Սիմպատիկ նյարդային համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Սիմպատիկ նյարդային համակարգ, վեգետատիվ նյարդային համակարգի բաժին։ Վեգետատիվ նյարդային համակարգը բաժանվում է սիմպատիկ և պարասիմպատիկ, ինչպես նաև մետասիմպատիկ կամ աղիքային նյարդային համակարգերի, որոնք իրենց հերդին բաղկացած են կենտրոնական և ծայրամասային բաժիններից, աֆերենտ ու էֆերենտ ուղիներից: Բարձրագույն վեգետատիվ կենտրոնները գտնվում են հիպոթալամուսում, ընդ որում սիմպատիկ կենտրոններն ունեն առավելապես հետ-կողմնային (postero-lateral) տեղակայում, իսկ պարասիմպատիկը՝ առաջամիջային (antero-medial): Բացի այդ պարասիմպատիկ համակարգի կենտրոններն ունեն գանգասրբանային (craniosacral) տեղակայում՝ ուղեղաբնում և ողնուղեղի սակրալ բաժնի S1-S3-4 բաժինների գորշ նյութի կողմնային հատվածներում, իսկ սիմպատիկ կենտրոններն առկա են C8-Th1—L3-4 ողնուղեղային սեգմենտների կողմնային եղջյուրներում:

Կառուցվածքը[խմբագրել]

Վեգետատիվ նյարդային համակարգի էֆերենտ ուղին, ի տարբերություն սոմատիկի, դուրս գալով այս կենտրոններից նախահանգույցային միելինապատ նյարդաթելերով, սինապսավորվում են համապատասխան ծայրմամասային վեգետատիվ հանգույցներում և այնտեղից էլ շարունակվում միելինազուրկ հետհանգույցային նյարդաթելերի տեսքով: Սիմպատիկ նյարդային համակարգի նախահանգույցային թելերից ձևավորում են առաջողնաշարային (prevertebral) և հարողնաշարային (paravertebral) սիմպատիկ հանգույցներ, որոնք էլ, կապակցող ճյուղերով միանալով միմյանց, ձևավորում են աջ և ձախ սիմպատիկ սահմանային ցողունները՝ բաղկացած պարանոցային, կրծքային, գոտկային և սրբանային բաժիններից:

Պարանոցային բաժին[խմբագրել]

Ներկայացված է պարանոցային ողների լայնաձիգ ելուններից առաջ, գլխի և պարանոցի երկար մկանների մակերեսին պառկած և պարանոցի նյարդանոթային խրձից ետ տեղակայված երեք սիմպատիկ հանգույցներով՝ վերին, միջին, ստորին, ընդ որում ստորինը հաճախ ձուլվում է կրծքային առաջին՝ Th1 հանգույցին և ձևավորում աստղաձև հանգույցը: Վերին պարանոցային սիմպատիկ հանգույցը տեղակայված է C2-C3 ողերի մակարդակին, ներքին քնային զարկերակից ետ, թափառող նյարդից միջայնորեն: Այն տալիս է հետևյալ հիմնական ճյուղերը՝ 1. լծային նյարդ - nervus jugularis - яремный нерв, 2. արտաքին քնային նյարդ - nervus caroticus externus - наружный сонный нерв, որն առաջացնում է հյուսակ արտաքին քնային երակի և նրա ճյուղերի շուրջ, 3. ներքին քնային նյարդ - nervus caroticus internus - внутренний сонный нерв, որն էլ ուղեկցում ու հյուսակավորում է ներքին քնային երակը և ճյուղավորվում նրա ճյուղերի վրա, այդ թվում և nervus petrosus profundus-ը և ճյուղեր թարթչային հանգույցին, որոնք սակայն դուրս են գալիս C8-Th2 սեգմենտներում տեղակայված թարթչաողնուղեղային (ցիլիոսպինալ) կենտրոնից: Միջին պարանոցային հանգույցը սովորաբար տեղակայված է C5-C6 ողների մակարդակին` հարելով վահանագեղձի ստորին զարկերակին (arteria thyroidea inferior): Ստորին պարանոցային հանգույցը տեղակայվում է C7 ողի լայնաձիգ ելունից և առաջին կողոսկրի գլխիկից առաջ, ողնաշարային զարկերակի (arteria vertebralis) սկզմբնամասից ետ, որն էլ տեղակայվում է նրանից առաջ և վերև, իսկ առաջ և ներքև արդեն գտնվում է թոքամզի գմբեթը: Ստորինից միջին հանգույց ձգվող ենթաանրակային զարկերակը երկու կողմից գրկող կապակցող թելերով ձևավորվում է Վիեսենևյան հանգույցը:

Կրծքային բաժին[խմբագրել]

10-12 եռանկյունաձև հանգույցներով ձևավորվոած սիմպատիկ սահմանային ցողունի կրծքային բաժինը, որպես կանոն, տեղակայված է կողա-ողնային ակոսում երկփեղկված ներկրծքային փակեղի մեջ ու ծածկված է առպատային թոքամզով։ Ընդ որում վերևում այն տեղակայված է կողա-ողնային հոդերից դրսայնորեն, իսկ ներքևում՝ միջայնորեն: Հետևում գտնվում են կողերի գլխիկները և միջկողային անոթները: Աջ ցողունը դասավորված է կենտ երակից կողմնայնորեն և ետ, ձախը՝ կիսակենտ երակից կողմնայնորեն: Սովորաբար կրծքի խոռոչից այն շատ լավ նշմարվում է՝ թափանցելով պլևրայի և ներկրծքային փակեղի հաստության միջով: Լավ երևում են նաև գորշ կապակցող ճյուղերը, որոնք հեռանալով հանգույցների կողմնային եզրից առավել հաճախ մոտենում են տվյալ սեգմենտի միջկողային նյարդերին, սակայն կարող են նաև բարձրանալ կամ իջնել հարևան սեգմենտներ: Սպիտակ կապակցող ճյուղերը միացնում են ողնուղեղային առաջային արմատները սիմպատիկ հանգույցներին, ունենալով նրանց համեմատ միջային և խորանիստ դասավորություն: Հանգույցների միջային կողմից դուրս են գալիս ընդերային ճյուղեր դեպի թոքեր, կրծքային աորտա, կերակրափող, որոնք ընթացքից միանում են միմյանց հետ տարբեր երկարության բարակ ճյուղերով և տվյալ օրգանների վրա թափառող նյարդի հետ միասին ձևավորում են հյուսակներ: Գլխավորապես 1-3-րդ հանգույցներից դուրս են գալիս սրտի կրծքային նյարդերը և մասնակցում սրտային հյուսակի ձևավորմանը: Այստեղ առկա նեյրոֆիզիոլոգիական շունտի կամ Կունտցի ճյուղի գիտենալը շատ կարևոր է սահմանային ցողունի այս բաժնի վրա օպերատիվ միջամտություններ կատարելիս: Սպիտակ կապակցող ճյուղերը, որոնք մասնակցում են վերին վերջույթի իններվացիաին, բարձրանալով սիմպատիկ սահմանային ցողունով, հասնում են առաջին հանգույցին, որտեղից էլ ուղղվում են բազկային հյուսակ: 1927թ-ին Կունտցն ապացուցեց լրացուցիչ ճյուղի առկայությունը, որը դուրս գալով Th2 հանգույցից, շրջանցում է 1-ինը և անմիջականորեն բարձրանում դեպի բազկային հյուսակ: Նա ապացուցեց նաև լրացուցիչ ճյուղի առկայությունը 2-րդ և 3-րդ հանգույցների միջև: Th5-Th9 հանգույցների առաջամիջային մակերեսից 3-ից 5 մեծամասամբ նախահանգույցային թելեր պարունակող ճյուղերով սկիզբ է առնում և Th9-Th10 ողների առաջային մակերեսին մեկ ցողունի է հավաքվում կրծքի ընդերային մեծ նյարդը (nervus splanchnicus thoracicus major): Th10-Th11 հնգույցներից նույնպես մեծամասամբ նախահանգույցային թելիկներով 2-3 ճյուղերով դուրս է գալիս և ձևավորվում կրծքի ընդերային փոքր նյարդը (nervus spanchnicus thoracicus minor): Th11-Th12 հանգույցներից դուրս է գալիս կրծքի ընդերային ստորագույն նյարդ (nervus spanchnicus thoracicus imus): Ուղղվելով միջայնորեն` սրանք անցնում են որովայնի խոռոչ աջից կենտ, ձախից կիսակենտ երակների հետ միասին: Ընդ որում մեծը մասնակցում է որովայնային հյուսակի կազմությանը, ստորագույնը և փոքրի մեծ մասը երիկամային հյուսակի ձևավորմանը, իսկ փոքր նյարդի մնացած փոքր մասը նույնպես որովայնային հյուսակի կազմությանը:

Գոտկային բաժին[խմբագրել]

Սիմպատիկ սահմանային ցողունի գոտկային բաժինն անցնում է որովայնի խոռոչ ստոծանու գոտկային մասի խրձերի արանքով։ Այն բաղկացած է 3-4 հանգույցներից, որոնք տեղակայված են ողների առաջակողմնային մակերեսներին, գոտկային մեծ մկանի (musculus psoas major) միջային եզրով, գոտկային զարկերակներից առաջ: Աջ ցողունը տեղակայված է ստորին սիներակից հետ, ձախը որովայնային աորտայի կողմնային մակերեսին և միանում են միմյանց կապակցող ճյուղերի զգալի քանակությամբ: Այստեղ նույնպես առկա են սպիտակ կապակցող ճյուղեր, ինչպես նաև գորշ կապակցող ճյուղեր, որոնք ընդգրկելով գոտկային մկանը շարժվում են դեպի գոտկային նյարդեր: Գոտկային բաժնի հանգույցներից դուրս են գալիս մեծ թվով ճյուղեր՝ գոտկային ընդերային նյարդեր (nervi spanchnici lumbales), որոնք մեծ և փոքր ընդերային նյարդերի հետ և նաև թափառող նյարդի որովայնային մասի հետ միասին ձևավորում են որովայնային հյուսակը: Վերջինս բաղկացած է տարբեր ձևի ու չափերի միմյանց հետ կապակցող ճյուղերով հաղորդակցվող հանգույցներից և իրենից անջատվող աորտայի հյուսակի հետ հանդիսանում է որովայնի խոռոչի օրգանների իններվացիայի հիմնական աղբյուրը: Աորտայի հյուսակն անցնում է ստորին միջընդերային հյուսակի, որն էլ դեպի ներքև շարունակվում է որպես ստորորովայնային վերին հյուսակ: Վերջինս պրոմոտորիումի մոտ երկատվում է ու վերածվում ստորորովայնային ստորին հյուսակի:

Սրբանային բաժին[խմբագրել]

Սիմպատիկ սահմանային ցողունի սրբանային բաժինը ներկայացված է 4 հանգույցներով, ընդ որում աջ և ձախ ցողունները մոտենում են և միաձուլվում կենտ հանգույցների, որտեղից դուրս են գալիս ստորորովայնային ստորին հյուսակի ձևավորմանը մասնակցող ճյուղեր:

Ֆունկցիաները[խմբագրել]

Սիմպաթիկ նյարդաթելերը նյարդավորում են ներքին օրգանները, մաշկը, արյունատար անոթները։ Սիմպաթիկ բաժինը տագնապի, պաշտպանության, պահուստային ուժերի միավորման համակարգ է, որն ապահովում է օրգանիզմի կապն արտաքին միջավայրի հետ։ Սիմպաթիկ ազդակները ակտիվացնում են ուղեղի գործունեությունը, պաշտպանական ռեակցիաները՝ ջերմակարգավորող գործընթացը, արյան մակարդումը, իմուն մեխանիզմները։

Սիմպաթիկ նյարդաթելերի վերջույթներում արտազատվող ադրենալինը համարվում է տագնապի հորմոն։ Սիմպաթիկ բաժինը կմախքային մկանների վրա ունի հարմարողական սնուցողական ազդեցություն։ Այս օրինաչափությունն ուսումնասիրել են Լևոն Օրբելի և Ա. Գինեցիսկին։ Նրանք բացահայտել են, որ նրանց վերջույթներում արտազատվող ադրենալինը վերականգնում և ուժեղացնում են մկանային գործունեությունը, մեծացնում մկանային ուժը։