Նեմեսիս գործողություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

«Նեմեսիս», գործողություն, որի նպատակն էր պատժել 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը կազմակերպող և իրականացնող Երիտթուրք (Միություն և Առաջադիմություն կուսակցություն) պարագլուխներին, 1918 թվականի Բաքվի հայկական ջարդի կազմակերպիչներին և թուրքերի հետ համագործած հայ դավաճաններին։ Կազմակեպել է Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունը։ Նեմեսիս կամ Նեմեզիս (հունարեն՝ Νέμεσις) է կոչվել հին հունական վրեժխնդրության աստվածուհու անունով։

Նախապատմություն[խմբագրել]

1890-ականների վերջերին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունն(ՀՅԴ) ակտիվ գործունեություն էր ծավալում Օսմանյան կայսրությունում՝ տարբեր խմաբավորումների անկախ Հայաստանի կերտման գաղափարի շուրջ համախմբելու նպատակով։ Կուսակցության անդամները ստեղծում են Ֆիդայիների պարտիազանախումբ, որը հետագայում զինված դիմադրությամբ պետք է պաշտպաներ հայ խաղաաղարարներին։

1914թ. մեկնարկած ՀՅԴ համագումարը (որը շարունակվեց հուլիսի վերջերից մինչև օգօոստոսի 2-ը) կարևոր ջրբաժան նշմարեց Օսմանական կառավարության և Օսմանյան կայսրության տարածքում ապրող Հայաստանի քաղաքացիների համար։ Հայերը համաձայնեցին հավատարիմ մնալ իրենց կառավարությանը, սակայն հայտարարեցին, որ ի վիճակի չեն կարող ընդունել մյուս առաջարկը, որով պահանջվում էր Ռուսաստանի տիրապետության տակ գտնվող հայրենակիցներին ներգրավել ապստամբությունում։

1915թ. ՀՅԴ-ն ընդգրկվեց Կարմիր կիրակի կոչվող խմբում, որը ներկայացնում էր Կ. Պոլսում բնակվող հայ համայնքի ղեկավարներին։ Վերջիններիս ներքին գործերի նախարար Մահմեդ Թալեաթի գլխավորությամբ 1915թ. ապրիլի 24-ին ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին Անկարայի մոտակայքում գտնվող կալանավայրեր։

Մուդրոսի հրադադարից հետո, 1919թ., գումվարվեց Թուրքիայի զինվորական դատարանի նիստ, որտեղ մահվան դատապարտվեցին Հայոց Ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպիչները։ Մեծ Բրիտանիան նույնպես կալանք սահմանեց Մալթա աքսորված մի քանի անձանց համար։

Գործողության ծրագրում[խմբագրել]

Գործողության կատարման որոշումը կայացվել է 1919 թվականին Երևանում Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության IX ընդհանուր ժողովում։ Մասնավորապես, որոշում է ընդունվել ի կատար ածել երիտթուրք (Միություն և Առաջադիմություն կուսակցություն) պարագլուխների նկատմամբ դատավճիռը։ Նշվել է ցեղասպանության հանցագործների 650 անուն, որոնցից առանձնացվել են 41 գլխավոր հանցագործները։ «Նեմեսիս » գործողությունն իրականացնելու համար ստեղծվել են պատասխանատու մարմին (ղեկավար՝ ԱՄՆ-ում Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցիչ Արմեն Գարո) և հատուկ Ֆոնդ (ղեկավար՝ Շահան Սաթճակլյան)։ Գործողության օպերատիվ ղեկավարությունն ու նյութական ապահովումը իրագործե

Հիմնական գործողությունները[խմբագրել]

Դավաճանների սպանությունը[խմբագրել]

1920 թվականին «Նեմեսիս» գործողության շրջանակներում, դատապարտվել և գնդակահարվել են մի շարք հայ դավաճաններ.

Սպանության մեղադրանքով Թեհլերյանը ձերբակալվել և դատարան է կանչվել։ Հունիսի 2-ից 3-ը տեղի ունեցած դատավարության ընթացքում ամբաստանյալը պատմել է իր ընտանիքի և Հայոց Ցեղասպանության պատմությունը, հիմնավորել է իր կատարած սպանությունը։ Գերմանական դատարանը (նախագահ՝ դոկտոր Լեմբերգ) Թեհլերյանին անպարտ է ճանաչել։

Չկայացած դատավճիռներ[խմբագրել]

Դատավճռի ցուցակում էին նաև Օսմանյան կայսրության նախկին ռազմական նախարար Էնվերը և «Միություն և Առաջադիմություն կուսակցության» կոմիտեի գերագույն քարտուղար Նազիմը։ Նրանց հետապնդում էին, բայց մահապատիժը չիրականացավ։

Գործողության մասնակիցները[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. 1919 թվականի թուրքական դատարանի մեղադրականում նշված է՝ ,Կա Տրապիզոնի նախկին երեսփոխան Հաֆիզ Մահմեդ-Բեյի ցուցմունքը, կապված Սև ծովում հայերին ջրախեղդ անելուն, երբ մանրամասները հայտնում են Թալեաթին, նա ոչինչ չի ձեռնարկում գեներալ-նահանգապետ Ջեմալ Ազմիի դեմ, որը և մեծացնում է Թալեաթի հանցանքը։» [1] (ռուսերեն)
  2. Cleveland, William: A History of the Modern Middle East. Boulder: Westview Press, 2004. «World War I and the End of the Ottoman Order», 146—167. (անգլերեն)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]