Միմար Սինան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սինանի կողմից կառուցված Սելիմի մզկիթը Ադրիանապոլսում

Միմար Սինան (1489թ. ապրիլի 15, Աղրնաս գյուղ, Կեսարիայի գավառ - 1588թ. հունիսի 8, Կ. Պոլիս), Օսմանյան կայսրությունում գործած հայազգի ճարտարապետ ։ Օսմանյան արքունիքի գլխավոր ճարտարապետը՝ 1539 թվականից։ Պատանի հասակում սովորել է Կ. Պոլսի Աջեմի օղլանների (քրիստոնյաների) դպրոցում (15021503-ին ընդունվել է զինվորական դպրոց, հետագայում ծառայել ենիչերների զորամասում՝ որպես սակրավոր սպա, հայտնի դարձել կամուրջների և ռազմական կառույցների շինարարության ասպարեզում։ 1551 թ-ին արժանացել է փաշայի (գեներալ) աստիճանի (աշխարհում առաջին հայ գեներալն է)‌[փա՞ստ]։

Սինանին վերագրվում է շուրջ 360 շինություն. միայն Թուրքիայում կառուցել է 81 մեծ և 50 փոքր մզկիթ, 55 մեդրեսե (դպրոց), 19 դամբարան, 7 գրադարան, 14 մինարեթ (շենք), 3 հիվանդանոց, 8 կամուրջ, 5 ջրանցույց, 17 քարվանսարայ, 31 պալատ, 35 բաղնիք, պահեստներ և այլն։ Կառույցներ ունի Սարայևոյում (Հուսրևբեգի մզկիթը, 1531, Բոսնիա-Հերցեգովինա), Եվպատորիայում (Ջումա Զամի մզկիթը, 1552, Ուկրաինա), Բիտոլայում (Հայդար Քադի ջամիյա մզկիթը, 1561, Մակեդոնիա, Դամասկոսում (Թաքիա Սուլեյմանի մզկիթը, 1554, Սիրիա), Վիշեգրադում (Մեհմեդ փաշա Սոկոլովիչի կամուրջը՝ Դրինա գետի վրա, 1571, Բոսնիա և Հերցեգովինա) և այլն։

Սինանի ամենանշանավոր գործերն են՝ Շահզադե (1543-48), Սուլեյմանի (1550-57, երկուսն էլ՝ Կ. Պոլսում), Սելիմի (1569-75, Ադրիանուպոլսում) մզկիթները։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Սինան Մեծ, Խոջա Միմար Սինան ((անգլերեն)Kosa Mimar Sinan) (ծնվել է 9․5․1490, գյուղ Աղրնաս, Կեսարիայի գավառ — մահացել է 1588, Կոստանդնուպոլիս), հայազգի ճարտարապետ ու ինժեներ Օսմանյան Թուրքիայում։ Օսմանյան սուլթանության գլխավոր ճարտարապետը 1539թվականից։ «Ինքնակենսա գրության» մեջ հայտնում է, որ պատանի հասակում սովորել է Կոստանդնուպոլիսի «աջեմի օղլանների» (քրիստոնյաների) դպրոցում (15021503թվականին ընդունվել է զինվորական դպրոց, հետագայում ծառայել ենիչերների զորամասում` որպես սակրավոր սպա, հայտնի դարձել կամուրջների և ռազմական կառույցների շինարարության ասպարեզում։ 1573թվականին սուլթան Սելիմ II-ի հրամանով Կեսարիայի հայերը ենթարկվել են զանգվածային տեղահանության և տարվել Կիպրոս կղզի։ Կանխելու համար իր ազգականների տեղահանումը Սինանը դիմել է սուլթանին, որն, ընդառաջելով, հրամայել է «արքունի ճարտարապետների գլխավորի» ազգականներին ներում շնորհել և Կիպրոս չաքսորել։ Այդ վավերագիրը հրատարակվել է թուրքական «Թիւրխ Թարիխը էնճիւմէի Մեճմուսաս» հանդեսում (Նոր շարք, հ․ Ա․ Թ․ 5, հունիս 1930—մայիս, 1931, էջ 10)։ Հրամանագրի տեքստը Ա․ Ալպոյաճյանը հրապարակել է թարգմանությամբ։

Գործունեություն[խմբագրել]

Միմարը Սուլթան Սուլեյմանի գերեզմանը պատրաստելիս
Սինանի դամբարանը

Սինանի շինարարական գործունեության առաջին շրջանում (1538թվականից), սուլթան Սուլեյման 1-ի հրամանով, Սինանը մզկիթի է վերափոխել մի քանի եկեղեցի (Հալեպի Հուսրավիան, 1537)։ Սինանի ամենանշանավոր գործերն են՝ Շահզադե (1543—48), Սուլեյմանիե (1550—1557, երկուսն էլ՝ Կոստանդնուպոլիսում), Սելիմիե (1569—1575, Ադրիանուպոլսում) մզկիթները։ Շահզադե մզկիթի համալիրը բաղկացած է աղոթասրահից և զավթից, հատակագծային ձևերը քառակուսի են, ծավալային հորինվածքը՝ բրգաձև։ Գլխավոր շենքը բյուգանդականի օրինակով բազմահարկ է, ճոխացված գլխավոր և երկրորդական աբսիդներով ու գմբեթարդներով, կենտրոնում՝ գմբեթով պսակված։ Դավիթը հունա-հռոմեական պերիստիլ բակի նմանությամբ բաց է, շրջափակված գմբեթածածկերով սյունաշար սրահով։

Սուլեյմանիե մզկիթում նախօրինակ ունենալով Կոստանդնուպոլիսի Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, Սինանը հանգել է շինարարական և գեղագիտական յուրովի լուծումների։ Գմբեթը (բարձրությունը 53 մ, տրամագիծը՝ 27 մ) հենվում է 4 հսկայական մույթերի վրա։ Կողային նավերը ծածկված են հնգական տարբեր չափի գմբեթներով։ Արտաքին ծավալի չորս անկյուններից վեր են սլանում մինարեթներ։ Սինանի կառուցած Սելիմիե մզկիթը համաշխարհային ճարտարապետությանը հայտնի է որպես օսմանյան ճարտարապետության գլուխգործոց։ Բլրի գագաթին կառուցված սիմետրիկ հորինվածքով այս համալիրը շրջափակված է ուղղանկյուն պատվերով։ Կենտրոնում միմյանց կից գավիթն ու աղոթասրահն են, մի անկյունում քառակուսի հատակագծով գերեզմանատունն է, մյուսում՝ նույն չափերի հիվանդանոցը, իսկ պարսպապատի երկար կողի ողջ երկայնքով՝ շուկան։

Սինանի արձանը Թուրքիայում

Սինանին վերագրվում է շուրջ 360 շինություն, միայն Թուոքիայում կառուցել է 81 մեծ և 50 փոքր մզկիթ, 55 մեդրեսե, 19 դամբարան, 7 գրադարան, 14 իմարեթ, 3 հոսպիտալ, 8 կամուրջ, 5 ջրանցույց, 17 կարավանսարայ, 31 պալատ, 35 բաղնիք, պահեստներ և այլն։ Կառույցներ ունի Սարաևոյում (տուսրևբեգի մզկիթը, 1531, Բոսնիա և Հերցեգովինա), Եվպատորիայում (Զումա Ջա մի մզկիթը, 1552, Ուկրանիայի ԽՍՀ), Բռոլայում (Հայդար Կաղի ջամիյա մզկիթը, 1561, Մակեդոնիա), Դամասկոսում (Տսկիա Սուլեյմանիե մզկիթը, 1554, Սիրիա) Վիշեգրադում (Մեհմեդ փաշա Մոկոլովիչի կամուրջը Դրինա գետի վրա, 1571, Բոսնիա և Հերցեգովինա) և այլն։ Լինելով` Կեսարիայի հայ-հունական ճարտարապետական դպրոցի խոշոր ներկայացուցիչ, Սինան դարձավ հայ-բյուզանդական (Հուստինիանոսի շրջան) գմբեթաշինության ավանդները շարունակող մեծագույն վարպետներից, XVI դարում օսմանյան ու եվրոպական ճարտարապետական իմաստով հույժ տաղանդավոր ճարտարապետ, որը նշանավորել է օսմանյան ճարտարապետության զարգացումն ու գագաթնակետը։

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

Տիգրան Հայազն /Տիգրան Պետրոսյանց/, Գարեգին Ղազարյան։ 1000 հայազգի գեներալներ և ծովակալներ։ Ե., 2009 թ., էջ 45։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png