Նիկողոս Սարաֆեան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Նիկողոս Սարաֆեան

Նիկողոս Սարաֆեան (1902-1972), սփիւռքահայ գրող, բանաստեղծ։

Գրողը[1][խմբագրել]

Նիկողոս Սարաֆեանը կարելի է նկատել Սփիւռքի առաջին բանաստեղծը, և ոչ միայն ժամանակագրական կարգով, այլև դժուար գերազանցելի որակովը իր բանաստեղծական մտածողութեան և ատենին իր կատարած գեղագիտական նորարարութիւններուն։

Տասնամեակներէ ի վեր Սփիւռքի թէ Հայաստանի «հաստատութենական» մշակոյթը կա՛մ անտեսած է զինք, և կամ գիտակցաբար փորձած իր գրականութիւնը մոռացութեան մատնել։ Ասոր պատճառները հաւանաբար երկուք են.

- Ժամանակակից գրականութեան հետ քայլ պահող իր ստեղծագործութիւնը մասամբ անհասկնալի մնացած է հայկական լճացած շրջանակներու մէջ, և կամ անյարիր՝ Խորհրդային Հայաստանի պաշտօնական չափանիշներուն։

- Նոր միջավայրի մէջ նոր ինքնութեան մը փնտռտուքը վտանգաւոր նկատուած է սփիւռքի մէջ մինչև այսօր տիրական «հայապահպանութեան» գաղափարախօսութեան կողմէ, որ այլամերժութիւնը և կղզիացումը կրօնքի վերածած ըլլալով՝ չէր կրնար հանդուրժել ազատ - և առողջ, ու հարուստ - մտածողութեան, որ պայման մըն է իսկական արուեստի գործերու յառաջացումին։


Սարաֆեանի բանաստեղծութիւնը բանակցութիւն մըն է անցեալէն փախուստ տուող Եսի մը և օտարութեան հետ ընդունելի կապ հաստատելու ջանքին միջև։ Օտար ու անվայր ըլլալու զգացումը, որ ինքնութեան կը վերածուի, իր արմատները ունի Սարաֆեանի կենսագրութեան մէջ։ Ծնած է Պոլսէն մեկնող շոգենաւու մը մէջ, մեծցած Վառնա (Պուլկարիա), ակնեցի ընտանիքի մէջ։ 12 տարեկանէն ետք զինք կը գտնենք Ռումանիա, Օտեսա (Ուքրանիա), Ռոստով (Ռուսիա)։ 14-էն 17 տարեկան՝ ետ Վառնա է, ուրկէ 1919-ին կը մեկնի Պոլիս։ 17-էն 20 տարեկան Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանին մէջ կ՚ուսանի որպէս ուսուցիչ ունենալով Յակոբ Օշականը, Վահան Թէքէեանը, ևն.։ Դեռ չաւարտած, քեմալականներու կողմէ Պոլիսը գրաւուելէն առաջ կը մեկնի Պուլկարիա, Ռումանիա, և ի վերջոյ Փարիզ, 21 տարեկանին, ուր պիտի աշխատի իբր տպարանի գրաշար (իր գիրքերէն մէկ քանին իր ձեռքով շարուած են, յատուկ ուշադրութիւն դարձնելով տողերու դրուածքին)։ Առաջին գիրքը պիտի հրատարակէ 26 տարեկանին։

Նիկողոս Սարաֆեանի գործին մէջ կարելի է տեսնել ևրոպական գրական շարժումներու անդրադարձը, առանց թէև տիրական ներկայութիւն մը գտնելու մէկէն կամ միւսէն։ Գերիրապաշտ ձևեր և գոյութենապաշտ գաղափարներ կը գումարուին նախորդ դպրոցներէն եկած ազդեցութիւններու վրայ։ Փիլիսոփայելը, մտածելն ու բանաստեղծելը կը նոյնանան իր գործին մէջ, ինչպէս որևէ ժամանակակից բանաստեղծի, ինչ որ հայ «կանոնական» գրականութեան մէջ իրեն կը վաստակէ «մտածող» կամ «ուղեղային» որակումը, ոչ թէ իբրև բնական երևոյթ մը գրողի մը համար, այլ որպէս զարտուղութիւն մը ընդունուած գրական չափանիշներէն, կարծես թէ հեռուէն միայն դիտուելիք անբնականութիւն մը։

Սարաֆեանի սկզբնական քայլերուն մէջ էջ-առ-էջ ներդրումը կայ Յակոբ Օշականի խորհուրդներուն, որ սակայն պիտի չուզէր ամբողջովին հասկնալ և գնահատել իր աշակերտին ստեղծագործութիւնը։ Իսկ այս եզերքէն, դժուար չէ անոր մասնակի ազդեցութիւնը նկատել Գրիգոր Պըլտեանի սկզբնական շրջանի ստեղծագործութեան մէջ։

Սարաֆեան քիչերէն է որ ազատօրէն արուեստի մէջ կը դնեն իրենց ապրած ժամանակը, փորձելով դուրս գալ քլիշէ մտածելակերպերէ և արուեստի հասկացողութենէ։ Սակայն, ի տարբերութիւն այլ գրողներու, իր աւանդը դժուար թէ կարենայ խոր տարածում գտնել նոյնիսկ այսօր, որքան ատեն որ գեղարուեստական արտադրութիւններն ու մշակոյթը կը մնան հաստատութենական՝ establishment-ի հակակշռին տակ։

Ստեղծագործութիւնները[խմբագրել]

Բանաստեղծական երկեր[խմբագրել]

  • Անջրպետի մը գրաւումը, 21 քերթուած, գրուած 1925-1927, հրատարակուած 1928ին (500 օրինակ)
  • 14, մէկ քերթուած տասնչորս հատուածներով, հրատարակուած 1933ին (250 օրինակ)
  • Տեղատուութիւն և մակընթացութիւն, գրուած 1931-1938, հրատարակուած 1939ին (200 օրինակ)
  • Միջնաբերդ, գրուած 1940-46, հրատարակուած 1946ին (500 օրինակ)
  • Միջերկրական, հրատարակուած 1971ին (Ահեկան, Պէյրութ. առաջին տարբերակ մը 1962ին տպուած էր Բագին-ի մէջ)

Բանաստեղծական արձակ[խմբագրել]

  • Վենսենի անտառը. հրատ. Նայիրի-ի մէջ, Հալէպ, (8-12) 1947։ Հատորի ձևով հրատարակուած խմբագրութեամբ Գ. Պըլտեանի, Փարիզ, 1988։

Վէպ / վիպակ / այլ արձակ կարեւոր գրութիւններ (մէկ մասը միայն թերթերու մէջ)[խմբագրել]

  • Իշխանուհին, Փարիզ, 1934
  • Տեսարանները, մարդիկ և ես, խմբ. Գ. Պըլտեան, Երկ, Երևան, 1994
  • Խարիսխէն հեռու, (Հայրենիք)
  • Մանուկ Դուինեան (Նայիրի)
  • Ղուկաս այպանելին (Զուարթնոց)
  • Լոյսի ցաւեր կամ Մեծն Տիգրան և Ամլութեան Սատանան (Ակօս)

Մէջբերումներ Սարաֆեանէն[խմբագրել]

Լաւագոյն բանաստեղծութիւնը այն է ինծի համար որ արտայայտութիւնն է ներքին մարդկային ողբերգական լինելութեան մը՝ յաւիտենական մարդուն մէջ։

Աղբիւրներ[խմբագրել]

  1. Կիւլլիւճեան, Յակոբ։ "Արեւմտահայերէնի դասախօսական նօթեր" - UCLA. 2007.

Յղումներ[խմբագրել]