Սանքհյա

Սանքհյա, սամքհյա (սանսկր. संख्या, saṃkhyā ^IAST - «թվարկում»), հնդկական դուալիզմի փիլիսոփայություն՝ հիմնված Կապիլայի կողմից: Աշխարհում գործում են երկու սկզբունք՝ պրակրիտի (նյութ) և պուրուշա (հոգի): Սանքհյա փիլիսոփայության նպատակն է շեղել հոգին նյութից:

Ստուգաբանությունը

«Սանքհյա» բառի հիմքում ընկած է KHYA (ख्य) արմատը, որն իբրև բայ նշանակում է «սա նշանակում է». չեզոք ձևն է՝ «հայտնի», «անվանված», իբրև գոյական՝ «հայացք», «միտք», «գաղափար»: . SAM («համահավաք», «միասին») ածանցի հետ արմատը ստեղծում է բայական անուն sankhyā՝ «թիվ», «հաշվարկ», որը նշանակում է «թվարկում»:

Սանքհյան այն է, ինչը հաշվարկում է:

Սանքհյայի զարգացումը

Սանքհյան անցել է զարգացման չորս շրջափուլ՝

1. Կապիլայի սանքհյան (Մ. թ. ա. VII—VI դդ.) պնդում էր ինչպես հարաբերական միաստվածությունը, այդպես և բացարձակ մոնիզմը, որի հիմնարար սկզբունքները բխում են Վեդաներից և Ուպանիշադներից:
2. Բուդդհիստական ժամանակաշրջանիԱթեիստական սանքհյին այդպիսին է դառնում դրա ազդեցության ներքո: տրամաբանության օգնությամբ սնքհյան փորձում էր հիմնավորել «Ես»-ի ռեալությունը բուդդհիստական հարձակումներից և եկավ տրամաբանական այն եզրահանգմանը, որ Իշվարան գոյություն չունի: Իշվարաքրիշնա: «Սանքհյա-կարիկա».
3. Մահաբհարաթայի, Բհագավատ-գիտայի, Պուրանների թեիստական սանքհյան: Պրակրիտիի և Պուրուշայի միջև տարանջատում էր անցկացվում, որն հանդես էր գալիս իբրև «Ճանաչող»: Հոգու լիակատար ազատագրումն հնարավոր է Պրակրիտիի և Պուրուշիի իսկական բնույթի բացահայտման դեպքում միայն՝ Իշվարայի հետ միաձուլվելու ճանապարհով: Այս ժամանակաշրջանի նշանավոր ներկայացուցիչներն են Ասուրին և Պանչաշիկհան:
4. Վիջյանաբհիշնայի սանքհյան (VII դ.): Կրկին վերադարձ է կատարվում թեիստական սանքհյային:

Սանքհյայի իմաստաբանությունը

Իբրև հավաստի գիտելիքի սկզբնաղբյուր հանդիսանում են երեք պրամանանները (չափ)՝

• պրատյաշկա (աչքերի առջև գտնվող)՝ իմաստի ուղղակի ընկալումը,

ըմբռնման երկու տեսակները՝

• • նիրվիկալյպա (առանց կասկածի ընդունող)՝ անորոշ ըմբռնում, ուղղակի տպավորություն, առարկայի մասին գիտելիք չբովանդակող,
  • սավիկալյպա (կասկածանքով և փոփոխականությամբ)՝ որոշակի ըմբռնում, մշակված և տարբերակված տպավորություն, որը տանում է դեպի գիտելիքը,

• անումանա (եզրակացություն)՝ տրամաբանական եզրահանգում,
• սաբդա՝ բանավոր ապացույց:

Սանքհյայի մետաֆիզիկան

Սանքհյայի մետաֆիզիկայի ելակետային դրույթը, և հատկապես նյութի (մատերիայի) մասին նրա ուսմունքը, ուսմունքն է պատճառի մեջ հետևանքի առկայության մասին. հետևանքը և պատճառը հասկացվում են իբրև միևնույն սուբստանցիայի երկու վիճակ (բացահայտված և չբացահայտված): Սա հանգեցնում է նախապատճառի ոչոնմանը, որը կապված չէ անմիջապես աստվածների հետ, և աշխարհի բացատրման բարեշրջության-հետշրջության տեսությանը:

Գոյաբանությունը

Սանքհյայի դուալիզմը

Սանքհյան, մեկնարկելով մարդու սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ հարաբերությունների ճանաչողական գործարկման (պրակտիկայի) առկայությունից, հանգում է երկու միմյանցից չկախված՝ պուրուշա և պրակրիտի իրականությունների անսկիզբ գոյության մասին: Պրակրիտին հանդես է գալիս առարկանների անգիտակցական սկզբնաղբյուրի աշխարհի, իսկ պուրուշան՝ չօբյեկտիվացվող գիտակցության, պրակրիտին ճանաչողի դերում:

Պուրուշա

Պուրուշան անդրանցական Ես-ն է, կամ զուտ գիտակցությունը, այն բացարձակ, անսկիզբ, անփոփոխ, անճանաչելի իրականությունն է: Պուրուշան ոչ միայն չունի գոյության պատճառ, այլև ինչ-որ բանի պատճառն է հանդիսանում: Ի տարբերություն Ադվայտա-վեդանտայի և Պուրվա-միմասայի սանքհյան ուսուցանում է պուրուշայի բազմազանության մասին:

Պրակրիտի

     Հիմնական հոդված ՝ Պրակրիտի

Պրակրիտին ամբողջ աշխարհի բոլոր առարկանների անպատճառ նախապատճառն է՝ առանց գիտակցության: Քանի որ այն Տիեզերքի առաջին սկզբունքն է (տատտվա) ՝ կոչվում է Պրադհանա («գլխավոր», «կարևորագույն»): Պրակրիտին անկախ է և ակտիվ, կազմված է երեք գուններից՝

• սատտվա — բանականության հիմքը, բնութագրվում է ճկունությամբ, թեթևությամբ, լուսավորությամբ և ուրախությամբ,
• ռաջաս — էներգիայի հիմքը, բնութագրվում է ակտիվությամբ, հուզականությամբ և տառապալիցությամբ,
• թամաս — իներցիայի հիմքը, բնութագրվում է կոպտությամբ, անտարբերությամբ և մթինությամբ:

Բոլոր ֆիզիկական երևույթները դիտարկվում են իբրև Պրակրիտիի բարեշրջության (էվոլյուցիայի) երևակում:

Պրակրիտիի զարգացումը

Երբ գուները գտնվում են հավասարակշիռ վիճակում (սամյաոժվասատհի), ապա զարգացումը բացակայում է, բայց պուրուշայի ներգործությամբ տեղի է ունենում գուների հավասարակշռության խախտում, որից սկսում են կազմավորվել տարաբնույթ համակցություններ: Արդյունքում՝ ծագում է առարկաների աշխարհը:

Առաջինն ի հայտ է գալիս մահաթը (Մեծագույնը), կամ բուդդհին՝ մաքուր ներունակությունը, որիի մեջ դեռ բացակայում են ենթակայա-առարկայական (սուբյեկտա-օբյեկտային) հարաբերությունները:

Այնուհետև ծագում է ահանկարան, կամ անհատականացումը (ինդիվիդուալիզացիան). նրանում արդեն առկա է ենթակայի (սուբյեկտի) և առարկայի (օբյեկտի) տարբերությունը:

Կախված երեք գուներից որևէ մեկի գերակշռությունից՝ ահանկարան նույնպես լինում է երեք տեսակ՝ վայկարիկա, կամ սատտվիկա, թայջասա, կամ ռաջասա, բհուտադա, կամ թամասա:

Սատտավիկայից ծագում են տասնմեկ օրգանները՝ բանականություն (մանաս), հինգ զգայարանների օրգանները (ջնյանենդրիյա), գործողության հինգ օրգանները (կարմենդրիյա):

Թամասից՝ հինգ նուրբ տարրերը (թանմատրա).

Ռաջասը սատտվիկի և թամասի համար հայթայթում է անհրաժեշտ էներգիան՝ իրենց արտադրանքը կազմավորելու համար:

Հինգ զգայարաններն են՝ լսողությունը, շոշափելիքը, տեսողությունը, համը և հոտառությունը:

Գործողության հինգ օրգաններն են՝ ձեռքերը, ոտքերը, լեզուն, տեղաբաշխման օրգանը և վերարտադրության օրգանը:

Հինգ նուրբ տարրերն են՝ ակաշան (եթեր), վայուն (օդը), թեջան (լույսը), ապան (հեղուկը), պրիտհվին (պնդությունը):

Տե՛ս նաև

• Վեդաներ
• Իշվարաքրիշնա
• Պրակրիտի
• Պուրուշա
• Սանքհյա-յոգա

Գրականություն

• (Գերմաներեն) Richard Garbe. Die Samkhya-Philosophie. Leipzig, 1917.
• (Ռուսերեն) Б. Л. Смирнов. Санкхья и йога. М., Болесмир, 2005.
• (Ռուսերեն) В. К. Шохин «Лунный свет санкхьи»