Մարտունու շրջան (Արցախ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Մարտունու շրջան (ԼՂՀ)ից)
Մարտունու շրջան
Երկիր Արցախ Արցախ (պ)
Ներառում է 42 համայնք
Վարչկենտրոն Մարտունի
Նահանգապետ Արտյոմ Ավանեսյան
Բնակչություն (2008)
23500[1] (2 տեղ)
Խտություն 24.35 մարդ/կմ²
Տարածք 951 կմ²
Մարտունու շրջան վարչական միավորը երկրի քարտեզին
Ժամային գոտի UTC+4
Խաղողի որթեր
Մարմար
Արաքսը Հայաստանի և Իրանի սահմանում
Աղդամ քաղաքի ավերակ շինությունները՝ շրջապատված նռան և թզենու անտառներով
Ամարասի վանքային համալիրի եկեղեցին, 2008թ.

Մարտունու շրջան, վարչատարածքային միավոր ԼՂՀ-ում։ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության 8 շրջաններից մեկն է։ Կագմավորվել է 1991-ին՝ ԼՂԻՄ նույնանուն շրջանի (ստեղծվել էր 1930ին) հիմքի վրա։ Շրջանի մակերեսը կազմում է 951 կմ², բնակչությունը՝ 23.157 մարդ (2005 թ.[2])։ Շրջկենտրոնը համանուն Մարտունի քաղաքն է։ Վարանդան հյուսիսից սահմանակցում է Խաչենին, արևելքից Շուշիին և հարավարևմուտքից՝ Դիզակին։

ԼՂՀ-ի հարավարևելյան մասում է 400 մ բարձրության վրա։ Ունի 36 համայնք, 40 բնակավայր։ Խոշու բնակավայրերից են Մարտունի քաղաքը, Ճարտար, Ղուզե Ճարտար, Բերդաշեն, Գիշի, Թաղավարդ, Մոս գյուղերը։ Շրջանի արեմտյան կեսն ունի նախալեռնային, թույլ թեքության մակերեույթ։ Համեմատաբար բարձր են Ննգի, Կաղարծի, Աշան, Ճարտար, Խերխան, Թաղավարդ գյուղերի մոտակայքով ձգվող լեռնաճյուղերի գագաթները (բարձրությունը՝ 1200-1500 մ)։ Լանդշաֆտը նախալեռնային, տափաստանային և անտառային է։

Բնակչությունը զբաղվում է հողագործությամբ (գլխավոոաղես հացահատիկային բույսերի մշակությամբ), խաղողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Գործում է Մարտունիի զինու գործարանը, թռչնաբուծական ֆաբւիկան, վերականգնվել է Կարմիր Շուկայի գինու կետը։ 2003-ին շրջանում գործել են 36 ակումբ. կենտրոնական և 35 գյուղական գրադարաններ, Մարտունիի պատմաերկրագիտական թանգարանը, 25 միջնակարգ, 8 ութամյա, 6 տարրական, 1 երաժշտական, 1 արհեստագործական դպրոցներ, շրջանային կենտրոնական և Ղուզե Ճարտարի գյուղական հիվանդանոցները, 5 ամբուլատորիա և 31 բուժակամանկաբարձական կետեր, 1 հակահամաճարակային կայան։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է։ Զարգացած են հացահատիկային բույսերի մշակությունը, խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը, անասնաբուծությունը։ Հանրապետության հացահատիկային մշակաբույսերի 24,2%-ը, խաղողի համախառն բերքի 58,9%-ն արտադրվում է Մարտունիի շրջանում։ 2002-ից գործում է «Լուսակերտ» թռչնա-բուծական ֆաբրիկան (ՍՊԸ)։ Խորհրդային տարիներին շրջանն ադրբեջանական մշակող ձեռնարկություններին մատակարարել է հացահատիկ, խաղող, միրգ, բոժոժ, բուրդ, կաթ և այլն։ 2009-ին շրջանի տնտեսության հիմնական հատվածների տեսակարար կշիռը հանրապետության համապատասխան ճյուղերի ընդհանուր ծավալում արդյունաբերությունը 3,3% էր, գյուղատնտեսությունը՝ 25,3%, շինարարությունը՝ 13,1%, կապը՝ 6,4%, մանրածախ ապանքաշրջանառությունը՝ 10,6%, ծառայությունները՝ 7,8%։ Ավտոճանապարհներով կապված է Ստեփանակերտի, Մարտակերտի, Հադրութի հետ։

Բնական պայմաններ[խմբագրել]

Մարտունու շրջանի տարածքի զգալի մասը հարթավայրային է և ծովի մակերևույթից ունի մինչև 400մ բարձրություն։ Շրջանի հարթավայրային մասում, հատկապես Մարտունի քաղաքում, Կուրապատիկնոյի, Գևորգավանի, Աղբուռունի, Ալաբալու հատվածներում կլիմայական պայմանները չոր մերձարևադարձային են, մթնոլորտային տեղումները սակավ, ձյան կայուն շերտ համարյա չի լինում։

Ռելիեֆ[խմբագրել]

Շրջանի արևմտյան կեսը նախալեռնային, թույլ թեքություն ունեցող մակերևույթ ունի, այստեղի կլիմայական պայմանները առավել նպաստավոր են գյուղատնտեսության համար։

Գետային ցանց[խմբագրել]

Մարտունու շրջանի տարածքով հոսող գետերից ջրառատը Վարանդան է՝ իր Ամարաս վտակով։ Այն թափվում է Արաքս գետը։ Նշանավորը Խոնաշենն է, որը, սկիզբ առնելով Բովուրխանի լեռնալանջերից, անցնում է Մարտունի քաղաքով և կորչում Արցախի հարթավայրում։

Շրջանի արևմտյան նախալեռնային հատվածը գեղատեսիլ է, հարուստ պտղատու ծառատեսակներով, անտառներով, զուլալ հետակներով ու սառնորակ աղբյուրներով։

Ընդերք[խմբագրել]

Մարտունու ընդերքը հարուստ է կրաքարի, բազալտի, մարմարի, գրանիտի, կավի պաշարներով։ Մարմարի պաշարներով հարուստ է Նորշեն, գրանիտի պաշարներով՝ Ննգի, կավի պաշարներով՝Ննգի ու Ղավախան գյուղերի շրջակայքը։

Սահմաններ[խմբագրել]

Արևմտյան մասում շրջանը սահմանակից է Ասկերանին, հարավային մասում՝ Հադրութի շրջաններին, արևելյան ու հարավարևելյան մասերում Ֆիզուլուն, իսկ հյուսիսային մասում Աղդամի շրջաններին։

Պատմաճարտարապետական հուշարձաններ[խմբագրել]

Տարածքում պահպանվել են հայկական պատմաճարտարապետական 353 հուշարջան, որոնցից կանգունը և հնագույնը Ամարասի վանքն է, որտեղ Մեսրոպ Մաշտոցը բացել է նահանգի առաջին դպրոցը։ Վանքը կառուցվել է 4-րդ դաիլ սկզբին Գրիգոր Լուսավորչի, այնուհետև՝ նրա թոռ Գրիգորիս եպիսկոպոսի կողմից։ Հենց այդ վանքում է գտնվում վերջինիս դամբարանը: Շրջանի պատմաճարտարապետական մյուս հուշարձաններից նշանավոր են՝ Ճարտար գյուղի Եղիշեի, Հերհեր գյուղի Ս. Գրիգորիս, Մավաս գյուղի վանքերը, Կարմիր եղցի համալիրը (Մելիք-Փաշայաննե- րի դամբարանով, XIII դ.),Բերդաշենի ամրոցները, Մեծ Նահատակ, Ս. Աստվածածին եկեղեցիները, Հացի գյուղի Ս. Աստվածածին եկեղեցին ու դպրոցի հին շենքը, Թաղավարդ գյուղի անտառածածկ սարի վրա գտնվող Ղևոնդաց անապատի հուշարձանները, Կաղարծի գյուղի Թարգմանչաց եկեղեցին և այլ հնություններ։ Շրջանում կա քաղաքական 1 համայնք, գյուղական 35 համայնք և 38 բնակավայր։

Խոշոր գյուղեր[խմբագրել]

Գյուղերից առավել խոշորներն են Ճարտարը, Բերդաշենը, Գիշին, Թաղավարդը, Մաճկալաշենը, Խնուշինակը, Հերհերը, Աշանը, Քերթը։

Բնակչություն[խմբագրել]

Համայնք Թվաքանակը
1 Մարտունի 5352
2 Քաջավան 77
3 Ավդուռ 133
4 Բերդաշեն 1558
5 Գիշի 1556
6 Եմիշճան 170
7 Զարդանաշեն 93
8 Թաղավարդ 1286
9 Խերխան 136
10 Խնուշինակ 655
11 Ծովատեղ 161
12 Կաղարծի 546
13 Կարմիր շուկա 1046
14 Կոլխոզաշեն 270
15 Հաղորտի 176
16 Հացի 535
17 Հերհեր 655
18 Կավահան 82
19 Ղուզե Ճարտար 1802
20 Ճարտար 5315
21 Մաճկալաշեն 665
22 Մյուրիշեն 155
23 Մուշկապատ 368
24 Մուշկապատ 368
25 Ննգի 322
26 Նոր Շեն 338
27 Շեխեր 363
28 Պառավաթումբ 122
29 Սարգսաշեն 256
30 Սոս 1009
31 Սպիտակաշեն 341
32 Քարահունջ 167
33 Քերթ 551
34 Ջիվանի 158
35 Վարանդա 99
36 Վազգենաշեն 263

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]


Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայաստան հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988—1994) հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png