Ստորերկրյա գազացում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մերձկովկասյան ավազանի գորշ ածուխ

Ստորերկյա գազացում, ածխի, անմիջականորեն Երկրի ընդերքում, ազատ կամ կապված թթվածնի օգնությամբ ածուխը այրվող գազերի փոխարկելու ֆիզիկաքիմիական պրոցես։ Ածխի ստորերկյա գազացման գաղափարը պատկանում է Դ․ Ի․ Սենդելեևին (1888)։ Ավելի ուշ (1912) այդ նույն գաղափարն արտահայտել է անգլիացի քիմիկոս Ու․ Ռամգայը։ Կախված լեռնաերկրաբանական պայմաններից և աշխատանքների ընդունված համակարգից՝ կիրառվում են ուղղաձիգ, թեք և հորիզոնական-թեք հորատանցքեր։ Շերտի մեջ անհրաժեշտ ռեակցիաների ուղիներ ստեղծելու համար օգտագործվում են հորատանցքերի ֆիլտրացիոն-կրակային (կամ ֆիլտրացիոն) միացում, շերտի հիդրավլիկ խզում և հորատանցքերի ուղղորդված հորատում ածխային շերտի ուղղությամբ։ Գազացման ուղիներում ձևավորվում են ռեակցիաների զոնաները, և սկսվում է գազացման պրոցեսը, որը սովորաբար ընթանում է օդափչման միջոցով։ Ստորգետնյա գազացման ուղիներում ընթացող քիմիական ռեակցիաները համանման են գազագեներատորային պրոցեսին։ Ածխային շերտի գազազերծման հետևանքով ռեակցիաների զոնաները տեղաշարժվում են։

Լեռնային ճնշման ներգործությամբ շերտի առաստաղի ապարները նույնպես տեղաշարժվում են և լցնում գազազերծված տարածությունը։ Դրա շնորհիվ գազացման ուղիների չափերը և կառուցվածքը երկար ժամանակ համեմատաբար անփոփոխ են մնում, որը պայմանավորում է ստացվող գազի բաղադրության կայունությունը։ Օդափչման միջոցով ստացվող գազի այրման ամենացածր ջերմությունը կազմում է 3,2-5 Մշ/մ3, թթվածնով (60-65%) հարստացված փչման դեպքում՝ 7,6 Մշ/մ3։ Ըստ քիմիական կազմի՝ գազը կարելի է օգտագործել ամոնիակ և ածխաջրածիններ սինթեզելու համար։ Վառելիքի օգտագործումը ածխի ստորգետնյա գազացմանման մեթոդով հնարավոր է նաև այն դեպքում, երբ ածխի հանքավայրերի արդյունահանումը հանքահորային եղանակով շահավետ չէ։ ԽՍՀՄ-ում աշխատում են ածխի ստորգետնյա գազացման երեք կայաններ․ Անգրենի ՝ Միջին Ասիայի գորշ ածխով, Շատսկի՝ Մերձմոսկովյան ավազանի գորշ ածխով և Ցուժնոաբինսկի՝ Կուզբասի քարածխով։ Ածխի ստորգետնյա գազացմանման գծով աշխատանքներ են տարվում ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Ճապոնիայում։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png