Գարդմանք (տարածքային էթնիկ միավոր)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Հյուսիսային Արցախից)
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Գարդման (այլ կիրառումներ)
Գարդմանքի հինավուրց Փիփ գյուղը 1980-ական թթ.-ին

Գարդմանք (նաև Գարդման, Ուտիք, Հյուսիսային Արցախ), հայկական էթնոսի պատմական տարածք,[1][2][3] որը բռնի հայաթափվել է 1989-1990 թվականներին[4][5][6][Ներկայացնել մեջբերում][7][8]: Համընկնում է Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի տարածքին և հանդիսանում է գարդմանահայերի կողմից կիրառվող տվյալ նահանգի անվանումը։ Հյուսիսային Արցախը Գարդմանքի մեկ այլ, Ադրբեջանի տարածքում մնացած Գարդմանքի հողերի ընդհանուր, առավել չկիրառվող անվանումն է։

Զբաղեցնում է Սևանա լճից արևելք և Քուռ գետից արևմուտք ընկած տարածքները‌[փա՞ստ]՝ պատմական Ուտիք նահանգի Շակաշեն, Գարդմանք, Տուչկատակ, Ուտի առանձնակ, Առանռոտ, Աղուէ գավառների մեծ մասը, ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության հյուսիս-արևմտյան շրջանները։

Գարդմանում է գտնվում է չորս Տիգրանակերտերից մեկը[9][10][11][12][13], որը հիմնադրել է Տիգրան Բ Մեծմ.թ.ա. 95 - մ.թ.ա. 55 թվականներին։

Գարդմանքը 10-ից 11-րդ դարերում[խմբագրել]

Սմբատ Ա Բագրատունու օրոք (892-914թթ.) Գարդմանքի տերն էր Սյունյաց և Աղվանից աշխարհի իշխան Գրիգոր Ատրներսեհյանի որդին՝ Սահակ Սևադան։[14][15] Սահակ Սևադայի իշխանությունն ընդգրկում էր Արցախ և Ուտիք նահանգների տարածքի մեծ մասը՝ սկսած առնվազն Շամխոր գետի ավազանից մինչև Դեբետի ստորին ավազանը։ Տիրույթի հյուսիսային բնական սահմանը Կուր գետն էր։[16] Իշխանության ռազմական ուժերը բաղկացած էր 8000 մարտիկներից։[14][17]

9-րդ դարի վերջերին և 10-րդ դարի սկզբներին Հայաստանը պարբերաբար ենթարկվում է Ատրպատականի արաբ ամիրաների զորքերի հարձակումներին։ 9-րդ դարի վերջերին ամրիա Ափշինի զորքերը ներխուժում են Ուտիք։ Չնայած համառ դիմադրությանը՝ թշնամին գերում է Սևորդյաց Գևորգ նահապետին և նրա եղբայր Արվեսին, որոնք տարվում են Փայտակարան։ Այստեղ նրանց ենթարկում են տանջանքների՝ փորձելով դավանափոխ անել։ Սևորդյաց իշխանները հրաժարվում են մահմեդականություն ընդունել, որի համար նահատակվում են։[18]

909 թվականին Ատրպատականի ամիրա Յուսուֆի՝ դեպի Հայաստան կազմակերպած արշավանքների ժամանակ արաբների բռնություններից փրկվելու նպատակով Սահակ Սևադայի տիրույթում հանգրվան էին փնտրում հայ իշխանական տների անդամները։ Փորձելով խույս տալ հետապնդող թշնամուն՝ Գեղարքունիքի Սահակ և Վասակ իշխաններն իրենց ընտանիքներով ու թիկնազորով անցնում են Միափոր գավառ և այնտեղից գնում դեպի Գարդմանք և Արցախ։[19] Գարդմանքում ժամանակավորապես ապաստան է գտնում նաև Հովհաննես Դրասխանակերտցի կաթողիկոսը։[20]

Աշոտ Բ Բագրատունին (914-928 թթ.) կենտրոնախույս ուժերի դեմ պայքարում Սահակ Սևադայի աջակցությունն ստանալու նպատակով ամուսնանում է նրա դստեր հետ։ Նա, օգնական ուժեր ստանալով Սահակ Սևադայից, փորձեց սաստել Դվինում գտնվող իր հորեղբոր որդուն՝ Աշոտին, որը թագադրվել էր արաբբների կողմից։ Սակայն Աշոտ Բ-ի բանակը պարտություն կրեց։ Նրան օգնություն ցույց տվեց Վիրքի իշխան Գուրգենը, սակայն նոր ընդհարում տեղի չունեցավ. կաթողիկոսի միջնորդությամբ կայացավ հաշտություն։ Դրանից հետո Աշոտ Բ-ն Սահակ Սևադայի օգնությամբ ճնշեց Ուտի գավառի կառավարիչ Մովսեսի ապստամբությունը։ Մովսեսը հեռացվեց պաշտոնից և կուրացվեց։ Շատ չանցած թագավորի դեմ ապստամբեց Սահակ Սևադան։ Սակայն շուտով կողմերը հաշտվեցին։ Այնուհետև Սահակ Սևադան երկրորդ անգամ ապստամբեց Հայոց թագավորի դեմ։ Սևադայի ապստամբության պատճառը այն էր, որ թագավորը իրեն էր ենթարկել նրա տիրապետության տակ գտնվող Ձորափոր գավառը։ Սահակ Սևադան ետ գրավեց Ձորափորի ամրոցները, ազատեց Կայան բերդում բանտարկված Գեղարքունիքի իշխան Վասակին։ Աշոտ Բ-ն պահանջեց վերադարձնել բերդերը ու հնազանդվել, բայց մերժում ստացավ։[21]

Սևադային և թագավորի զորքերի միջև տեղի ունեցած ճակատամարտը ավարտվեց վերջինիս հաղթանակով։ Սահակ Սևադան և նրա որդի Գրիգորը գերի են ընկնում և կուրացվում։ Որոշ ժամանակ անց Ուտի գավառի կառավարիչ նշանակված Ցլիկ Ամրամը նույնպես ապստամբում է թագավորի դեմ՝ գրավելով Տավուշի բերդը։ Այս անգամ Աշոտ Բ-ի արշավանքը անհաջող ավարտ ունեցավ։[22]

Սահակ Սևադայի ապստամբությունը ճնշելուց հետո Բագրատունիներին անցան Գարդմանքի Ձորափոր, Աղվեն, Տուս-Քուստակ և Գարդման գավառները։ Գարդմանքի իշխանության մի մասում՝ Փառիսոսում, շարունակել են իշխել Սահակ Սևադայի ժառանգները։ Նրանցից մեկը՝ Հովհաննես Սենեքերիմը, նույնիսկ արժանացել է թագավորական տիտղոսի։[23] Հովհաննես Սենեքերիմի նստավայրը Շամխոր գետի վերնագավառում գտնվող Փառիսոս բերդաքաղաքն էր՝ համանուն գավառի կենտրոնը։ Այն եղել է ոչ միայն իշխանանիստ, այլև հոգևոր թեմի առաջնորդի նստավայր։[24] Հովհաննես Սենեքերիմի տիրույթները չէին սահմանափակվում միայն Փառիսոս գավառով։ Այդ մասին է նաև վկայում Փառիսոսում իշխողների Աղվանաց թագավորի տիտղոսը։ Հովհաննես Սենեքերիմը հիշատակվել է որպես Աղվանաց իշխանաց իշխան։[25]

1003 թվականին Հովհաննես Սենեքերիմի և նրա եղբոր՝ Գրիգորի մահից հետո Գագիկ Ա Բագրատունին իր թագավորությանն է միացնում Փառիսոսի նահանգի մի մասը։[26]

Փառիսոսի թագավորության վերջին գահակալը եղել է Գրիգորի որդի Փիլիպեն։ Վերջինս 1044 թվականից հետո դառնում է Գանձակի Փատլուն ամիրայի խառդավանքների զոհը։[27]

Գարդմանքի հուշարձանները[խմբագրել]

Գարդմանքը հարուստ էր հայկական բազմաթիվ հուշարձաններով, որոնցից շատերը պահպանվել են մինչ այսօր՝ թեկուզ կիսավեր։

Գարդմանքի հուշարձանների ուսումնասիրություններով զբաղվել է Սամվել Կարապետյանը՝ իր հիմնած «Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի» աջակցությամբ։ Նա հրապարակվել է Գարդմանքի հայկական հուշարձանների (տաճարներ, եկեղեցիներ, վանքեր, մատուռներ, գերեզմանոցներ) ուսումնասիրությունների արդյունքներն ու բնակավայրերի մասին տեղեկությունները։[28]

Լուսանկարներ[խմբագրել]

Գարդմանքի վանքերն ու եկեղեցիները[խմբագրել]

Գարդմանում հայտնաբերված գտածոներ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. ՂԱՐԱԲԱՂԻ «ՄԵՋ» ԵՆ ՆԱԵՎ ՍՈՒՄԳԱՅԻԹԸ, ԲԱՔՈՒՆ, ԳԱՆՁԱԿԸ... :Գանձակի շրջանում 1988-91-ին կազմակերպվել են էլ ավելի վայրագ սպանություններ, որոնք բերեցին այդ շրջանների լրիվ հայաթափմանը` բռնի արտաքսելով ու կոտորելով շուրջ կես միլիոն հայերի:
  2. Карапетян Сергей Арменакович, «Арцах, Гардман, Нахиджеван – триединая формула территориальной целостности Восточной Армении» сборник публикаций, Ереван 2008․ :Обшеизвестно, что раньше, в прошлом из поля зрения науки и политики выпала такая важная проблема, как правдивое и честное освещение социально–экономической и общественно–политической истории восточных краев Республики Армения – Арцаха, Гардмана, Нахиджевана и вообще армянского вопроса․ Не потому ли такой стойкий интерес к этой проблеме наблюдается севодня? Как бы стремясь вернуть упущенное, благодаря так називаемой «перестройке и гласности», стали появляться публикации, посвященные, в частноссти, широкомы спектры арцахско–гардманско–нахиджеванской проблемы․․․․ ::Вот и в последнее времяя в Республике Армения все чаще приходится слышать или читат о том, что ее рукаводство еще в начале 20–х годов прошлого столетия, якобы предав национальные интересы армянцкого народа, позволило Азербайджану, не без помощи других заинтересованных сторон, сделать «неотьемлемой частью» своей территории Арцах, Гардман и Нахиджеван․․․․
  3. «Արցախի և Գարդմանի տարածքային, տնտեսական և էթնիկական ամբողջականության իրավաքաղաքական հիմքերը», Պայքար ամսագիր, թիվ 1, Երևան 1997։
  4. «Գարդմանի կանչ» թերթ, 2008թ. նոյեմբեր
  5. «Գարդմանի կանչ» թերթ, 2013թ. դեկտեմբերր
  6. «Շահագործման տեսությունը և աշխարհաքաղաքական կանխատեսումը», Արման Մելիքյան, Երևան 2007թ․
  7. «Կոչ աշխարհասփյուռ գարդմանցիներին», Պայքար ամսագիր, թիվ 1, Երևան 1997։
  8. Հայերի ցեղասպանությունը Ադրբեջանում (1918-1990թվականներ)
  9. Գարդմանքի Տիգրանակերտ։
  10. Սամվել Կարապետյան, Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, Երևան, 1999, էջ 227:
  11. Խաչատրյան Ժ. Դ., Հակոբյան Ն. Ֆ.Հնագիտություն և ազգագրություն, Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը
  12. 8-րդ դարում Արցախի Տիգրանակերտն ուներ մեծաքանակ բնակչություն
  13. Բարում եւ Բարսում զյուղերի շրջանի մանրատեղանունների քարտեզ, «Գարդմանք» ամսաթերթ, 1996 N 3, էջ 7։
  14. 14,0 14,1 Արմեն Ղարամանյան «Գարդման», Երևան 2009թ.:
  15. Ս.Գ.Բարխուդարյան, «Գարդմանի իշխանություն», էջ 71:
  16. Ս.Գ.Բարխուդարյան, «Գարդմանի իշխանություն», էջ 74:
  17. Հովհաննես Դրաստանակերտցի, էջ 312:
  18. Հովհաննես Դրաստանակերտցի, էջ 187:
  19. Հովհաննես Դրաստանակերտցի, էջ229,230:
  20. Հովհաննես Դրաստանակերտցի, էջ217:
  21. Հովհաննես Դրաստանակերտցի, էջ301-312:
  22. Հովհաննես Դրաստանակերտցի, էջ320-323:
  23. Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 273:
  24. Մովսես Կաղանկատվացի, էջ 277<278:
  25. «Արարատ», 1897 թ., էջ 144:
  26. Ստեփանոս վարդդապետ Տարօնեցի, Փարիզ, 1859 թ., էջ 275:
  27. ՀԺՊ, 3-րդ, Երևան 1976թ., էջ 92:
  28. Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի կայք