչողների տեղեկության՝ նա միշտ ներկայացել է տարբեր անուններով: Մեծ Եղեռնից ազատված Արտաշեսի եղբոր՝ Լևոնի ընտանիքը և Արտաշեսի ընտանիքը՝ կինը, աղջիկն ու որդին բնակվել են ՍՍՀՄ-ում: Այդ հանգամանքից օգտվելով,Ստալինի նախաձեռնությամբ Արտաշեսին հրավիրում են ՍՍՀՄ իբրև հարազատների խնդրանքով այց իր ընտանիքին,թեև նրա հարազատները քաջ գիտակցել են նման քայլի վատ հետևանքները թե իրենց, և թե Արտաշեսի համար և նման մտադրություն երբեք չեն հայտնել, քանի որ ապրելով ՍՍՀՄ-ում որպես դաշնակցականի մտերիմ-հարազատ, միշտ պետության կողմից զրկանքներ են կրել: Արտաշեսը միամտորեն հավատալով հրավերքին համաձայնվել է և ՍՍՀՄ սահմանը հատելուց անմիջապես անվտանգության աշխատակիցների կողմից ձեռբակալվելով որպես հայ հեղափոխական դաշնակցության գործիչ՝ աքսորվել է Սիբիր: Արտաշես Մուրադյանի կյանքի կենսագրականին ու գործունեությանը վերաբերվող բավականին տվյալներ է պարունակում Եղիշե Մելիքյանի <<Հարք Խնուս>> գիրքը, որոնք վերոգրյալում ներառված չեն:

Գրականություն[խմբագրել] • Վահան Փափազյանի կենսագրական, <<Կյանքի հետագա տարիները>> բաժին, • Սամվել (Մկրտչյան)Մհերյան <<Մենավոր բազեն>> պատմավեպ, • Կարեն Խանլարյան (դոկտոր պրոֆեսոր)<<Քրդական շարժումներին արևմտահայության մասնակցության քաղաքական դրդապատճառները>>02.05.2011թ. հոդված,<<Արևմտահայաստանի և արևմտահայության հարցերու ուսումնասիրության կեդրոն>> էլեկտրոնային հասցե՝ akunq.net • Խաչիկ Դաշտենց <<Ռանչպարների կանչը>>, • Արտաշես Մուրադյանի հարազատների հուշեր, • էլեկտրոնային կայք Asbarez.com ,28.05.2012.<<Քաղաքական հանգանակ. Ազատ,անկախ և միացյալ Հայաստան>> հոդված, . Հայկական Սովետական հանրագիտարան, հտ 2, էջ 90, . Ա.Ամուրյանի հիշողություններից