Սուլեյման I

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
EmperorSuleiman.jpg

Սուլեյման I Քանունի (նաև՝ Սուլեյման Փառահեղ , օսմ. سليمانا اول‎ — Süleymân-ı evvel, թուրք.՝ Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 1494 թ. նոյեմբերի 6 - 1566թ. սեպտեմբերի 5/սեպտեմբերի 6), Օսմանյան կայսրության սուլթան, գահակալել է 1520 թ. սեպտեմբերի 22-ից, իսկ խալիֆ՝ 1538 թվականից:։ Սուլեյմանը համարվում է Օսմանի հարստության մեծագույն սուլթանը. նրա օրոք Օսմանյան կայսրությունը հասել է իր հզորության գագաթնակետին։ Նրա օրոք Օսմանյան կայսրությանն են միացվել Հռոդոս կղզին, Բոսնիան, Հերցեգովինան, Սլովենիան, Տրանսիլվանիան, Հունգարիան (1526թ. օգոստոսի 29-ին Մոխաչի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հունգարական բանակի ջախջախիչ պարտությունից հետո)։ Արևելքում Սեֆևյան Պարսկաստանի հետ պատերազմների արդյունքում Սուլեյմանը գրավել և Օսմանյան կայսրությանն է միացրել Բաղդադն ու ամբողջ Իրաքը, Բասրան, Խուժիստանը, Լուրիստանը, Բահրեյնը և Պարսից ծոցի իշխանությունները։

Վաղ կյանքը[խմբագրել]

Սուլեյմանը ծնվել է Տրապիզոնում, որը գտնվում է Սև ծովի հարավային ափին, հավանաբար՝ 1494 թվականի նոյեմբերի 6-ին: Նրա մայրը Այշե Հաֆսա Սուլթանն էր, որը մահացել է 1534 թվականին: 7 տարեկան հասկաում նրան ուղարկել են սովորելու գիտություն, պատմություն, գրականություն, աստվածաբանություն և ռազմական մարտավարություն Կոստանդապոլսի (ներկայումս՝ Sտամբուլ) Թոփքափը պալատի դպրոցներում: Երիտասարդ հասակում ծանոթնաում է Փարգալը Իբրահիմ անունով մի ստրուկի հետ, որն այնուհետև դառնում է նրա վստահելի խորհրդականներից մեկը: 17 տարեկանում Սուլեյմանը նշանակվել է Քաֆֆայի(ներկայիս՝Թեոդսիա), այնուհետև Սարուխանի և նաև կարճ ժամանակով Ադրիանապոլսի նահանգապետ: Իր հոր՝ Սելիմ I-ի (1465–1520 թվականներ) մահից հետո Կոստանդապոլսում նա գահ է բարձրանում և դառնում Օսմանյան Կայսրության տասներորդ սուլթանը:Վենետիկի դեսպան Բաթոլոմեո Կոնտարինին մի քանի շաբաթ շփվելով Սուլեյման I-ի հետ ՝ նրա մասին գրել է հետևալ նկարագրությունը. «Նա 26 տարեկան է, բարձրահասակ, բայց տոկուն և նրբիրան: Նա ունի երկար վիզ և նիհար դեմք:Նա ունի բեղ և մի փոքր մորուք: Այնուամենայնիվ նա ունի հաճելի արտաքին, չնայած մաշկի թեթևակի գունատության: Նա համարվում է իմաստուն թագավոր, սիրում է ուսումը և բոլոր մարդիկ միայն լավն էին սպասվում նրա կառավարումից:

Որոշ պատմաբաններ պնդում են, որ երիտասարդ տարիքում Սուլեյմանը մեծ հիացմունք է ունեցել Ալեքսանդր Մակեդոնացու հանդեպ:Նրա վրա մեծ ազդեցություն է թողել Մակեդոնացու կայսրության ստեղծումը, որին ենթարկվում էր արևելքն ու արևմուտքը:Եվ սա հիմքն է դառնում Սուլեյմանի ձեռնարկած արշավանքների՝ դեպի Ասիա, Աֆրիկա և նաև Եվրոպա:

Ռազմական արշավանքներ[խմբագրել]

Նվաճումները Եվրոպայում[խմբագրել]

Իր հոր հաջողություններից հետո Սուլեյմանը ձեռնարկում է մի շարք ռազմական նվաճումների: 1521 թվականին նա զսպում է Դամասկոսի ապստամբությունը, որը ղեկավարում էր Օսմանյան Կայսրության կողմից նշանակված մարզպանը:Այնուհետև Սուլեյմնա պատրաստվեց արշավանքի ՝ Բելգրադից մինչև Հունգարի, մի արշավանք, որը չէր կարողացել իրականացնել իր պապը՝ Մեհմեդ II-ը: Արշավանքի հիմնական նպատակն էր հեռացնել հունգարացիներին, ովքեր սերբերի, բուլղարացիների և բյուզանդացիների պարտություններից հետո, այն միակ ահռելի ուժն էին, ովքեր կարող էին կանխել Օսմանյան կայսրության հետագա առաջխաղացումը Եվրոպայում: Սուլեյմանը շրջապատեց Բելգրադը և ծանր ռմբակոծություն սկսեց: Բելգրադը, որն ուներ ընդամներ 700 հոգուց բաղկացած մի կայազոր և չէր կարող օգնություն ստանալ Հունգարիայից, 1951 թվականի օգօստոսին ընկավ:

Սուլեյմանը երիտասարդ տարիքում

Քրիստոնեական մեծ կենտրոնի անկումը վախ տարածեց ամբողջ Եվրոպայում: Հռոմեական կայսրության դեսպանը Կոստանդոպոլսում ասել է. «Բելգրադի գրավումը սկիզբն էր այն դժբախտ իրադարձությունների , որոնք տեղի ունեցան Հունգարիայիում:Դա հանգեցրեց թագավոր Լուի մահվանը, Բուդդայի գրավմանը, Տրանսիլվանիայի օկուպացմանը, նոր զարգացող թագավորության անկմանը և հարևան ազգերի նույն ճակատագրին արժանանալու վախին»:

Ճանապարհը դեպի Հունգարիա և Ավստրիա բաց էր, բայց Սուլեյմանը իր ուշադրությունը սևեռեց Միջերկրական ծովի արևելյան հատվածում գտնվող Ռոդոս կղզու վրա: 1522 թվականի ամռանը, օգտվելով հորից ժառանգած ռազմածովային մեծ հնարավորություններից, Սուլեյմանը 400 նավերից բաղկացած նավատորմ է ուղարկում դեպի կղզի: Այդ ընթացքում նա առաջնորդում էր 100,000-անոց բանակը դեպի կղզու մյուս կողմը, որտեղ նա կառւցում է Մարմարիս ամրոցը, որը դառնում է Օսմանյան նավատորմի բազա: Ռոդսի 5 ամիս տևած պաշարումից և դաժան ճակատամարտերից հետո Սուլեյմանը թույլատրում է Ռոդսի զինվորներին հեռանալ:

Քանի որ Հունգարիայի և Օսմանյան կայսրության հարաբերություններ վատացել էին, Սուլեյմնաը վերսկեց իր արշավը արևելյան Եվրոպայում և 1526 թվականի օգոստոսի 29-ին Մոհաչի ճակատամարտում սպանեց Հունգարիայի Լուիս II թագավորին: Հունգարիայի կայսրությունը փլուզվեց և Օսմանյան կայսրությունը դարձավ արևելյան Եվրոպայում դարձավ ամենազորեղ ուժը: Տեսնելով արքա Լուիսի անշունչ մարմինը Սուլեյմնաը ասել է. «Ես իսկապես եկա նրա դեմ զնեքով , բայց ես ցանկություն չունեյի նրան սպանել կյանքի քաղցրությունը և իր արքայությունը չվայելած»: Մինչ Սուլեյմնաը Հունգարիայում էր, կենտրոնական Անատոլիայում գտնվող թուրքմենական ցեղերը անցան Քալենդար Չելեբիի ղեկավարության տակ:

Հունգարիայի որոշ ազնվականներ առաջարկեցին, որ Ֆերդինանդը, ով հարևան Ավստրիայի ղեկավարն էր, և Լուիս II-ի ընտանիքի հետ ամուսնական կապեր ուներ, դառնար Հունգարիայի թագավոր, վերակոչելով նախորդ պայմանավորվածությունները, որ Համբսբուրգը պետք է դառնա Հունգարիայի թագավոր, եթե Լուիսը մահանար առանց ժառանգների: Սակայն այլ ազնվականներ դարձան Յոն Զափոլյայի դաշնակիցը, ում աջակցում էր Սուլեյմանը: Չարլս V-ի և նրա եղբար Ֆերդինանդ I-ի ղեկավարությամբ Հաբսբուրգսը վերագրավեց Բուդդան և տիրացավ Հունգարիային: Այս ամենի արդյունքում 1529 թվականին Սուլեյմանը կրկին անցնում է Դանուբի հովիտը և գրավում Բուդդան, իսկ հաջորդող աշնանը պաշարում Վիեննան: Սա Օսմանյան կայսրության ամենակարևոր արշավանքներից մեկն էր, որը ճանապարհ բացեց դեպի արևմուտք: 16000 զինվորնեից բաղկացած ավստրիացիների կայազորը Սուլեյմանին առաջին անգամ պարտության մատնեց, հող նախապարտասելով, Օսմանյան-Հաբսբուրգյան ավելի դաժան հակամարտության, որը տևեց մինչև 20-րդ դար: Վիեննայի գրավման փորձը տապալվեց 1532 թվականին: Երկու դեպքում էլ Օսմանյան բանակի անհաջողությունները կապված էին նաև վատ եղանակային պայմանների հետ, որը խոչընդոտում էր ռազմական պաշարների մատակարարմանը:

Հունգարիայի թագավոր Յանոշ II Զափլոյան Սուլեյման I-ի հետ 1556թ.

1540-ական թվականների Հունգարիայի հետ հակամարտոթյան երկարաձգումը Սուլեյմանին հնարավորություն տվեց Վիեննայում բարելավել իր դիրքերը:

Siege of Esztergom 1543.jpg

1541 թվականին Հաբսբուրգը կրկին հակամարտության մեջ մտավ Օսմանյան կայսրության հետ՝ պաշարելով Բուդդան:Թեկուզ և միացյալ ուժերով, այնուամենայնիվ, Չարլզ V-ը և Ֆերդինանդ I-ը չկարողացան դիմակայել 1541 և 1544 թվականների արշավանքներին և ստիպված եղան ստորացուցիչ պայմանագիր կնքել Սուլեյմանի հետ: Ֆերդինանտը հրաժարվեց Հունգարիայի կայսրության թագավորը լինելու մտքից և պարտավորվեց հարկ վճարել Սուլեյմանին Հունգարիայի որոշ տարածքներ ղեկավարելու համար: Հատկանշական է այն, որ պայմանագրում Չարլզ V-ը նշվում է ոչ թե որպես «Կայսր», այլ՝ «Իսպանիայի թագավոր»:

Այս արշավանքներից հետո Օսմանյան կայսրությունը ձեռք է բերում հզոր դիրք Եվրոպայի քաղաքական դաշտում:

Օսմանյան-Սեֆևյան պատերազմ[խմբագրել]

Եվրոպայում իր դիրքերը հաստատելուց հետո Սուլեյմանը իր ուշադրությունը դարձրեց Պարսկաստանի Շիա Սեֆևյանների արքայատոհմի կողմից երկրին սպառնացող վտանգին: Երկու իրադարձություններ պատճառ դարձան որպեսզի լարվածություն առաջանա Սուլեյմանի և վերջինների միջև: Առաջինն այն էր, որ Շահ Թահմասփ սպանել էր Բաղդադի ղեկավարին, ով Սուլեյմանի հավատարիմ մարդկացից էր և նրա փոխարեն ղեկավար էր դարձրել իր կողմնակիցներից մեկին: Երկրորդն այն էր, որ Բիթլիսի մարզպանը հավատարմության խոստում էր տվել Սեֆևյաններին: Արդյունքում, 1533 թվականին Սուլեյմանն իր մեծ վեզիր Փարգալը Իբրաիմ փաշային հրամայեց բանակը առաջնորդել դեպի Ասիա, որտեղ նա գրավեց Բիթլիսը և Թավրիզը առանց դիմադրության:Միանալով Իբրահիմին 1534 թ.-ին՝ Սուլեյմանը լավ կազմակերպված ճակատամարտ տալու փոխարեն շարժվեց դեպի Պարսկաստան՝ միմիայն Շահին գտնելու նպատակով՝ զոհաբերելով տարածքներ՝, հակառակ օսմանյան բանակի դժգոհությանը:Երբ հաջորդ տարի Իբրահիմն ու Սուլեյմանը մտան Բաղդատ, քաղաքի հրամանատարը հանձնեց քաղաքը, դրանով իսկ հաստատելով Սուլեյմանի՝ Իսլամական աշխարհի առաջնորդ և Աբբասյանների արքայատոհմի օրինական իրավահաջորդ լինելը:

Սուլեյման Փառահեղը դիմավորում դեսպանին (հեղինակ՝ Matrakçı Nasuh).

Փորձելով լիարժեք հաղթանակ տանել Շահի նկատմամբ՝ Սուլեյմանը մի արշավանք ևս ձեռնարկեց 1548-1549 թվականներին:Ինչպես նախորդ անգամ, այս անգամ ևս Թահմասփը խուսափում էր Օսմանյան բանակի հետ առճակատ հանդիպումից և փոխարենը որոշեց նահանջել, օգտագործելով տարբեր մարտավարություններ և թուլացնելով Օսմանյան բանակը Կովկասի դաժան ձմռան ցրտին: Սուլեյմանը որոշեց որոշ ժամանակով դադարեցնել արշավանքաները Ուրմիայում, Թավրիզում, Վրաստանում և Վանում ունեցած որոշ հաջողություններից հետո: 1553 թվականին Սուլեյմանն սկսում է իր երրորդ և վերջին արշավանքն ընդդեմ Շահի: Նախորդիվ Էրզրումում կորցնելով տարածքներ հօգուտ Շահի որդու՝ Սուլեյմանը վրեժխնդիր եղավ՝ վերադարձնելով Էրզրումը, անցնելով Վերին Եփրատը և ամայացնելով Պարսկաստանի որոշ հատվածներ: Շահի բանակը շարունակեց իր ռազմավարությունը: Վերջինս հանգեցրեց մի փակուղու, որը ձռնտու չէր ոչ մի կողմին: 1554 թվականին մի փաստաթուղթ ստորագրվեց Սուլեյմանի Ասիայում կատարված արշավանքների մասին: Այն հաստատում էր Թավրիզի գրավումը Սուլեյմանի կողմից, բայց Բաղդատը, Ստորին ՄԻջագետքը, Եփրատի և Տիգրիսի հովիտնորը մնում էին Պարսկաստանին որպես Պասրից ծոցի մի մաս:Շահը նաև խոստացավ դադարեցնել բոլոր արշավանքները դեպի Օսմանյան Կայսրություն: