Սարիղամիշի ճակատամարտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ կամավորների 4-րդ գունդ տեղակայված Բարդուզի լեռնանցքում։[1]
13 ամյա հայ կամավոր, որը իր քաջության համար պարգևատրվել է մեդալով

Սարիղամիշի ճակատամարտը (ռուս.՝ Сражение при Сарыкамыше; թուրք.՝ Sarıkamış Muharebesi or Sarıkamış Savaşı) Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների ամենամեծ ռազմական բախումներից է։ Ընթացել է 1914 թ. դեկտեմբերի 22-ից մինչև 1915 հունվարի 17-ը, որպես Կովկասյան արշավանքի մի մաս։ Ավարտվել է ռուսների հաղթանակով։ Թուրքերը ընտրել էին մի ռազմավարություն, որ զորքերից պահանջում էր լինել շատ շարժուն և ճիշտ պահին լինել ճիշտ տեղում։ Այս մոտեցումը տարածված էր գերմանական և ֆրանսիական մարտավարություններում[2] Օսմանյան զորքերը, որ պատրաստ չէին ձմեռային պայմաներին Ալլահուկբեր լեռների (Allahüekber Dağları|Allahüekber mountains) մոտ ջախջախվեցին։[2]

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Ռուսաստանը Կովկասյան ճակատը դիտարկում էր Արևելյան ճակատի նկատմամբ երկրորդական և Արևելյան ճակատը ստանում էր ռուսական ռեսուրսների մեծ մասը։

Ռուսաստանը Ղարսի բերդը Թուրքիայից հետ վերցրեց Ռուս–Թուրքական պատերազմի ընթացքում 1877 թ և վախենում էր Կովկասյան արշավանքից, որ ուղղված էր Ղարսն ու Բաթումի նավահանգիստը հետ վերցնելուն։ Օսմանյան գեներալական կազմը չնչին էր Ռուսականի համեմատ։[3]

Կովկասյան արշավանքը Ռուսական ուժերին ջլատող նպատակ ուներ։ Պլանը համաձայնեցված էր Գերմանացի խորհրդատուների հետ, քանի որ հաջողությունը այս տարածաշրջանում, կնշանակեր Ռուսական ուժերի դուրս բերումը Լեհական և Գալիցյան ճակատներից։ [4] Գերմանիան աջակցում էր ռեսուրսներով և Օսմանյան 3-րդ բանակը օգտագործվում էր ճակատամարտում։[3] Կովկասյան արշավանքի անմիջական նպատակն էր հետ վերցնել Արդվինը, Արդահանը, Ղարսը և Բաթումի նավահանգիստը։ Որպես հեռահար նպատակ, Օսմանյան ռազմական նախարար Իսմաիլ Էնվերը հույս ուներ, որ հաջողությունը կհեշտացներ բացել ճանապարհը դեպի Թիֆլիս և Կովկասյան մահմեդականների ապստամբությունների շնորհիվ։ [4] Մեկ այլ թուրք ավելի շուտ գերմանական ռազմավարական նպատակ էր՝ կտրել ռուսական հատվածը և միացնել իրենց ածխաջրածնային պաշարներին Կասպից ծովի շրջակայքում։ [5] Անգլո-Պարսկական Նավթային միավորումը նավթի իրացման բացառիկ իրավունքներ ուներ Պարսկական կայսրության տարածքում, բացառությամբ Ադրբեջանի, Գիլանի, Մազենդարանի, Ազդարաբադի և Խորասանի մարզերի։ [5] 1914 թ, մինչ պատերազմը, Բրիտանական կառավարությունը միավորման հետ պայմանագրեր էր կապել, որով նրանք ապահովում էին նավատորմը նավթով։ [5]

Նախապատմություն[խմբագրել]

1914թ. ռազմական գործողությունները
Իսմաիլ Էնվերը և Օտտո ֆոն Ֆելդմանը միավորումները ստուգելիս

3-րդ Բանակի շտաբը տեղակայված էր Էրզրումում Հասան Իզեթի հրամանատարության ներքո։

Ճակատամարտ[խմբագրել]

Ռազմի դաշտ[խմբագրել]

Սկզբնական զորավարժություններ, դեկտեմբեր 22–28[խմբագրել]

Հարձակում Սարիղամիշի վրա, դեկտեմբեր 29[խմբագրել]

Ծուղակ կիսաշրջանի տեսքով, Հունվար 2–3[խմբագրել]

Նահանջ, Հունվար 4–15[խմբագրել]

Զոհեր[խմբագրել]

Գնահատական[խմբագրել]

Օպերացիա[խմբագրել]

Լուսային հետևակ[խմբագրել]

Հայեր[խմբագրել]

Հայերի և Օսմանյան կայսրության միջև հարաբերությունները 1890-ականների բազմաթիվ կոտորածներից հետո արդեն սկսել էին վատանալ։[6][7][8] 1914 թ բանակցություններ էին ընթանում Էրզրումի հայկական կոնգրեսում բանակցություններ էին ընթանում Միության և Առաջադիմության Կոմիտե (CUP) և հայ մտավորականության միջև։

Ռուսական խրամատները Սարիղամիշի անտառներում

Մշակութային հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Garegin Pasdermadjian, "Why Armenia Should be Free" p. 21.
  2. 2,0 2,1 The Encyclopedia Americana, 1920, v.28, p.404
  3. 3,0 3,1 A. F. Pollard. A Short History Of The Great War. chapter VI: The first winter of the war.
  4. 4,0 4,1 Hinterhoff, Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia, pp.499-503
  5. 5,0 5,1 5,2 The Encyclopedia Americana, 1920, v.28, p.403
  6. Fromkin, David, A Peace to End All Peace, p.211. Henry Holt & Co., 1989. ISBN 0805068848
  7. Suny, Ronald, Looking Toward Ararat:Armenia in Modern History, p.46. Indiana University Press, 1993. ISBN 0253207738
  8. Charny, Israel W., Encyclopedia of Genocide, p.287. ABC-CLIO, 1999. ISBN 0874369282

Ռուբեն Սահակյան, Մարտական գործողությունները Կովկասյան ռազմաճակատում. Սարիղամիշյան օպերացիան, Հայկական բանակ,1996, թիվ 3-4,էջ 13-29։