Սոգդիյան մարզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Սոգդիյան մարզ, Տաջիկստանի կազմում։ Կազմվել է 1970 թվականի դեկտեմբերի 23-ին։ Տարածությունը 26 100 կմ2 է, բնակչությունը՝ 1 148 000 (1977)։ Բաժանվում է 12 շրջանի, ունի 9 քաղաք, 20 քտա։ Կենտրոնը՝ Խուդջանդ։

Տեղաբաշխություն[խմբագրել]

Գտնվում է հանրապետության հյուսիսային մասում։ Հյուսիսում ձգվում են Տյան-Շանի համակարգի մեջ մտնող Կուրամինի (3769 մ) լեռնաշղթան և Սոգոլտաու (1624) լեռնազանգվածը, հարավում՝ Հիսարա-Ալայան լեռնային համակարգին պատկանող Թուրքեիստան (5509 մ), Զերավշանի (5489 մ) և Հիսարյան (հյուսիսային լանջը) լեռնաշղթաները։

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել]

Օգտակար հանածոներից կա ածուխ, կապար, ցինկ, բիսմուտ, վոլֆրամ, մոլիբդեն, ծարիր, սնդիկ։

Բնություն[խմբագրել]

Կլիման ցամաքային է, չոր։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը - 1,1°C է, հուլիսինը՝ 28°C, տարեկան տեղումները՝ 150 - 300 մմ, 1000 - 2500 մ բարձրություններում՝ 400 - 800 մմ։ Երբեմն փչում են չոր, տաք քամիներ։

Գետերը՝ Սիրդարյան և Զերավշանը, ունեն ձնասառցադաշտային սնում և հիդրոէներգիայի մեծ պաշարներ։ Առավել խոշոր լճերն են՝ Իսկանդերկուլը և Օկսուկոնը։ Հողերը մոխրագույն են, շագանակագույն, լեռնաանտառային և լեռնամարգագետնային։

Ֆլորա և Ֆաունա[խմբագրել]

Բուսականությունը անապատատափաստանային է, օշինդր աաղուտային, լեռնամարգագետնային, անտառային։ Կան ալպյան մարգագետիններ։ Կաթնասուններից տարածված են աղվես, նապաստակ, հովազ, վարազ, թռչուններից՝ փասիան, հնդկահավ։

Բնակչություն[խմբագրել]

Բնակվում են տաջիկներ, ուզբեկներ, ռուսներ, թաթարներ, կիրգիզներ, ուկրաինացիներ և այլոք։ Միջին խտությունը 1 կմ2 վրա 43,9 մարդ է (1977), քաղաքային բնակչությունը՝ 38%։

Քաղաքներն են՝ Խուդջանդը, Ուրա-Տյուբեն, Կանիբադամը, Իսֆարան, Կայրակկումը, Փենջիքենդը, Սովեաաբադը, Իստարավշանը, Չկալովսկը։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Սովետական իշխանության տարիներին արմատական փոփոխություններ են կատարվել ժողովրդական տնտեսության բնագավառում, հին ձեռնարկությունները ենթարկվել են վերակառուցման, կառուցվել են նորերը, ստեղծվել է խոշոր մեքենայացված գյուղատնտեսություն։ Սովետական միության տարիներին Սոգդիյան մարզը տալիս էր հանրապետության արդատրանքի արտադրանքի 1/3-ից ավելին և գյուղատնտեսական արտադրանքի զգալի մասը։ Արդյունահանվում է ածուխ (Շուրաբ), նավթ (Նեֆտեաբադ, Կիմ), անագ և ցինկ (Ալտին-Տոպկան, Կուրուսայ, Կանսայ), բիսմուտ (Ադրասման), վոլֆրամ և մոլիբդեն (Չորուխ-Դայրոն), ծարիր և սնդիկ (Անզոբի լեռնահարստացուցիչ կոմբինատ)։ Ցանքատարածությունները կազմում են 231 000 հա, որի 58%-ը ոռոգովի է։ Տեխնիկական կուլտուրաները 70 000 հա են։ Սոգդիյան մարզը տալիս է հանրապետության բամբակի հումքի 25 %-ը, ծխախոտի 86%-ը, բրնձի 32%-ը, բանջարեղենի 25%-ը։ Սովետական հանրապետության խաղողի և պտղատու այգիների տարածության կեսը գտնվում է Սոգդիյան մարզում։ Ֆերգանայի հովտում զարգացած է շերամապահությունը։

1972 - 1973 ուս. տարում կար 754 հանրակրթական դպրոց, 18 պրոֆտեխնիկական ուսումնական հաստատություն, 11 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություն, Խուդջանդի մանկավարժական ինստիտուտ։ 1973 թվականին կային 371 մասսայական գրադարան, 3 պատմահայրենագիտական թանգարան, 5 թատրոն, 302 ակումբ, 332 կինոկայանք, մարզային 2 թերթ, ռադիո և հեռուստակենտրոո.ններ։ 1973 թվականին կար 96 հիվանդանոց (9 800 մահճակալով), 1 300 բժիշկ։ Կան ցեխաբուժական և կլիմայաբուժական առողջարաններ, հանգստյան տներ։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png