Միհրապաշտություն և միհրականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Միթրա [mitra-miθra] բառացի՝ «ընկեր», թարգմանվում է նաև «ընկերություն», «դաշինք»։ Ռիգվեդայի երրորդ մանդալայի` Միթրային նվիրված 59-րդ հիմնը ներկայացնում է Միթրա անվան և էության միջև կապի յուրօրինակ բացատրությունը.

Միթրան` ընկեր անվանվող, մարդկանց մեջ հաստատում է կարգավորություն։
Միթրան է պահում երկինքն ու երկիրը։
Միթրան առանց աչք թարթելու հետևում է բոլորին։
Միթրային ընծայենք յուղով հարուստ զոհը։
mitro janān yātayati bruvāṇo mitro dādhāra pṛthivīmuta dyām|
mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhi caṣṭe mitrāya havyaṃghṛtavajjuhota||

Միթրայի մասին հնագույն հիշատակությունը բացահայտվել է խեթական և միտանական գրավոր բանակցություններում՝ Միտանիի արքա KUR-ti-ú -a(z)-za-ի և խեթերի արքա Շուպպիլյուլմա 1-ինի միջև հաստատված դաշինքի մեջ (մ. թ. ա. մոտ 1380թ.), որտեղ միտանական արքան հաստատում է հավատարիմ մնալու իր երդումը` վկայակոչելով իր աստվածների անուները։ Ի թիվս այլոց այստեղ հանդիպում են՝
mi-it-ra-aš-ši-il, u-ru-ua-na-aš-ši-el
in-dar, na-ša-at-ti-ia-an-na։
Սրանք նույն Ռիգվեդայի ամենատարածված աստվածներն են` Միթրա, Վարունա, Ինդրա և Նասատյա կամ Աշվինա երկվորյակները։
Միթրայի պաշտամունքն իր ծանրակշիռ տեղն ունի և՛ հնդկական, և՛ իրանական դիցաբանություններում։ Միթրա-Միհրի պաշտամունքի անհերքելի հետքերը տեսնում ենք նաև հայ իրականության մեջ։

Հնդկաստան[խմբագրել]

Հնդկական Միթրան հիմնականում ներկայանում է որպես ընկերության, դաշինքի աստված. նա խաղաղասեր է և բարեսիրտ մարդկանց հանդեպ։ Միթրայի գործառույթը հատուկ սոցիալական կառույցի մեջ մարդկանց միավորումը, նրանց միջև դաշինքի հաստատումն է։ Հնդկական Միթրայի կերպարն ամբողջանում է հնդկական մեկ այլ գերագույն աստծու՝ Վարունայի հետ (աստվածային նմանատիպ զույգ հանդես է գալիս նաև իրանական դիցաբանության մեջ)։ Այս երկուսը մարմնավորում են մոգական և իրավական գործառույթները (մասնավորապես` նրանք բարոյական կարգապահության` dharma -ի պահապաններն են և մոգական ասուրական ուժի կրողներ)։ Աստվածային այս զույգի մասին վկայում են հնդկական կրոնական գրավոր կարևորագույն հուշարձանները։
Հնդկական Միթրան նաև արևին կապված աստվածություն է։ Թեև պարզ չէ՝ Միթրայի գործառույթներից որն է նախնականը։ Այս առումով հատկանշական է, որ Սուրյան (հինհնդկերեն [Sũrya] «արև») համարվում էր Միթրայի աչքը։

Իրան[խմբագրել]

Իրանական դիցաբանական համակարգում Միթրայի մասին մեզ հիմնական տեղեկություն է հաղորդում Ավեստայի 10-րդ կամ «Միթրա- Միհր» Յաշտը։ Ավեստայի ավանդության մեջ էլ Միթրան կրում է պայմանագրային, իրավական գործառույթ։ Միթրային ընծայում էին ձիեր՝ որպես արևային աստվածություն։ Ինչպես և հնդկական դիցաբանության մեջ, այստեղ էլ Միթրան ապահովում է մարդկանց կայունությունն ու միությունը։ Բայց իրանական Միթրան ավելի խիստ է, զգոն է պահում մարդկանց, անողոք է պատժի հարցում։ Միթրային խաբելը հավասարազոր է երդմնազանցությանը, և իրեն խաբողին չի ների Միթրան (հմմտ՝ հնդկական դիցաբանության մեջ Միթրան ներող է։
Մինչզրադաշտական և հինպարսկական աստվածային գերագույն տրիադան կազմել են Ահուրամազդան, Արդվիսուրա Անահիտան և հենց Միթրան։ Եթե հնդկական դիցարանում Միթրան աստվածաին զույգ էր կազմում Վարունայի հետ, ապա այստեղ նա հանդես է գալիս Ահուրամազդայի հետ աստվածային միության մեջ և ժամանակի ընթացքում օժտվում աստվածային իր զույգի որոշ հատկանիշներով։
Զրադաշտին վերագրվող գաթաներում արդեն ոչ մի հիշատակություն չկա Միթրայի մասին։ Նա անտեսվել է Զրադաշտի կողմից իրականացված կրոնական բարեփոխումների ժամանակ։ Կորցնելով իր երբեմնի դիրքը` Միթրան մտնում է Ահուրամազդայի «յազատաների» (երկրպագելի, պաշտելի) շարքը։
Ավեստայում Միթրան կրում է նաև «լուսավորվող», «փայլատակող» մակդիրները։ Իրանական այլ ավանդություններում նա հանդես է գալիս որպես ժայռից ծնվող արևի աստված (իրանական բանահյուսությունը պահպանել է Արև-Միթրայի հարուստ ավանդություններ)։ Միթրայի հետ է կապվում և Ֆարնը (արևային լուսավոր սկիզբ, աստվածային կրակ)։

Հայկական լեռնաշխարհ[խմբագրել]

Միհրի պաշտամունքը շատ մեծ տեղ է գրավել նաև հայ հեթանոսական կյանքում։ Բոլոր հայ հեթանոսական տաճարները կոչվել են մեհյան, ինչը ստուգաբանվում է իբրև միհրյան կամ մեհրյան, այսինքն` միհրական։ Հայ դիցարանի ոչ մի աստված այնքան հետքեր չի թողել հայ անձնանունների բառարանում, որքան Միհրը։ Հետազոտողներից Թ. Ավդալբեկյանը առանձնացրել է Միհր անվան 15 հայացի փոփոխակ` Միթեր, Միթր, Թոր, Միհր, Միր, Ամիր, Մհեր, Մահ և այլն։
Հայկական դիցաբանության մեջ Միհրը համարվել է Արամազդի որդին, երկնային լույսի, արևի աստված։ Իսկ արևը ժողովրդական ընկալմամբ եղել է նոր կյանքի խորհրդանիշ, ուստի Միհրի հետ են կապվել կյանքի հարության հույսերը։ Հայկական դիցաբանության մեջ Միհրի պաշտամունքին զուգահեռ է տարվում Արտավազդի մասին առասպելը (հայտնի իր երեք տարբերակներով)։ Հայոց մեջ Միհրի պաշտամունքի ամենացայտուն հուշարձանը, սակայն, հայ ժողովրդական վեպն է, ուր Միհրի կերպարը վերափոխվել է` ի դեմս Մեծ ու Փոքր Մհերների։
Հայ միհրապաշտության (թե՞ միհրականության) կենտրոնը ենթադրաբար Վասպուրականի նահանգն էր, քանի որ «Մհերի դուռը» (Der-i- Mihr) և հենց Ագռավաքարը գտնվել են Վանի մոտ։ Սակայն պետք է զգույշ լինել միհրապաշտություն և միհրականություն եզրերի հետ։ Առաջինը Միհրի պաշտամունքի սաղմնային վիճակն է, երկրորդը` բարդ կրոնափիլիսոփայական վարդապետություն։

Հռոմեական կայսրություն[խմբագրել]

Արևելյան ծագում ունեցող Միթրան չի ընդունվել հելլենական աշխարհի շրջանակներից ներս։ Հույն հին հեղինակները նրա մասին վկայում են իբրև օտար, բարբարոսների աստծու։ Սակայն Արևմուտքը արևելյան Միթրային ճանաչել է բավականին շուտ։ Միթրային մատուցվող ծեսերը՝ միստերիաները, Հռոմ են ներթափանցել Կիլիկիայի ծովահենների միջոցով, որոնց հանդեպ մ.թ.ա 67թ. հաղթանակ տարավ Պոմպեոսը։ Միթրային վերաբերող հնագույն վկայությունը ազատ արձակված մի ստրուկի երկլեզվանի արձանագրությունն է , որը թվագրվում է մ.թ. 69-96թթ սահմաններում։
Միթրայի դավանանքի տարածումն ու հռոմեական աշխարհում ինտեգրումը իրականանում է ստրուկների, առևտրական ճանապարհների և գլխավորաբար բանակի միջոցով։ Միթրայի հաղթարշավի հիմնական լծակը բանակն էր։
Ներկայիս Գերմանիայի տարածքում հայտնաբերված ամենահին վկայությունը ` նվիրված Ամենահաղթ Արև-Միթրային, թվագրվում է մ.թ. 148թ.: Միհրականության ազդեցությունը կրող զորքը տարածեց այդ դավանանքը նաև Գալիայում, ներկայիս Շվեյցարիայի տարածքում։ Բուլոնից Միթրան «ճանապարհ ընկավ» դեպի Բրիտանական կղզիներ` նախ Լոնդինիում (Լոնդոն), ապա Էբուրաք (Յորք), զուգահեռ նաև Ուելս (Իսքա-Քարլեոն, Դևա-Չեսթեր)` հավանաբար երկրորդ դարի կեսերից։ Հռոմեական կայսրության մյուս ծայրում (հյուսիսային Աֆրիկա) Միթրայի հաղթարշավը դարձյալ պայմանավորված էր զինվորականությամբ։ Արդյունքում Հռոմեական կայսրության հին սահմանի ողջ եզրագծով, այն է` Սև ծովից մինչև Շոտլանդիայի լեռներ և անգամ մինչև Սահարայի ավազները, հանդիպում են միհրական հուշարձաններ։

Միհրականություն[խմբագրել]

Միրհրապաշտության վերաճումը միհրականության[խմբագրել]

Միթրայի նախնական պաշտամունքի հենքի վրա ձևավորվում է մի բարդ կրոնափիլիսոփայական համակարգ` միհրականությունը։ Միհրապաշտության և միհրականության տարբերության շատ գեղեցիկ համեմատություն ունի Թ. Ավդալբեկյանը։ Ինչպես քրիստոնեությունն էր սկզբնական շրջանում պարզ «ձկնորսների» կրոն, և միայն հետագա դարերի ընթացքում եկեղեցու հայրերի կողմից քրիստոնեական դրույթներին բարդ փիլիսոփայական ձևակերպում տրվեց, նույնպես և միհրապաշտությունն է պարզունակ շերտ ներկայացնում։ Այնինչ միհրականությունը առատապես համեմված է փիլիսոփայական մոտեցումներով և լուծումներով։ Հետաքրքիր է, որ հենց Արևմուտքում Միթրայի պաշտամունքը վերաճեց միհրականության` «կրոնական մի վարդապետություն, որ վեհ ծիսականությունը համակցում էր բարոյական անաղարտության և անմահության հասնելու ձգտման հետ» (Ֆ. Կյումոն)։ Միհրականությունը համեմատվել է մազդեականության, խորհրդապաշտական ուսմունքների (օր.՝ թեոսոֆիա) հետ։ Բոլոր ուսումնասիրողները համաձայն են այն հարցում, որ միհրականությունը բացառիկ բարոյականություն և մաքրակենցաղություն էր պահանջում իր դավանողներից։
Միհրականությունը` իբրև Deus Sol Invictus Mithras-ի կրոն կամ կենսափիլիսոփայություն, ներթափանցեց արևմտյան մտածողության խոր շերտերը։ Արևելյան ծագում ունեցող Միթրան զարմանալի կերպով դարձավ արևմուտքի կրոնափիլիսոփայական պահանջմունքների բավարարողը։ Պատմական մի փուլում միհրականությունը բացառիկ դեր է խաղացել հռոմեական կյանքում։ Միթրայի դավանանքը թափանցեց անգամ կայսրերի հոգեկերտվածքի մեջ։
Արևմուտքում միհրականության վարդապետությունը կրում էր հունահռոմեական փիլիսոփայական մտքի ազդեցությունը։ Սակայն պահպանվեց արևելքին բնորոշ խորհրդաբանական խորությունը (գերմանացի փիլիսոփա Հեգելը Տամպլիերների օրդենի խորհրդապաշտության արմատները տանում է հենց դեպի միհրականություն)։ Այսպիսին էր արևելյան աստծու և արևմտյան արժեքների սինկրետիկ միասնությունը։ Այսպիսով, միհրականությունը ձևավորված կրոն էր` իր մշակված ու համակարգված տեսությամբ և ծեսով։

Միհրականության տեսության ընդհանուր բնութագիրը[խմբագրել]

Գոյաբանություն։ Միհրականությունը գոյաբանության խնդրին մոտենում է մոնիզմի դիրքից (մոնոս-հուն.` մեկ)։ Ֆ. Կյումոնը դուրս է բերել միհրականության արարչաբանական հետևյալ մոդելը. Մեծն սկզբնապատճառը ծնում է առաջին զույգը` Երկինքն ու Երկիրը, և վերջինս, բեղմնավորվելով եղբորից, ծնում է Օվկիանոսը` զորությամբ հավասար իր ծնողներին։ Պանթեոնի ամենավերևում անսահման Ժամանակն է` Զրվան Աքարանան։ Սակայն միհրականության աստվածաբանության մեջ չի խոսվում աստվածային անձի մասին։ Նկատելի է, որ արարիչ սկզբնապատճառը անդեմ է. նրա արարչությունը սահմանափակվում է առաջին զույգի արարմամբ, և այդուհետ կյանքը ինքն է իրեն ծնում։ Միհրականի համար Ժամանակը չունի վերջ, այն ինքնուրույն էություն է, յուրօրինակ զետեղարան։ Մյուս կողմից միհրական աստվածաբանությունը աշխարհաստեղծման հարցում հետաքրքիր կերպով համադրում է իդեան և մատերիան։ Որպես սկզբնապատճառ ընդունվում է Ժամանակը, բայց դրան զուգահեռ միհրականությունը համառորեն զարգացնում է աշխարհաստեղծ չորս տարերքների` օդ, հող, ջուր, կրակ, խորհրդաբանությունը։ Աշխարհն իրենից ներկայացնում է հոգևորի և նյութի միություն, և աշխարհի լիակատար ճանաչողության համար պետք է խորապես ճանաչել երկուսն էլ։ Մեծն սկզբնապատճառը հոգևոր է, բայց նա ստեղծում է նյութը` Երկինքն ու Երկիրը, և կյանքը այդպիսով դրվում է ինքնաշարժման մեջ` հաջորդական ծնունդների անվերջ շղթայով։
Մարդաբանություն։ Միհրականությունը հոգեբանական տեսանկյունից նպաստում է մարդու ինքնագնահատականի բարձրացմանը, մարդը գնում է գերբնական դառնալու ճանապարհով` ավելի ու ավելի արժեվորելով իր ունակությունները։ Մարդը տիեզերքի մի մասն է։ Մարդու շարժումն ունի հստակ ուղղություն` աստվածանման դառնալը։ Այդ ինքնակատարելագործումն աստիճանական է։ Պահանջվում է հոգու և մարմնի համաձայնեցված աշխատանք։ Այստեղ է հիմքը միհրականության` ասկետիզմի հասնող բարոյականության։ Միհրականները պատկերացում ունեին հոգու երեք մասերի մասին` բանականության [mens]` տեղակայված գլխում, ցասկոտ ցանկության [ira]` սրտում և կրքի [libido]` լյարդում։ Մարմնի մաքրությունը և մարմնական ցանկությունների զսպումը խթան է հանդիսանում հոգու զարգացման համար։ Մարմինն էլ պետք է պատրաստ լինի աստվածանմանությունը ճաշակելուն։ Պատահական չեն ընծայաբերման 7 փորձությունները։ Հասնելով ճանապարհի լրմանը` մարդը կհասնի անմահության։
Այսպիսով, մարդը, լինելով տիեզերքի մասնիկը, միաժամանակ իրենից ներկայացնում է մի առանձին միկրոտիեզերք, որի ներսում կարգավորություն հաստատողը բացառապես ինքն է։ Ենթատեքստում ակնարկվում է մարդու աստվածային սկիզբը, որը հռոմեացիները նույնացնում էին «հանճարի» [genius] մասին իրենց հավատալիքին։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Ավդալբեկյան Թ., Հայագիտական հետազոտություններ, Երևան, 1969
  • Սասունցի Դավիթ, ՀԳԱ, Երևան, 1993
  • Дюмезиль Ж., Веховные боги индоевропейцев, Москва, 1986
  • Зелинский Ф. Ф., Соперники Христианства, том 3, СПб, 1995
  • Кюмон Ф., Мистерии Митры, СПб, 2000
  • Ригведа, Москва, 1989
  • Khorda Avesta /www.sacred-texts.com/
  • Atharvaveda /www.sacred-texts.com/
  • Yajur Veda /www.sacred-texts.com/
  • Sama Veda /www.sacred-texts.com/