Նեմեսիս գործողություն
«Նեմեսիս», գործողություն, որի նպատակն էր պատժել 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը կազմակերպող և իրականացնող Երիտթուրք (Միություն և Առաջադիմություն կուսակցություն) պարագլուխներին, 1918 թվականի Բաքվի հայկական ջարդի կազմակերպիչներին և թուրքերի հետ համագործած հայ դավաճաններին: Կազմակեպել է Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը: Նեմեսիս կամ Նեմեզիս (հուն.` Νέμεσις) է կոչվել հին հունական վրեժխնդրության աստվածուհու անունով:
Բովանդակություն |
[խմբագրել] Նախապատմություն
|
|||||||||||||||||||||||||||||
1890-ականների վերջերին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունն(ՀՅԴ) ակտիվ գործունեություն էր ծավալում Օսմանյան կայսրությունում` տարբեր խմաբավորումների անկախ Հայաստանի կերտման գաղափարի շուրջ համախմբելու նպատակով: Կուսակցության անդամները ստեղծում են Ֆիդայիների պարտիազանախումբ, որը հետագայում զինված դիմադրությամբ պետք է պաշտպաներ հայ խաղաաղարարներին:
1914թ. մեկնարկած ՀՅԴ համագումարը (որը շարունակվեց հուլիսի վերջերից մինչև օգօոստոսի 2-ը) կարևոր ջրբաժան նշմարեց Օսմանական կառավարության և Օսմանյան կայսրության տարածքում ապրող Հայաստանի քաղաքացիների համար: Հայերը համաձայնեցին հավատարիմ մնալ իրենց կառավարությանը, սակայն հայտարարեցին, որ ի վիճակի չեն կարող ընդունել մյուս առաջարկը, որով պահանջվում էր Ռուսաստանի տիրապետության տակ գտնվող հայրենակիցներին ներգրավել ապստամբությունում:
1915թ. ՀՅԴ-ն ընդգրկվեց Կարմիր կիրակի կոչվող խմբում, որը ներկայացնում էր Կ. Պոլսում բնակվող հայ համայնքի ղեկավարներին: Վերջիններիս ներքին գործերի նախարար Մահմեդ Թալեաթի գլխավորությամբ 1915թ. ապրիլի 24-ին ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին Անկարայի մոտակայքում գտնվող կալանավայրեր:
Մուդրոսի հրադադարից հետո, 1919թ., գումվարվեց Թուրքիայի զինվորական դատարանի նիստ, որտեղ մահվան դատապարտվեցին Հայոց Ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչները: Մեծ Բրիտանիան նույնպես կալանք սահմանեց Մալթա աքսորված մի քանի անձանց համար:
[խմբագրել] Գործողության ծրագրում
Գործողության կատարման որոշումը կայացվել է 1919 թվականին Երևանում Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության IX ընդհանուր ժողովում: Մասնավորապես, որոշում է ընդունվել ի կատար ածել երիտթուրք (Միություն և Առաջադիմություն կուսակցություն) պարագլուխների նկատմամբ դատավճիռը: Նշվել է ցեղասպանության հանցագործների 650 անուն, որոնցից առանձնացվել են 41 գլխավոր հանցագործները: «Նեմեսիս » գործողությունն իրականացնելու համար ստեղծվել են պատասխանատու մարմին (ղեկավար` ԱՄՆ-ում Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցիչ Արմեն Գարո) և հատուկ Ֆոնդ (ղեկավար` Շահան Սաթճակլյան): Գործողության օպերատիվ ղեկավարությունն ու նյութական ապահովումը իրագործե
[խմբագրել] Հիմնական գործողությունները
- 1921 թվականի մարտի 15-ին Սողոմոն Թեհլերյանը Բեռլինում սպանել է Օսմանյան կայսրության մեծ վեզիր և ներքին գործերի երբեմնի նախարար Հայոց Ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչ, Թալեաթին: 1921 թվականի հունիսին Բեռլինում կայացել է Սողոմոն Թեհլերյանի դատավարությունը, և դատարանը արդարացրել է նրան:
- 1921 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Արշավիր Շիրակյանը Հռոմում սպանել է երիտթուրք կուսակցության առաջին կաբինետի ղեկավար Սայիդ Հալիմին:
- 1922 թվականի ապրիլի 17-ին Արշավիր Շիրակյանն ու Արամ Երկանյանը Բեռլինում վերացրել են Տրապիզոնի նահանգի նախկին նահանգապետ Ջեմալ Ազմիին (հրամայել էր Տրապիզոնում 15000 հայ երեխաների ծովում խեղդել)[1], և «Թեշքիալաթվականը և մահսուսե» կազմակերպության հիմնադիր Բեհաեդդին Շաքիրին (սպանվել է նաև նրա թիկնապահներից մեկը):
- 1922 թվականի հուլիսի 25-ին Թիֆլիսում Պետրոս Տեր-Պողոսյանը և Արտաշես Գևորգյանը սպանել են Թուրքիայի ռազմածովային ուժերի նախկին նախարար Ջեմալին, որին դաժանության համար «մսագործ» էին անվանում:»[2] Այդ գործողությանը մասնակցել են նաև Ստեփան Ծաղիկյանը և Զարեհ Մելիք-Շահնազարյանցը:
- 1920 թվականի հունիսի 19-ին Արամ Երկանյանը գնդակահարել է Ադրբեջանի նախկին վարչապետ Ֆաթալի Խան Խոյսկիին և վիրավորել նրա ընկեր Խան Մահմադովին` Բաքվի խորհրդարանի «Մուսսավաթ» կուսակցության հիմնադիր: Արամ Երկանյանի գործընկերը գործողության ժամանակ եղել է Միսակ Կիրակոսյանը
- 1921 թվականի հուլիսի 21-ին Միսակ Թոռլակյանը Կոստանդնուպոլսում սպանել է Ադրբեջանի ներքին գործերի նախկին նախարար Բիհբութ Ժիվանշիր Խանին: Թոռլակյանի գործընկերներն էին Երվանդ Ֆունդուկյանն ու Հարություն Հարությունյանը: Անգլիական Ռազմական Դատարանը դատել է Թոռլակյանին և արդարացրել՝ որպես անմեղսունակ:
[խմբագրել] Դավաճանների սպանությունը
1920 թվականին «Նեմեսիս» գործողության շրջանակներում, դատապարտվել և գնդակահարվել են մի շարք հայ դավաճաններ.
- 1920 թվականին Սողոմոն Թեհլերյանը սպանել է Կոստանդնուպոլսում Օսմանյան կայսրության գաղտնի ոստիկանության քաղաքական ղեկավար Մկրտիչ Հարությունյանին:
- 1920 թվականի մարտի 27-ին Արշավիր Շիրակյանը գնդակահարել է Կոստանդնուպոլսում Վահե Իհսսանին (Եսայան): Իհսսանը թուրքերի համար կազմել էր Կոստանդնուպոլսի հայ մտավորականների ցուցակ, ովքեր սպանվեցին 1915 թվականին:
- 1914 թվականին Հնչակյան կուսակցությունը կազմակերպել էր ընդհանուր համագումար Ռումինիայում, Թալեաթին մահափորձ կազմակերպելու համար: Ադուր Յասյանը դավաճանեց հայերին և Հնչակյան կուսակցության 21 անդամներ սպանվեցին: Արշակ Եզդանյանը գնդակահարեց դավաճան Յասյանին:
Սպանության մեղադրանքով Թելհերյանը ձերբակալվել և դատարան է կանչվել: Հունիսի 2-ից 3-ը տեղի ունեցած դատավարության ընթացքում ամբաստանյալը պատմել է իր ընտանիքի և Հայոց Ցեղասպանության պատմությունը, հիմնավորել է իր կատարած սպանությունը: Գերմանական դատարանը (նախագահ` դոկտոր Լեմբերգ) Թեհլերյանին անպարտ է ճանաչել:
[խմբագրել] Չկայացած դատավճիռներ
Դատավճռի ցուցակում էին նաև Օսմանյան կայսրության նախկին ռազմական նախարար Էնվերը և «Միություն և Առաջադիմություն կուսակցության» կոմիտեի գերագույն քարտուղար Նազիմը: Նրանց հետապնդում էին, բայց մահապատիժը չիրականացավ:
- Էնվերը Գերմանիայից Բաքվով անցել էր Միջին Ասիա: Այստեղ նա ղեկավարել է հակախորհրդային բասմաչական շարժումը: 1922 թվականին կարմիր բանակի հայազգի հրամանատր Հակոբ Մելքումովը գնդակահարել է Էնվերին Տաջիկստանում:
- Նազիմը վերադարձավ Թուրքիա, որտեղ կարճ ժամանակ անց Քեմալ Աթաթուրքի դեմ մահափորձի համար մահապատժի է ենթարկվել:
[խմբագրել] Գործողության մասնակիցները
-
Արմեն Գարո (Գարեգին Պաստերմաջյան, 1872—1923)
-
Միսաք Թորլաքյան (1894 - 1968)
-
Արշավիր Շիրակյան (1902 - 1973)
-
Արամ Երկանյան (1895 - 1930)
-
Ստեփան Ծաղիկյան (1886-?)
[խմբագրել] Աղբյուրներ
- ↑ 1919 թվականի թուրքական դատարանի մեղադրականում նշված է` ,Կա Տրապիզոնի նախկին երեսփոխան Հաֆիզ Մահմեդ-Բեյի ցուցմունքը, կապված Սև ծովում հայերին ջրախեղդ անելուն, երբ մանրամասները հայտնում են Թալեաթին, նա ոչինչ չի ձեռնարկում գեներալ-նահանգապետ Ջեմալ Ազմիի դեմ, որը և մեծացնում է Թալեաթի հանցանքը:» [1] (ռուս.)
- ↑ Cleveland, William: A History of the Modern Middle East. Boulder: Westview Press, 2004. «World War I and the End of the Ottoman Order», 146—167. (անգ.)
[խմբագրել] Արտաքին հղումներ
- «Նեմեսիս»-ի մասնակիցների պատկերները
- «Նեմեսիս» գործողություն (ռուս.)
- Գնդակահարված հանցագործները operationnemesis.com կայքում (անգ.)
- Դատավճիռը իրագործողները operationnemesis.com կայքում (անգ.)
- «Նեմեսիս» գործողությանը նվիրված կայք (անգ.)
|
||||||||||||||||||||
|
|
||
|---|---|---|
| Նախադրյալ | Արևելյան հարց (Հայկական հարց) | Պանթյուրքիզմ | Առաջին համաշխարհային պատերազմ | Օսմանյան կայսրության անկում | 
 |
| Իրադարձություններ(1884—1922) | Համիդյան կոտորածներ (Սասունի հերոսամարտ (1894) • Էրզրումի ջարդեր) • Բանկ Օտոմանի գրավում • Երիտթուրքական հեղափոխություն • Ադանայի կոտորած • Կարմիր կիրակի • Տեղահանություն • Նեմեսիս գործողություն • Սմիռնայի մեծ հրդեհ | |
| Կազմակերպում և մասնակիցներ | Աբդուլ Համիդ Բ • Համիդիե • Երիտասարդ Թուրքեր (Թալեաթ փաշա • Ջեմալ փաշա • Էնվեր փաշա) • Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք | |
| Դիմադրություն | Հայդուկ • Սասուն (1894) • Զեյթուն (1895) • Սասուն (1904) • Սասուն (1915) • Վան • Մուշ • Մուսալեռ • Ուրֆա • Շապին Կարահիսար | |
| Իրավական պատասխանատվություն | Ցեղասպանություն • Ճանաչում • Ժխտում • Ռազմական հանցագործություն • Ռազմական տրիբունալ | |
| Հիշատակ | Արվեստում • Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակի օր • Ծիծեռնակաբերդ | |
| Կապված թեմաներ | Սփյուռք • Ասորիների Ցեղասպանություն • Պոնտոսի հույների ցեղասպանություն • Արևմտյան Հայաստան • Հայ ազատագրական շարժում | |
| Պորտալ | ||
