Շահումյանի շրջան (Արցախ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Շահումյանի շրջան (ԼՂՀ)ից)
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Շահումյանի շրջան (այլ կիրառումներ)
Շահումյանի շրջան
Երկիր Արցախ Արցախ (պ)
Կարգավիճակ Շրջան
Մտնում է Արցախի Հանրապետություն
Ներառում է 15 համայնք
Վարչկենտրոն Քարվաճառ
Խոշորագույն քաղաք Քարվաճառ
Հիմնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն (2008)
2560[1] (8 տեղ)
Խտություն 1.4 մարդ/կմ²
Տարածք 2494 կմ²
Շահումյանի շրջան վարչական միավորը երկրի քարտեզին
Ժամային գոտի UTC+4


Շահումյանը Արցախի Հանրապետության ութ շրջաններից մեկն է, ընդգրկում է երկրի հյուսիսային և հյուսիս-արևմտյան մասը։

Շահումյանի շրջանը 1992-ին բռնազավթվել է Ադրբեջանի կողմից։ Տեղի հայ բնակչությունը (շուրջ 20.000) տարհանվել է։ Այնուհետև Շահումյանը վերաբնակեցվել ադրբեջանցիներով, իսկ Շահումյան քաղաքը անվանափոխվել է Աշաղի Ագջաքենդ։

Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային նոր բաժանմամբ Շահումյանի շրջանը ընդգրկում է ազատագրված Վայկունիքի շրջանը։ Այսպիսով Շահումյանի շրջանը փաստացի կազմում է Վայկունիքը, որի մակերեսը 1.830 կմ² է, բնակչությունը՝ 2.560 մարդ (2005 թ.[2]

Շրջկենտրոնն է Քարվաճառը (Շահումյան քաղաքը նախկին շրջկենտրոնն էր)։ Շրջանի կարևոր բնակավայրերից են Ակնաբերդը, Նոր Գետաշենը, Եղեգնուտը։ Կարևոր պատմական բնակավայրերից են Ջերմաջուրը (միջնադարյան աղբյուներում հիշատակված «Բաղնիս արքունական»-ը) և իշխանանիստ Ծարը։ Վայկունիքը հարուստ է պատմաճարտարապետական հուշարձաններով, այստեղ են գտնվում նշանավոր Դադիվանքը, Հանդաբերդը, Լևոնաբերդը և այն։

Շահումյանը արևելքից սահմանակցում է Մարդակերտին, հարավից՝ Քաշաթաղի շրջանին, հյուսիս-արևմուտքից՝ ՀՀ Գեղարքունիքին և հարավ-արևմուտքից Սյունիքին , Վայոց ՁորինՀյուսիսային մասում Շահումյանի շրջանը սահմանակից է Ադրբեջանին դեռևս բռնակացված հայկական հողատարածքներում ձևավորված Խանլարի շրջաններին։ Ունի խիստ լեռնային մակերևույթ, չորս կողմից շրջապատված է լեռնաշղթաներով՝ Արևելյան Սվանի, Արցախի, Մռավի լեռնաշղթայով և Արցախի բարձրավանդակով ։ Վայկունիքից է սկիզբ առնում Թարթառ գետը իր բազմաթիվ վտակներով, որի լեռնահովիտը հայտնի է իր մեղմ և առողջարար կլիմայով։ Վայկունիքը Արցախի համար ունի կարևոր ստրատեգիկ նշանակություն։Այս նոր շրջանի տարածքը կազմում է 2494,0կմ2, բնակչությունը 2003թ. Հունվարի 1–ի տվյալներով 2482 մարդ է, այդ թվում՝ քաղաքային բնակչությունը 549 մարդ է, գյուղկանը 1933 մարդ։ Ինչպես տեսնում ենք, այս մեծ հետաքրքրությունը ներկայացնող Շահումյանի շրջանի տարածքում դեռևս շատ քիչ մարդ է ապրում։ Այս հանգամանքը բացատրվում է Արցախի այս տարածքում տեղի ունեցած ազատագրական համառ մարտերի ու դրա հետևանքով բնակչության տեղաշարժուվ։ Մինչդեռ շրջանի բնական պայմանները, ռեսուրսները շատ նպաստավոր ու բազմազան են, որտեղ հնարավոր է ստեղծել ժամանակակից բազմաճյուղ խոշոր տնտեսություն։ Շրջանի վարչական կենտրոնը Քարվաճառ քաղաքն է, որի բնակչությությունը 549 մարդ է։Այժմյն Շահումյանի շրջանը զբաղեցնում է Արցախի հրաբխային գեղատեսիլ բարձրավանդակի զգալի մասը, որտեղ ձևավորվում է Արցախի խոշորագույն գետի՝ Թարթառի վերին հոսանքը։ Հրաբխայի այս բարձրավանդակը բնութագրվում է իր անզուգական բնական գեղեցկություններով։ Այն հարուստ է բնական ռեսուրսներով, մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում հատկապես գունավոր բազմզան մետաղների հանքավայրերը ու երևակումները, հանքային ջրի պաշարները։ Մետաղային ռեսուրսները հումքային արդյունաբերության զարգացման համար։ Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում այստեղ գտնվող Տաքջուր հանքային աղբյուրների բազայի վրա կուրորտային ժամանակակից համալիր կազմակերպելու, ինչպես նաև հանքային ջրերի հզոր գործարանի կառուցման հիմնախնդիրները։ Նշենք, որ այսստեղի հանքային ջրի որակը հանրահայտ <<Ջերմուկի>> ջրի նմանակն է։ Այս շրջանի բնական ռեկրեացիոն ռեսուրսները հրաշալի նախապայմաններ են անասնապահության զարգացման համար։ Շահումյանի գյուղատնտեսական հողատեսքերը կազմում են 1260,0 հա, այդ թվում վարելահողերը՝ 1101,0 հա։ Արցախի գյուղատնտեսության հաախառն արտադրանքի ընդհանուր ծավալում այս շրջանի տեսակարար կշիռը ընդամենը 2% (2004թ.) է։ Սա աննշան թիվ է , եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ շրջանի նախապայմանները հատկապես գյուղատնտեսության բնագավառում այժմ էլ շատ լայն են։ Այստեղ շայմանները շատ նպաստավոր են անասնապահության բոլոր ճյուղերի, հատկապես մանր եղջերավոր անասնապահույան և մեղվաբուծության համար։ Շրջանի զարգացման գլխավոր նախապայմանը բնակեցումն է, գյուղերի վերակենդանացումն է։ Այժմ շրջանի բնակչությունը կազմում է Արցախի բնակչության միայն 1.7%-ը, իսկ հնարավորությունները շատ մեծ են։ 2003թ. Տվյալներով այստեղ կա 1 քաղաքային համայնք, գյուղական 49 համայնքներ։ Շատ կարևոր հանգամանք է շրջանի սոցիալական կյանքի վերակենդանացումը այդ բնակավայրերում։ 2002թ. Այստեղ կար ընդամենը հանրակրթական 13 դպրոց, 1 հիվանդանոց, գյուղական բժշկական 1 աբմուլատորիա ու 14 բուժկետ։

Պատմություն[խմբագրել]

Վայկունիքը դեռևս հնագույն ժամանակներից Արցախ նահանգի 12 գավառներից մեկն է կազմել։ XVIII դարից այստեղ իշխել է Դոփյանների իշխանական տոհմը։ 1921-ին, երբ Արցախը բռնակցվել է Խորհդրային Ադրբեջանին, Վայկունիքը միառժամանակ մնացել է Արցախի կազմում։ Սակայն հետագայում անջատվել է նրանից և վերակազմավորվել որպես Քելբաջարի շրջան։ Արցախյան ազատամարտի ժամանակ ամենակատաղի կռիվները տեղի են ունեցել այստեղ՝ Վայկունիքը ազատագրվել է հազարավոր հայ զինվորների արյան գնով։

Տես նաև[խմբագրել]

Այս պատմության հիմքում ընկած է 1991-1992 Հյուսիսային Արցախի Շահումյանի շրջանի և Շահումյանի ժողովրդի տառապանքի և հաղթական գոյապայքարի՝նրանց հաղթանակի, կորուստի և դժբախտության պատմությունը։ http://azatamartiki-hishatakaran.jimdo.com/գրքեր-book/շահումյան http://tigranboyajyan2.blogspot.com

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]