Ռեյ Բրեդբերի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Ռեյ Բրեդբերի
Ray Bradbury

Ray Bradbury (1975).jpg
Ռեյ Բրեդբերին 1975 թվականին

Ծնվել է 1920թ. օգոստոսի 22
ԱՄՆ, Իլինոյս, ՈՒոկիգան
Մահացել է 2012թ. հունիսի 5, (91տ)
ԱՄՆ,Կալիֆորնիա, Լոս Անջելես
Գրական անուն Ռեյ Բրեդբերի
Մասնագիտություն գրող
Լեզու անգլերեն
Ազգություն ամերիկացի
Ստեղծագործական շրջան 1938-2012թթ.
Գրական ոճեր գիտական ֆանտաստիկա, ֆենթըզի, սարսափ
Ամուսին(ներ) Մարգարեթ Մաքքլյուր
Զավակներ 4 աղջիկ
Ստորագրություն Ray Bradbury Autograph.svg
Վեբկայք www.raybradbury.com

Ռեյ Բրեդբերի (անգլ.՝ Raymond Douglas "Ray" Bradbury 1920թօգոստոսի 22, Ուոկիգան, Իլինոյս, ԱՄՆ - 2012թհունիսի 5, Լոս Անջելես, ԱՄՆ) ամերիկյան նշանավոր ֆանտաստ գրող, ֆանտաստիկ ժանրի ստեղծագործությունների համար տրվող «Նեբյուլա» և «Հյուգո» գրական մրցանակների դափնեկիր։

Բրեդբերիի բազմաթիվ ստեղծագործություններից առավել հայտնի են «Մարսյան տարեգրությունները» (1950, անգլ.՝ The Martian Chronicles) պատմվածքների ժողովածուն, «451 աստիճան ըստ Ֆարենհայթի» (1953, անգլ.՝ Fahrenheit 451), «Խատուտիկի գինի» (1957, անգլ.՝ Dandelion Wine) վիպակները, ինչպես նաև «Ամպրոպի ձայնը» (1952, անգլ.՝ A Sound of Thunder), «Աշխարհի վերջին գիշերը» (1951, անգլ.՝ The Last Night of the World), «Ողջ ամառը մեկ օրում» (1954, անգլ.՝ All Summer in a Day) պատվածքները և այլն։

Իր ողջ կյանքի ընթացքում Բրեդբերին ստեղծել է 800-ից ավելի գրական ստեղծագործություններ, այդ թվում մի քնի վեպ և վիպակ, հարյուրավոր պատմվածքներ, տասնյակ պիեսներ և գրառումների, հոդվածների ու բանաստեղծությունների շարքեր։ Բրեդբերին ավանդաբար համարվում է գիտական ֆանտաստիկայի դասականներից, չնայած նրա ստեղծագործությունների մեծ մասը ավելի շատ ֆենթըզիի ժանրում են, առակներ են կամ հեքիաթներ։ Բրեդբերիի պիեսները մեծ հեղինակություն են վայելել ընթերցողների շրջանում, ի տարբերություն բանաստեղծությունների, որոնք այդքան էլ չեն սիրվել։ Նրա մեծագույն հաջողություններից մեկն այն է, որ կարողացել է ընթերցողների մոտ հետաքրքրություն առաջացնել ֆանտաստիկայի ու ֆենթըզիի նկատմամբ։

Բրեդբերիի որոշ ստեղծագործություններ թարգմանվել են հայերեն[1][2][3]։

Մանկություն և պատանեկություն[խմբագրել]

Ռեյ Բրեդբերին ծնվել է 1920 թվականի օգոստոսի 22-ին ԱՄՆ Իլինոյս նահանգի ՈՒոկիգան քաղաքում: Երկրորդ անունը՝ Դուգլաս, նա ստացել է ի պատիվ ժամանակի հայտնի դերասան Դուգլաս Ֆերբենկսի: Գրողի հայրը՝ Լեոնարդ Սփոլդինգ Բրեդբերին(1891—1957) եղել է դեռևս 1630 թվականին առաջին անգամ Ատլանտյան օվկիանոսը շրջանցած և Հյուսիսային Ամերիկայում բնակություն հաստատած անգլիացիների ժառանգներից: Մայրը՝ Մարի Էսթեր Մոբերգը(1888—1966) շվեդուհի էր: Ապագա ամուսինները ծանոթացել են ՈՒոկիգան փոքրիկ քաղաքում, որը գտնվում է Միչիգանի ափին՝ Չիկագոյից հյուսիս: Բրեդբերիի հետաքրքրություններից մեկն էլ եղել է այդ շրջանում բուռն զարգացում ապրող կինոմշակույթը:Գրողն ունեցել է 1916 թվականին ծնված 2 մեծ, երկվորյակ եղբայրներ՝ Լեոնարդը և Սեմը: Բայց Սեմը մահացել է 2 տարկանում: Նրա քույրը՝ Էլիզաբեթը, որը ծնվել է 1926 թվականին, նույնպես մահացել է փոքր տարիքում՝ թոքերի բորբոքումից: Այդ նույն թվականին մահացել է նաև Բրեդբերիի պապիկը: Մահի հետ փոքր տարիքում այս ծանոթությունները իրենց հետքն են թողել նրա շատ պատմվածքներում: Բրեդբերիների ընտանիքում լեգենդ է եղել, թե 1692 թվականի հայտնի Վհուկների որսի ժամանակ խարույկի վրա այրվել է Բրեդբերիի տատիկը՝ Մերի Բրեդբերին: Այս փատը դեռևս հաստատված չէ, բայց ինքը Բրեդբերին հավատացել է սրան[4]: 1934 թվականի Մեծ դեպրեսսիայի ժամանակ Բրեդբերիների ընտանիքը տեղափոխվել է Լոս-Անջելես և հյուրընկալվել իրենց հարազատներից մեկի՝ Էյնար պապիկի տանը: Հենց այնտեղ էլ Ռեյն ավարտել է դպրոցը 1938 թվականին: Հաջորդ երեք տարին երիտասարդն անցկացրել է Լոս-Անջելեսի փողոցներում թերթեր վաճառելով: Ծանր ֆինանսական խնդիրների պատճառով Բրեդբերին այդպես էլ չի ընդունվում քոլեջ: Բայց բարձրագույն ուսումնական հաստատությունում չսովորելը նրան չի խանգարել կյանքում, ինչի մասին նա հետագայում գրել է իր հոդվածներից մեկում:

Aquote1.png Երբ ես 19 տարեկան էի, ես չէի կարող ընդունվել քոլեջ, որովհետև աղքատ ընտանիքից էի: Մենք փող չունեինք, ուստի ես գնում էի գրադարաններ:Շաբաթվա մեջ 3 օր ես կարդում էի գրքեր: Այսպես 27-ում ես համալսարանի փոխարեն ավարտեցի գրադարանը: Aquote2.png

Բրեդբերին առաջին անգամ իրեն գրականության մեջ փորձեց 12 տարեկանում, երբ գրեց Է. Բարոուզի «Մարսի հզոր զինվորին» աշխատանքին շարունակություն: Գրողը իր հարցազրույցներից մեկի ժամանակ ասել է, որ աղքատության պատճառով չէր կարող իրեն թույլ տալ գիրք գնել և որոշել է երևակայել, թե ինչ կարող է լինել գրքի շարունակությունը: Բրեդբերին նույնիսկ ընդունել է, որ Բարոուզի արվեստը որոշ չափով ազդեցություն է թողել իր վրա: Ընդ որում Մարսյան քրոնիկները չէին լինի, եթե Բրեդբերին չկարդար Բարոուզին: Արդեն 20 տարեկանում Ռեյը հստակ որոշել էր դառնալ գրող: Նրա առաջին բանաստեղծությունը տպագրվել է 1936 թվականին ՈՒոկիգանի թերթերից մեկում «Վիլլ Ռոջերսի հիշատակին» վերնագրով [5].

Ստեղծագործական հաջողություններ[խմբագրել]

Բրեդբերին համաշխարհային ճանաչման հասավ 1953 թվականին` «451 աստիճան ըստ Ֆարենհայթի» վեպի հրատարակումից հետո։ Վեպն առաջին անգամ լույս է տեսել բոլորովին վերջերս լույս տեսնող Playboy ամսագրում։ Վեպում Բրեդբերին ցույց է տալիս մի տոտալիտար հասարակություն, որտեղ ցանկացած գիրք ենթակա է այրվելու։ 1966թ-ին ռեժիսոր Ֆրանսուա Տրյուֆֆոն էկրանավորեց վեպը` նկարահանելով լիամետրաժ համանուն ֆիլմը։ Կինեմատոգրաֆիան ընդհանուր առմամբ շատ կարևոր դեր է խաղացել գրողի կյանքում` նրա կողմից ստեղծվել են ֆիլմերի բազմաթիվ սցենարներ, որոնցից ամենահայտնին համարվում է Մոբի Դիքը։ Բրեդբերին կարող էր դառնալ նաև Հիչքոքի Թռչուններ հանրահայտ ժապավենի սցենարիստը, սակայն այդ ժամանակ զբաղված էր Ալֆրեդ Հիչքոքը ներկայացնում է սերիալի աշխատանքներով, այդ պատճառով էլ չկարողացավ ևս մեկ նախագիծ վերցնել։ Ռեյ Բրեդբերին ստեղծել և վարում էր հեռուստահաղորդումների մի շարք, որը կազմված էր 65 մինի-ֆիլմերից, որոնք հիմնված էին իր իսկ պատմվածքների վրա։ Շարքը կոչվում էր Ռեյ Բրեդբերիի թատրոն և թողարկվեց 1985թ-ից միչև 1992թ-ը։ Գրողը պատմել է իր և սովետական ռեժիսոր Սերգեյ Բոնդարչուկի հանդիպման մասին, երբ նա ներկայացրել է Պատերազմ և խաղաղություն ֆիլմը` դառնալով օսկարակիր։ Այնտեղ են եղել բազմաթիվ հայտնի ռեժիսորներ, և Բոնդարչուկը ճանաչել է նրանցից մի քանիսին։

Aquote1.png «Օ՜, մի՛ստր Ֆորդ, ինձ դուր են գալիս Ձեր ֆիլմերը»: Նա ճանաչեց նաև Գրետա Գարբոյին և այլոց: Ես լուռ կագնել էի ամենավերջում և ուղղակի նայում էի: Հանկարծ Բոնդերչուկը տեսնելով ինձ բացականչեց. «Ռեյ Բրեդբերի՛, այդ Դո՞ւք եք»: Նա նետվեց դեպի ինձ, գրկեց և, վերցնելով խմիչքի շիշը, տարավ ինձ իր սեղանի մոտ, որտեղ նստած էին միայն նրա ամենամոտիկ ընկերները: Հերթում կանգնած բոլոր հանրահայտ հոլիվուդյան ռեժիսորները տարակուսանքի մեջ էին: Նրանք նայում էին ինձ և հարցնում միմյանց. «Ո՞վ է այս Բրեդբերին» և վիճաբանելով նրանք հեռացան` թողնելով ինձ Բոնդարչուկի հետ…[6]» Aquote2.png

Դառնալով ժողովրդական գրող, Բրեդբերին շարունակում է ակտիվորեն ստեղծագործել, ամեն օր աշխատելով մի քանի ժամ[7]։ 1957 թվականին լույս է տեսնում նրա «Խատուտիկի գինի» գիրքը, որի շարունակությունը նա գրել է հետագայում «Մնաս բարով ամառ[8]» վերնագրով։ Սակայն խմբագիրները հրաժարվեցին հրատարակել շարունակությունը, վկայակոչելով տեքստի «հասուն չլինելը». Գրողն այն հրատարակեց միայն 2006թ-ին` առաջինի հրատարակումից կես դար անց։ «Խատուտիկի գինի›» վեպը, ինչպես նաև «Մարսյան քրոնիկները» բաղկացած էին առանձին պատմվածքներից, որոնցից մի քասն ավելի վաղ արդեն հրատարակվել էին։ Այս գիրքը, սակայն, իրենից ներկայացնում է ավելի ամբողջական ստեղծագործություն, քան «Քրոնիկները…»։ «Խատուտիկի գինին» համարվում է Բրեդբերիի ամենաինքնակենսագրական վեպը, ընդ որում հեղինակային առանձնահատկությունները կարելի է նկատել միանգամից 2 հերոսների մոտ` եղբայրներ Թոմ և Դուգլաս Սպոլդինգների կերպարում, ովքեր ապրում են Գրին Թաուն անունով փոքրիկ քաղաքում, որի նախատիպը հանդիսանում է Բրեդբերիի համար հարազատ Ուոկիգանը։ Որոշ ընթերցողներ նկատել են այս գրքի նմանությունը ամերիկյան գրականության այլ ստեղծագործությունների հետ, օրինակ` Անդերսոն Շերվուդայի վեպը` «Ուինսբուրգ, Օհայո», որը նունպես բաժանվում է առանձին պատմվածքների, միասնական գործող անձանց, նաև սյուժեն զարգանում է ժամանակագրական հերթականությամբ։ Բայց միևնույն ժամանակ Անդերսոնի հերոս Ջորջ Ուիլլարդը, ավելի հասուն է, քան Բրեդբերիի Թոմ և Դուգլաս եղբայրները, այդ իսկ պատճառով մտատանջությունները և մտքերը Անդերսոնի գրքում ավելի «հասուն» են։ Մանկության պայծառությունն ու գեղեցկությունը և կյանքի զգացումը 2 ստեղծագործությունների գլխավոր թեմաներն են հանդիսանում։ Բրեդբերիի հաջորդ վեպը, որը հրատարակվեց 1962թ-ն «Աղետ է հասունանում»-ն է, որը հայտնի է նաև «Ինչ-որ սարսափելի բան է սպասվում» վերնագրով։ Այն անգլերենով հնչում է այսպես` «Something wicked this way comes» և այն վերաբերում է Շեքսպիրի «Մակբեթ»-ի չորրորդ գործողության մեջ կախարդի կողմից արտասանվող արտահայտությանը։ Վհուկը խոսում է չարի նկատմամբ համակրանքի մասին, որը վհուկներն արթնացրին Մակբեթի մոտ, Բրեդբերիի հերոս Չարլզ Հելոուեյը նույնպես քննարկում է չարի նկատմամբ համակրանքը, որը միշտ թաքնվում է հանձնվող և «մի բանը ոչնչով» փոխարինող մարդկանց սրտերում, վերածվելով ավելի մեծ չարի, նրանք իրենց վերածում են ուրիշների ցավով և վախով սնվող, անհեթեթ կերպարների։ 1963թ-ից հետո Բրեդբերին շարունակում է տպագրել նոր պատմվածքներ, բայց միևնույն ժամանակ ակտիվորեն կենտրոնացել էր մեկ այլ ժանրի վրա` դրամայի։ Նրա փոքրիկ պիեսների առաջին հավաքածուն` «The Anthem Sprinters and Other Antics» վերնագրով լույս տեսավ 1963թ-ին և նվիրված էր Իռլանդիային, որտեղ Բրեդբերին անցկացրել էր վեց ամիս։ Շուտով Բրեդբերիի պիեսների հիման վրա հեռուստատեսություն դուրս եկան 2 շոու-ծրագրեր` «Ռեյ Բրեդբերիի աշխարհը» (The World of Ray Bradbury, 1964) և «Հրաշալի կոստյում վանիլային պաղպաղակի գույնով» (The Wonderful Ice Cream Suit, 1965)։ 1960-ական թ թվականին գրողը մասնակցեց նաև Ամերիկայի պատմության մասին ֆիլմի ստեղծմանը, 1964 թվականի նյույորքյան համաշխարհային ցուցադրության համար։ Նրա հետաքրքրվածությունը ֆանտաստիկ և դրամատիկ արվեստով շարունակվեց նաև 1970-ական թ թվականին, բայց այդ ժամանակ Բրեդբերին տարված էր նաև պոեզիայով և հրատարակեց բանաստեղծությունների 3 ժողովածուներ։ 1982թ-ին բոլոր բանաստեղծությունները հրատարակվեցին մեկ հատորի մեջ` The Complete Poems of Ray Bradbury։ Կյանքի այս հատվածում Բրեդբերին ստեղծեց նաև մի շարք գրական ստեղծագործություններ, որոնք տպագրվեցին տարբեր ամսագրերում` Life-ից մինչև Playboy։ Բրեդբերին ավելի վաղ գրված իր պատմվածքներից մի քանիսը հանձնեց հատուկ հավաքածուով` «Հիշողություն սպանության մասին]]» վերնագրով (A Memory of Murder), ավելի ուշ նա հրատարակեց [[Death Is a Lonely Buisness վեպը։ Այդ նույն ժամանակ նաև կաբելային հեռուստատեսությամբ սկսեց ցուցադրվել «Ռեյ Բրեդբերիի թատրոնը» սերիալը, որում էկրանավորվել էին գրողի շատ պատմվածքներ։ Կյանքի այս շրջանում Բրեդբերին արժանացավ մի շարք պարգևների և՛ գրականության, և՛ արվեստի ոլորտներում։ Ռեյ Բրեդբերիին հաճախ անվանում են «ֆանտաստիկայի վարպետ[9]», նա լավագույն ֆանտաստ գրողներից մեկն է և ժանրի մի շարք նոր ավանդույթների հիմնադիրը։ Սակայն նա իրեն չէր համարում ֆանտաստ գրող և չէր սահմանափակում իրեն նեղ շրջանակներով. ֆանտաստիկայի ժանրում են գրված նրա ստեղծագործությունների մի մասը միայն։ Ընդ որում շատ ընդհանուր-գրական պարգևների կողքին, Բրեդբերին հանդիսանում է նաև ֆանտաստիկայի ոլորտում մի քանի նոր պարգևների հիմնադիր։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 451 ըստ Ֆարենհայթի ։ [Վեպ, պատմվածքներ։ Դպրոցական բարձր տարիքի համար] / Ռ. Բրեդբերի; Թարգմ. անգլ.՝ Լ. Անանյան; Խմբ.՝ Ռ.Հ. Քալաշյան; Նկ.՝ Վ.Ա. Հարությունյան. - Երևան ։ Սովետական գրող, 1986. - 231 էջ։
  2. Տիեզերագնացը ։ [Պատմվածքներ] / Ռ. Բրեդբերի; Թարգմ.՝ Կ. Սիմոնյան. - Երևան ։ Հայպետհրատ, 1963. - 77 էջ։
  3. Կնոջ ճիչը ։ [Պատմվածք] / Ռ. Բրեդբերի; Թարգմ. ռուս.՝ Կ. Սահակյան. - Երևան : Հայաստան, 1970. - 24 էջ։
  4. «Биография Рэя Брэдбери»։ raybradbury.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-01-19-ին։ http://www.webcitation.org/6DnN1Aopd։ 
  5. Не стало Рэя Брэдбери // Россия К, 06.06.2012 г.
  6. «Ray Bradbury: "Russians have an unparalleled capacity for love"»։ http://rbth.ru։+Արխիվացված  օրիգինալից 2013-02-01-ին։ http://www.webcitation.org/6E6bMt6yA։ 
  7. «Ray Bradbury biography»։ biography.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-02-01-ին։ http://www.webcitation.org/6E6bNzOsq։ 
  8. ««Лето, прощай»»։ http://raybradbury.ru։+Արխիվացված  օրիգինալից 2013-02-01-ին։ http://www.webcitation.org/6E6bPGOHB։ 
  9. «Рэй Брэдбери, мэтр фантастики, скончался в Калифорнии»։ baltinfo.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-02-01-ին։ http://www.webcitation.org/6E6bQ37L8։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]