Անկախ և Միացյալ Հայաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Միացյալ Հայաստանից)
Հայաստանի զինանշանը
Նախապատմություն
Մ.թ.ա. 2492 - մ.թ.ա. 590
Հայ ժողովրդի ծագումը
Հայկ նահապետ
Հայասա
Արմե-Շուպրիա
Նաիրի
Վանի Թագավորություն
Մեծ Հայք
Մ.թ.ա. 590 - մ.թ. 428
 • Երվանդունիներ •
Երվանդունիների թագավորություն
Փոքր Հայք
Ծոփք
Կոմմագենե
 • Արտաշեսյաններ •
Արտաշես Ա
Տիգրան Մեծ
 • Արշակունիներ •
Քրիստոնեության ընդունում
Գրերի գյուտ
Միջնադար
428 - 1375
Պարսկա-Բյուզանդական տիրապետություն
Արաբական տիրապետություն
 • Բագրատունիներ •
Բագրատունիների թագավորություն
Վասպուրականի թագավորություն
Կարսի թագավորություն
Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն
Սյունիքի թագավորություն
 • Ռուբինյաններ •
 • Հեթումյաններ •
Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն
 • Զաքարյաններ •
Զաքարյան Հայաստան
Օտար տիրապետություն
1375 - 1918
Հայ ազատագրական պայքար (15-16-րդ դարեր)
Հայ ազատագրական պայքար (17-18-րդ դարեր)
Արևելյան Հայաստանը Պարսկաստանի կազմում
Արևմտյան Հայաստանը Թուրքիայի կազմում
Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կազմում
Հայոց Ցեղասպանություն
Հայկական սփյուռք
Ժամանակակից պատմություն
1918 - ներկա
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Լեռնահայաստան
ՀԽՍՀ
Արցախյան ազատամարտ
Հայաստանի Հանրապետություն
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն

Հայաստանի պորտալ

Անկախ և Միացյալ Հայաստան, արևմտահայերի երկրորդ համագումարում (փետրվար, 1919) առաջարկված և 1919 թվականի մայիսի 28-ին՝ ՀՀ մեկամյակի կապակցությամբ Հայոց խորհրդարանի կողմից արձանագրված նշանաբան: Դրա հարցն առաջ էր քաշվել ու քննարկվել հայկական նորաստեղծ պետականության մեջ պատմական հողերի միավորման համար:

Aquote1.png Հայաստանի ամբողջությունը վերականգնելու և ժողովրդի լիակատար ազատությունն ու բարգավաճումն ապահովելու համար Հայաստանի կառավարությունը, համաձայն բովանդակ հայ ժողովրդի միահամուռ կամքի և ցանկության, յայտարարում է, որ այսօրվանից Հայաստանի բաժան­բաժան մասերը մշտնջենապես միացած են իբրև անկախ պետական միություն... 1918թ., մայիսի 28, Երևան քաղաք
— Միացյալ և Անկախ Հայաստանի հռչակագրից
Aquote2.png


Կառավարում[խմբագրել]

Անկախ և միացյալ Հայաստանի ղեկավարության հարցում եղել են բազմաթիվ տարաձայնություններ: Արևմտահայերը, ովքեր առաջ էին քաշել այս հարցը, առաջարկում էին հայոց պետականության կենտրոնը դարձնել Արևմտյան Հայաստանը, որը, չնայած, մեծ ավերածությունների ու հայաթափման էր ենթարկվել առաջին աշխարհամարտի ընթացքում: Դրան պետք է «կցվեր» նորաստեղծ Արարատյան պետությունը՝ Հայաստանի առաջին հանրապետությունը: Մինչդեռ ՀՀ դաշնակցական պատվիրակներն առաջարկում էին արդեն գոյություն ունեցող պետականության վրա նոր պետականություն չսարքել, և նոր տարածքների կառավարումը հանձնել Երևանում ձևավորված իշխանություններին:

Սահմաններ ու տարածք[խմբագրել]

Արևմտահայերի ներկայացրած քարտեզը

Տարաձայնություններ են ծագել նաև հայկական պետության սահմանների հետ կապված: Արևմտահայերի «ազգային պատվիրակությունը» նպատակ ուներ ներկայացնել այնպիսի քարտեզ, որտեղ ներառվեին նախկին Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների հետևյալ միավորները՝

Հայաստանի հանրապետության պատվիրակությունը պահանջարկ էր ներկայացնում միայն Ռուսական կայսրության վերոնշյալ նահանգների, ինչպես նաև՝ ռուսական զորքերի կողմից ազատագրված 4 հայկական վիլայեթների (Վան, Էրզրում, Տրապիզոն և Բիթլիս) մեծ մասի տարածքում վերականգնելու հայկական պետականությունը: Նույնիսկ Հայաստանի վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին գտնում էր, որ Հայաստանին դեպի ծով ելք պետք չէ, և կարելի է բավարարվել միայն Վանի վիլայեթով և Էրզրումի ու Բիթլիսի մի մասով:

Միավորման քայլեր[խմբագրել]

ՀՀ պատվիրակության ներկայացրած քարտեզը

1919 թվականին սկսված Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում հայկական երկու պատվիրակությունները առանձին-առանձին ներկայացնում են իրենց պահանջատիրությունները: 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Օսմանյան կայսրության հետ կնքվեց Սևրի պայմանագիրը, որի վերջին կետերը վերաբերում էին անկախ ու միացյալ Հայաստանին: ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը նախագծեց հայոց պետականության սահմանները՝ նրա մեջ ներառելով Էրզրումի վիլայեթն ամբողջությամբ, Տրապիզոնի վիլայեթի գրեթե կեսը, Վանի ու Բիթլիսի վիլայեթների երկու երրորդը՝ 90 հազար քառ. կմ: Ինչ վերաբերում է Արևելյան Հայաստանին, ապա նրա սահմանները պետք է հաստատվեին հարևան պետությունների հետ համաձայնությամբ:

Սակայն ամենասկզբից ի հայտ եկավ արևմուտքի անուշադրությունը անկախ ու միացյալ Հայաստանի նկատմամբ. նախ՝ անգլիական կամ ֆրանսիական զորքերի կողմից ազատագրված հողերը չտրամադրվեցին հայերին, ոչ էլ Հայաստանի մանդատը վերցվեց նրանց կողմից: Ավելին՝ Կիլիկիայում ստեղծվող հայկական պետականությունը Ֆրանսիան ուղղակի նվիրեց նորաստեղծ Թուրքական հանրապետությանը: Երկրորդ՝ հայերին առաջարկեցին միայն այն տարածքները, որոնք ժամանակին ազատագրվել էին ռուսական զորքերի կողմից, և հետ էին գրավել թուրքական զորքերը: Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչել էր դա՝ իր առաջին միջպետական համաձայնագրում՝ Բաթումի հաշտության պայմանագրում: Բացի այդ, որևէ ռազմական կամ ֆինանսական աջակցություն ցույց չտրվեց գոնե այդ տարածքները ինչ-որ կերպ, թեկուզ մասամբ վերադարձնելու համար:

Մյուս կողմից, նմանատիպ խոստումներ տրվել էին նաև Վրաստանին ու Ադրբեջանին: Մասնավորապես՝ Ադրբեջանին խոստացվել էր ամբողջ Ելիզավետպոլի նահանգը՝ ներառելով Գարդմանքը (որը չէր մտնում ՀՀ կազմի մեջ), և ՀՀ մաս հանդիսացող Զանգեզուրը ու Ղարաբաղը: Բացի այդ, որոշ գավառներ էին խոստացվել նաև Թիֆլիսի ու Երևանի նահանգներից, որոնք տվյալ ժամանակաշրջանում մտնում էին Վրաստանի ու Հայաստանի կազմի մեջ: Ջավախքի հարցում սատարում էին Վրաստանին, իսկ Լոռին դառնում էր չեզոք գոտի:

Armenianborders65.jpg

Բացի այդ, մեկ ամիս անց՝ սեպտեմբերին, սկսվեց թուրք-հայկական պատերազմը: Արևմուտքի որևէ երկիր չսատարեց Հայաստանի հանրապետությանը: Վերջինիս դաշնակցական ղեկավարությունը կնքեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով չեղյալ հայտարարեց Սևրի պայմագիրը ու պաշտոնապես հրաժարվեց ոչ միայն Արևմտյան Հայաստանից, այլև նախկինում ՀՀ կազմի մեջ մտնող Կարսից, Սուրմալուից, Շիրակից, Նախիջևանից:

Անկախ և միացյալ Հայաստանը, այսպիսով, մեծ տերությունների սիրաշահման խաղաքարտն էր՝ հայերն առաջին աշխարհամարտում իրենց կողմը գրավելու և հույսերը որոշ չափով արդարացնելու համար:

Տես նաև[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]