Ստրես

Ստրես (անգլ. stress - «լարվածություն» բառից), օրգանիզմի ընդհանուր և առանձնահատուկ հարմարվողական ռեակցիան զանազան արտաքին և ներքին ազդեցությունների (ստրեսորների) նկատմամբ, ինչպես նաև օրգանիզմի նյարդային համակարգի համապատասխան վիճակը։

Տերմինի պատմությունը

«Ստրես» բառը շրջանառության մեջ է մտել 19-րդ դարից և մինչ օրս առօրեական խոսքի մեջ գործածվում է իր բացասական իմաստով։ Ստրես թերմինը գիտական աշխարհում առաջին անգամ գործածել է Ու. Քենոնը։ Առաջացել է անգլերեն stress բառից, որ նշանակում է «ճնշում», «լարվածություն»։

Ստրեսի (ընդհանուր ադապտացիոն համախտանիշի) տեսություն

Ստրեսի կոնցեպցիան մշակել և զարգացրել է կանադացի բնագետ, էնդոկրինոլոգ և կենսաբան Հանս Սելյեն քսաներորդ դարի 30-ական թվականներին։ Նա ստրեսը սահմանեց որպես ընդհանուր ադապտացիոն համախտանիշ (ԸԱՀ), մեկընդմիշտ տարբերակեց էվստրեսը (էուստրես, eustress) դիստրեսից (distress) տարանջատեց ստրեսի ընթացքի փուլերը, «ստրես» հասկացությունը բարձրացրեց մինչև կյանքի ցուցիչի աստիճանի։ Ըստ Սելյեի սահմանման ստրեսը օրգանիզմի ոչ յուրահատուկ (ոչ սպեցեֆիկ) պատասխանն է, ռեակցիան միջավայրի ցանկացած փոփոխությանը (յուրահատուկ ազդակներին)։ Օրգանիզմը չի կարող անտարբեր մնալ ներքին և արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ, նա անպայման պատասխան ռեակցիաներ է տալիս, որոնց վերջնական նպատակը միջավայրի պայմաններին հարմարվելն է՝ ադապտացիան։ Սելյեն այդ պատասխան ռեակցիաներում մի ընդհանուր բան է առանձնացրել. «Բջջի և օրգանիզմի հարմարողական բիոքիմիական ռեակցիաները զարմանալիորեն նման են անկախ ազդեցության բնույթից»։ Ցանկացած պահանջ, որ ներկայացվում է օրգանիզմին, որոշ չափով ինքնատիպ է։ Բայց բոլոր ազդեցությունները ներկայացնում են մեկ ընդհանուր պահանջ՝ վերափոխման ոչ սպեցեֆիկ պահանջը, որը կայանում է ներկայացված դժվարությանը ադապտացվելու մեջ, ինչպիսին էլ այն լինի։ Ադապտացիոն ֆունկցիաներ իրագործելու պահանջը առաջացնում են մեր վրա ազդող բոլոր ագենտները, անկախ իրենց յուրահատուկ էֆեկտից։ Այդ ֆունկցիաները վերականգնում են օրգանիզմի նորմալ վիճակը, հոմեոստազը, հավասարակշռությունտ, որ խախտել էր ազդակը։ Հենց այդ ոչ յուրահատուկ պահանջը, ըստ Սելյեի, կազմում է ստրեսի էությունը։

Նայել նաև

• էվստրես
• դիստրես
• ստրեսոր
• հարմարվողականություն
• Հանս Սելյե

Աղբյուրներ

• Selye, H. A Syndrome Produced by Diverse Nocuous Agents. Nature. vol. 138, July 4 (1936), p. 32.
• Սելյե, Հ., «Ստրես առանց դիստրեսի», Երևան, 1983