Պանչատանտրա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Նապաստակը, փղերի արքան և լուսնի արտացոլանքը առվակի մեջ: «Քալիլա և Դիմնայի», Սիրիական նկարազարդում, 1354
Շնագայլ Դիմնան, որ փորձում է խորամանկել Առյուծ արքային: 1426 թ. պարսկական մի ձեռագրից (Հերաթ)

«Պանչատանտրա» (սանսկր.՝ पञ्चतन्त्र, բառացիորեն՝ «Հինգ գիրք», «Հինգ ձեռնարկ» կամ «Հինգ ուղեցույց»), սանսկրիտ պատմողական արձակի հուշարձան: Կազմվել է մոտավորապես III—IV դարերում, ունի վաղնջական բանահյուսական ակունքներ: «Պանչատանտրայի» ամենավաղ պահպանված սանսկրիտ ձեռագիրը թվագրվում է XI դարով: Հեղինակը, գրքի ստեղծման պատմությունը, նրա «բանահյուսականության» և «գրական մշակման» աստիճանը ցայժմ գիտական որոշակի լուծում չի ստացել: Ավանդույթն իբրև հեղինակ հիշատակում է ոմն բրահման Վիշնուշարմանի (Վիշնու Շարման), ով ապրելիս է եղել V—VI դարերում, և ով ոմն ռաջայի ՝ պետությունը իմաստնորեն կառավարել սովորեցնելու խնդրանքով կազմել է այս ուսուցողական պատմություններով այլաբանական ժողովածուն:[1] Այն հիմնված է վաղնջագույն բանավոր ավանդույթների վրա, ներառյալ «կենդանիների մասին առակները, որոնք այնքան հին են, որ ընդունակ ենք պատկերացնել», ինչպես նաև բուդդհիստական Ջատակա պատմվածքները:[2][3]

«Պանչատանտրան» բաժանվում է հինգ տանտրա-պատմությունների, որոնք միավորված են շուրջանակի կոմպոզիցիաներով: Ընդ որում՝ յուրաքանչյուր տանտրա նմանապես բովանդակում է նրբերված բանաստեղծական պատմություններից (ինչը տեղիք է տվել որոշ հետազոտողների այն համարել նաև պոետական անթոլոգիա): «Պանչատանտրայի» մեջ հերոսները կենդանիներն են, որոնց հանրույթներն ու բարքերը մարդկայինի պատճենումն են: Իբրև պատմողներ հանդես են գալիս շնագայլեր Կարատական և Դամանական: Հինգ տանտրաները կրում են հետևյալ անվանումները՝

  • «Ընկերության կորուստը» (բովանդակում է 22 պատմվածք), मित्रभेद (Mitra-bheda)
  • «Ընկերների ձեռքբերումը» (7),) मित्रलाभ или मित्रसंप्राप्ति (Mitra-lābha կամ Mitra-samprāpti)
  • «Պատմություն ագռավների և բվերի պատերազմի մասին» (17), काकोलुकीयम् (Kākolūkīyam)
  • «Ձեռքբերումների վախճանը» (12) लब्धप्रणाश (Labdhapraṇāśam)
  • «Անխոհեմ արարքները» (15). अपरीक्षित कारक (Aparīkṣitakārakaṃ)

«Պանչատանտրայի» բովանդակությունը պատմողական ոճով կառավարչի առջև ծառացած բարդ իրավիճակների քննարկումն է: Նպատակը ազնվազարմ տոհմերի երիտասարդ ներկայացուցիչներն լավ սանսկրիտ և դիվանագիտություն սովորեցնելն է[4].

Սյուժեների բանահյուսական բնույթը, պարզությունն ու զվարճալի ձևը ապահովել են «Պանչատանտրայի» բացառիկ լայն տարածվածությանը:."[5] Ըստ այդմ «այն Հնդկաստանի ամենահաճախ թարգմանված ստեղծագործությունն է»:[6] Գիտությանը հայտնի առաջին՝ (փահլևի) թարգմանությունն իրականացվել է 570 թվականին Իրանում՝ սասանյան Խոսրով I Անուշիրվան արքայի ցուցումով, բայց որը չի պահպանվել: VIII դարի կեսերին իրականացվում է արաբերեն թարգմանությունը՝ պարսիկ գրող Իբն-ալ-Մուքաֆֆայի կողմից. Այն վերնագրված էր «Քալիլա և Դիմնա» (պարսկերեն՝ کلیله و دمنه, արաբ.՝ كليلة و دمنة‎‎; պատմող կենդանիների անուններով) և այդ անունով էլ ողջ Մերձավոր և Միջին Արևելքում ճանաչվում: Բյուզանդիայում, իսկ ապա և սլավոնական երկրներում «Պանչատանտրան» հայտնի է Սիմեոն Սիփայի թարգմանությամբ (1081), որտեղ կենդանիները հայտնի են Ստեֆանիտ և Իխնիլատ անուներով: XIII դարում հայտնվում են իսպանական անանուն թարգմանությունը, ռաբբի Իոէլի հրեական թարգմանությունը, Յոհան Կապուանացու լատիներեն թարգմանությունը, որն էլ հիմնականում ընկած է գերմաներեն (1265 թվականից ոչ վաղ), իսպաներեն և իտալերեն տարբերակի հիմքում: Ընդհանուր առմամբ զանազան տարբերակներով և թարգմանություններով այն հաշվվում է ավելի քան 200-ի՝ 60 լեզուներով:


Տե՛ս նաև[խմբագրել]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Jacobs 1888, Introduction, page xv; Ryder 1925, Translator's introduction, quoting Hertel: "that the original work was composed in Kashmir, about 200 B.C. At this date, however, many of the individual stories were already ancient."
  2. Doris Lessing, Problems, Myths and Stories, London: Institute for Cultural Research Monograph Series No. 36, 1999, p 13
  3. Jataka tales#cite note-7
  4. Р. Шор Панчатантра // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.], 1929—1939. Т. 8. — 1934 — Стб. 437—438.
  5. Edgerton 1924, p. 3. "reacht" and "workt" have been changed to conventional spelling.
  6. Introduction, Olivelle 2006, quoting Edgerton 1924.