Պրոտեուս (արբանյակ)
   (S/1989 N 1; Նեպտուն VIII) հին հուն.՝ Πρωτεύς |
|
.jpg) |
|
| Հիմնական տվյալներ | |
|---|---|
| Հայտնաբերվել է | 16 հունիսի 1989թ.[1] թ. («Վոյաջեր-2», Սթիվեն Սիննոտի կողմից) |
| Բացարձակ մեծություն (H) | 19,7[2] |
| Հեռավորությունը Նեպտուն | 117 647 ± 1 կմ (4,75 RN)[3] |
| Ուղեծրային տվյալներ | |
| Պերիհելին | 117 584 ± 10 կմ |
| Ապոհելին | 117 709 ± 10 կմ |
| Մեծ կիսաառանցք | 117 647 ± 1 կմ[3] |
| Էքսցենտրիսիտետ | 0,00053 ± 0,00009[3] |
| Սիդերիկ պարբերություն | 1,12231477 ± 0,00000002 օր |
| Ուղեծրային արագություն | 7,623 կմ/վ |
| Թեքվածություն | 0,524°[3] (Նեպտունի հասարակածի նկատմամբ) 0,026 ± 0,007° (տեղի Լապլասի հարթության նկատմամբ) |
| Ֆիզիկական հատկանիշներ | |
| Շառավիղ | 424×390×396 կմ[4] |
| Հասարակածային շառավիղ | 210 ± 7 կմ[2] |
| Ծավալ | 3,4 ± 0,4 ×107կմ³[4] |
| Զանգված | 4,4×1019 կգ[4] |
| Միջին խտություն | ~1,3 գ/սմ³ ենթադրված[2] |
| Հասարակածային մակերևութային ձգողություն | 0,07 մ/վ² |
| 2-րդ տիեզերական արագություն | 0,17 կմ/վ |
| Պտույտի պարբերություն | Սինքրոն[4] |
| Առանցքի թեքում | 0[4] |
| Ալբեդո | 0,096[2][5] |
| Մթնոլորտային տվյալներ | |
| Մթնոլորտի ջերմաստիճան | ~51 Կ միջին ենթադրված |
Պրոտեուս (հին հուն.՝ Πρωτεύς), նույնպես հայտնի է որպես Նեպտուն VIII, Նեպտուն մոլորակի մեծությամբ երկրորդ բնական արբանյակն է, ամենամեծ ներքին արբանյակը: Հայտնաբերվել է «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի լուսանկարների վրա 1989 թվականի հունիսի 16-ին: Արբանյակը անվանվել է Պրոտեուսի անունով, կերպարանափոխվող ծովային աստված Հունական դիցաբանությունում: Պրոտեուսը պտտվում է Նեպտունի շուրջ համարյա հասարակածային ուղեծրով, մոլորակի հասարակածային շառավղի 4,75 հեռավորության վրա:
Չնայած այն փաստին, որ Պրոտեուսը ունի ավելին քան 400 կմ տրամագիծ, այն ունի անկանոն ձև, առանձին դուրս ցցված և գոգավոր մասերով, որոնց բարձրությունը տատանվում է մոտ 20 կմ-ով: Արբանյակի մակերևույթը մուգ է և ծածկված խառնարաններով: Ամենամեծ խառնարանը ունի ավելին քան 200 կմ տրամագիծ:
Բովանդակություն |
Հայտնաբերումը և ուղեծիրը [խմբագրել]
Պրոտեուսը հայտնաբերվել է «Վոյաջեր-2» ԱՄԿ-ի կատարած լուսանկարների վրա, նրա Նեպտունի մոտով 1989 թվականի օգոստոսին անցումից երկու ամիս առաջ: Այն ստացավ S/1989 N 1 ժամանակավոր անվանում[6]: Սթիվեն Սիննոտը և Բրեդֆորդ Սմիթը հայտարարեցին այս հայտնաբերման մասին 1989 թվականի հուլիսի 7-ին, խոսելով միայն “17 լուսանկարների մասին 21 օրվա ընթացքում”, փաստորեն արբանյակի հայտնաբերման օրը եղել է հունիսի 16[7]:
1991 թվականի սեպտեմբերի 16-ին S/1989 N 1 արբանյակը վերանվանվեց Պրոտեուս[8]:
Պրոտեուսը պտտվում է Նեպտունի շուրջ համարյա հասարակածային ուղեծրով, մոլորակի հասարակածային շառավղի 4,75 հեռավորության վրա: Ուղեծիրը ունի փոքր էքսցենտրիսիտետ և թեքված է մոլորակի հասարակածի հարթության նկատմամբ մոտ 0.5° անկյան տակ[3]: Պրոտեուսը Նեպտունի կանոնավոր ուղիղ շարժմամբ արբանյակներից ամենամեծն է: Այն պտտվում է սինքրոն ուղեծրով, այսինքն դեպի Նեպտունն է ուղղված նրա մակերևույթի միշտ միևնույն մասը[4]:
Ֆիզիկական առանձնահատկությունները [խմբագրել]
Պրոտեուսը մեծությամբ երկրորդն է Նեպտունի արբանյակների միջև: Այն ունի մոտ 420 կիլոմետր տրամագիծ, ավելի մեծ է քան երկրորդ հայտնաբերված Ներեիդ արբանյակը: Այս արբանյակը հնարավոր չի եղել հայտնաբերել Երկրի մակերևույթի վրա գտնվող աստղադիտակներով, քանի որ այն չափազանց մոտ է մոլորակին և դիտարկումների ժամանակ միաձուլվում է մոլորակի արտացոլած լույսի հետ[6]: Պրոտեուսի մակերևույթը բավականին մուգ է, նրա երկրաչափական ալբեդոն կազմում է մոտ 10%: Մակերևույթի գույնը չեզոք է և անդրադարձելությունը նկատելիորեն չի փոխվում ալիքի մանուշակագույնից կանաչ երկարության միջակայքում[6]: Սպեկտրի մոտ ինֆրակարմիր մասում մակերևույթը դառնում է ավելի քիչ անդրադարձնող, մոտ 2 μm, ինչը վկայում է բարդ օրգանական միացությունների գոյության մասին, այնպիսիք, ինչպիսին են հիդրոկարբոնատները կամ ցիանիդը: Հնարավոր է, որ հենց այս միացությունների հետ է կապված Նեպտունի ներքին արբանյակների ցածր ալբեդոն: Չնայած կա կարծիք, որ Պրոտեուսի վրա գոյություն ունեն ջրային սառույցի զգալի պաշարներ, սառույցի գոյությունը արբանյակի մակերևույթին սպեկրտոսկոպիկ դիտարկումների միջոցով չի հաստատվել[9]:
Պրոտեուսը ունի գնդաձևին մոտ ձև, մոտ 210 կմ շառավղով, այնուամենայնիվ գնդաձև ձևից տատանումները բավականին մեծ են, հասնելով մինչև 20 կմ: Գիտնականները կարծում են, որ Պրոտեուսը իր խտության ամենամեծ չափերը ունեցող մարմինն է, որը կարող է պահպանել իր ձևը առանց դառնալու գնդաձև իր գրավիտացիոն ուժի ազդեցության տակ[10]: Սատուրնի Միմաս արբանյակը մի փոքր ավելի գնդաձև է, սակայն նա ավելի փոքր է քան Պրոտեուսը: Հավանաբար այն ստացել է ավելի գնդաձև ձև Սատուրնի մոտ ավելի մեծ ջերմության կամ մոլորակի մակընթացային ազդեցության պատճառով[10]: Պրոտեուսը թեթևակի ձգված է դեպի Նեպտուն ընկած ուղղության վրա, այնուամենայնիվ նրա ընդհանուր ձեսքը ավելի մոտ է անկանոն բազմանկյան քան եռառանցք էլիպսոիդի: Պրոտեուսի մակերևույթին նկատվում են մի քանի հարթ կամ թեթևակի գոգավոր անկանոն ձևավորումներ, որոնց չափերը հասնում են 150 - 200 կմ տրամագծում: Դրանք հավանաբար քանդված հարվածային խառնարաններ են[4]:
Պրոտեուսի մակերևույթը ամբողջությամբ ծածկված է խառնարաններով, արբանյակի վրա չեն նկատվել որևէ երկրաբանական ակտիվության հետքեր[6]: Ամենամեծ խառնարանը, Փարոսը, ունի 230 - 260 կմ տրամագիծ[10], և 10–15 կմ խորություն[4]: Խառնարանի հատակին կա կենտրոնական գմբեթ որը ունի մի քանի կիլոմետր բարձություն[4]: Փարոսը այս արբանյակի մակերևույթի միակ անվանված օբյեկտն է, այն անվանել են Պրոտեուսի թագավորած կղզու անունով[11]: Բացի Փարոսից արբանյակի մակերևույթին կան մի քանի 50–100 կմ տրամագծով խառնարաններ[4]:
Պրոտեուսի վրա գտնված այլ տեսակի ռելիեֆի օբյեկտներն են ժայռերը, հովիտները և ակոսները: Առավել նկատելի օբյեկտը ձգվում է արբանյակի հասարակածի երկայնքով Փարոսից արևմուտք: Այս օբյեկտները հավանաբար առաջացել են հսկայական բախումների հետևանքով, որոնք ձևավորել են Փարոսը և այլ մեծ խառնարանները, կամ կարող են նաև լինել Նեպտունի մակընթացային ուժերի ազդեցության արդյունք[4][10]:
Ծագումը [խմբագրել]
Պրոտեուսը, ինչպես և Նեպտունի այլ ներքին արբանյակները, հավանական չէ, որ առաջացել են մոլորակի հետ միասին: Ավելի հավանական է, որ նրանք ձևավորվել են Տրիտոնի որսալու ընթացքում առաջացած բեկորների իրար միանալուց: Տրիտոնի ուղեծիրը որսալու սկզբնական ժամանակահատվածում չափազանց էքսցենտրիկ էր, և այն հավանաբար առաջացրել է քաոտիկ փոփոխություններ Նեպտունի նախկինում ունեցած ներքին արբանյակների մեջ, ստիպելով նրանց բախվել իրար և տրոհվել մասնիկների, առաջացնելով բեկորների սկավառակ[12]: Միայն Տրիտոնի ուղեծրի շրջանաձև դառնալուց հետո այս մասնիկների սկավառակից առաջացել են այժմյան ներքին արբանյակները[13]:
Ծանոթագրություններ [խմբագրել]
- ↑ ՌՇԼ (2011-07-21)։ «Մոլորակների արբանյակների հայտնաբերման տվյալները»։ Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիա։ http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_discovery։ Վերցված է 2011-10-24։
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 «Մոլորակների արբանյակների ֆիզիկական պարամետրները»։ ՌՇԼ (Արեգակնային համակարգի դինամիկան)։ 2010-10-18։ http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par։ Վերցված է 2011-10-11։
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Ջակոբսոն, Ռ. Ա.; Օուեն, Մ. Մ., Կր. (2004). «Նեպտունի ներքին արբանյակների ուղեծրերը Վոյաջերի, Երկրի վրայի աստղադիտարանների և Հաբլ աստղադիտակի տվյալներով». Աստղագիտական ամսագիր 128 (3): 1412–1417. doi:. Bibcode: 2004AJ....128.1412J.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Ստուկի, Ֆիլիպ Ջ. (1994). «Լարիսայի և Պրոտեուսի մակերևույթը». Երկիրը, Լուսինը և մոլորակները 65 (1): 31–54. doi:. Bibcode: 1994EM&P...65...31S.
- ↑ Կարկոշկա, Էրիխ (2003). «Նեպտունի ներքին արբանյակների չափերը, ձևերը և ալբեդոները». Իկարուս 162 (2): 400–407. doi:. Bibcode: 2003Icar..162..400K.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Սմիթ, Բ. Ա.; Սոդերբլոմ, Լ. Ա.; Բանֆիլդ, Դ.; Բարնետ, Ս.; Բազիլևսկի, Ա. Տ.; Բիբի, Ռ. Ֆ.; Բոլինգեր, Կ.; Բոյս, Ջ. Մ. և այլոք։ (1989). «Վոյաջեր 2-ը Նեպտունի մոտ. Լուսանկարման արդյունքները». Սայենս 246 (4936): 1422–1449. doi:. PMID 17755997. Bibcode: 1989Sci...246.1422S.
- ↑ Գրին, Դենիել Վ. Ե. (7 հուլիսի 1989). «1989 N 1». ՄԱՄ թերթիկ 4806. http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/04800/04806.html։ Վերցված է 2011-10-24.
- ↑ Մարսդեն, Բրայան Ջ. (16 սեպտեմբերի 1991). «Սատուրնի և Նեպտունի արբանյակները». ՄԱՄ թերթիկ 5347. http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/05300/05347.html։ Վերցված է 2011-10-24.
- ↑ Դյումա, Քրիստոֆ; Սմիթ, Բրեդֆորդ Ա.; Տերիլ, Ռիչարդ Ջ. (2003). «Պրոտեուսի և Պակի բազմամիջակայք ֆոտոմետրիան կատարված Հաբլ տիեզերական աստղադիտակով». Աստղագիտական ամսագիր 126 (2): 1080–1085. doi:. Bibcode: 2003AJ....126.1080D.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 Քրոֆթ, Ս. (1992). «Պրոտեուս. Երկրաբանությունը, ձևը և աղետային քանդումը». Իկարուս 99 (2): 402–408. doi:. Bibcode: 1992Icar...99..402C.
- ↑ «Պրոտեուս. Փարոս»։ Մոլորակային անվանումների թերթիկ։ ՄՆԵԾ Աստղաերկրաբանություն։ http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureNameDetail.jsp?feature=64853։ Վերցված է 4 հունիսի 2010։
- ↑ Գոլդրիչ, Պ.; Մյուրեյ, Ն.; Լոնգարետի, Պ. Յ.; Բանֆիլդ, Դ. (1989). «Նեպտունի պատմությունը». Սայենս 245 (4917): 500–504. doi:. PMID 17750259. Bibcode: 1989Sci...245..500G.
- ↑ Բանֆիլդ, Դոն; Մյուրեյ, Նորմ (հոկտեմբեր 1992). «Նեպտունի ներքին արբանյակների շարժման պատմությունը». Իկարուս 99 (2): 390–401. doi:. Bibcode: 1992Icar...99..390B.
Արտաքին հղումներ [խմբագրել]
- Պրոտեուսի տվյալները ՆԱՍԱ-ի Արեգակնային համակարգի հետազոտություների կայքում
- Պրոտեուսի էջը The
Nine8 Planets կայքում - Պրոտեուսը, Նեպտունի լուսինը Views of the Solar System կայքում
- Թեդ Սթրայկի Պրոտեուսի էջը
- Նեպտունի հայտնի արբանյակները (Սքոթ Շեփարդ)
|
||||||||||||||||||||||
