Հենրի II Պլանտագենետ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Henry II of England.jpg

Հենրի II Պլանտագենետ (անգլ.՝ Henry II Curtmantle; 1133 թ. մարտի 5 - 1189 թ. հուլիսի 6), Անգլիայի թագավոր Պլանտեգենետների հարստությունից։ Նաև Անժույի կոմս, Ֆրանսիայի ամենախոշոր ավատատերերից մեկը։ Հորից նրան բաժին հասան Ֆրանսիայի արևմտյան հողերը՝ Մենը, Անժուն, Տուրենը և Պուատուն։ Բացի այդ, ամուսնանալով դքսուհի Էլեոնորա Ակվիտանուհու հետ, նրան անցավ նաև Ֆրանսիայի հարավ-արևմտյան մասը։ Դառնալով Անգլիայի թագավոր՝ Հենրի Պլանտագենետին բաժին հասավ նաև Նորմանդիան։ Պլանտագենետի կալվածքները, այսպիսով, ընդգրկում էին ֆրանսիական հողերը, որոնց համար նա վասսալական երդում էր տվել Ֆրանսիայի թագավորին, և Անգլիան։

Իր թագավորության ընթացքում Հենրի II-ը, հենվելով ասպետների և քաղաքացիների վրա, պայքարել է ուժեղ կենտրոնական իշխանության համար։ Նրա անցկացրած բարեփոխումները ունեին մի հիմնական նպատակ՝ սահմանափակել ֆեոդալների (բարոնների) իշխանությունը և ամրապնդել կենտրոնական (թագավորական) իշխանությունը։

Ձգտել է նաև տարածել իր իշխանությունը եկեղեցու վրա, ինչի պատճառով ընդհարվել է Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս Թոմաս Բեկետի հետ, որը մինչև արքեպիսկոպոս դառնալը զբաղեցնում էր կանցլերի պաշտոնը։ Հենրի II-ի և Թոմաս Բեկետի միջև պայքարը ավարտվում է 1170թ. դեկտեմբերի 29-ին Քենթերբերիի տաճարում վերջինիս սպանությամբ։

1176 թ. ընդլայնել է թագավորական դատարանների իրավունքները, մտցրել է ամբողջ երկրի համար միասնական քրեական օրենսգիրք։ 1181 թ. ընդունվում է օրենք, որով երկրի ամբողջ ազատ բնակչությունը պարտավորեցվում էր ունենալ զենք՝ համապատսխան իր ֆինանսական միջոցների։

Հենրի II-ն ունեցել է 4 որդի՝ Հենրի, Ռիչարդ, ժոֆրուա և Ջոն անուններով։ 1173 թ. ավագ տղան՝ Հենրին, խռովություն բարձրացրեց հոր դեմ, իսկ երբ խռվությունը անհաջողության մատնվեց, նա փախուստի դիմեց Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս VII-ի մոտ։ Քիչ անց նրան միանում են նաև Ռիչարդը և Ժոֆրուան։ Խռովակիրներին աջակցում եր նրանց մայրը՝ Էլեոնորա Ակվիտանուհին, որին հաջողվում է ապստամբություն բարձրացնել Հենրի II-ի դեմ Ֆրանսիական կալվածքներում։ Հենրի II-ը հրամայում է բանտարկել իր կնոջը։ Էլեոնորան մնում է բանտում մինչև Հենրի II-ի մահը։

Սակայն Անգլիայում քաղաքական վիճակը կայուն էր, ինչը թույլ տվեց Հենրի II-ին ճնշել խռովությունը ֆրանսիական կալվածքներում։ Դրությունը նորից է վատանում, երբ Ֆրանսիայի թագավոր է դառնում Ֆիլիպ II Օգոստոսը, որը ձգտում էր բռնագրավել Հենրի II-ին պատկանող ֆրանսիական կալվածքները։ 1189թ. Հենրի II-ը մահանում է։ Անգլիայի գահը անցնում է Ռիչարդին։

Հենրիխ II Պլանտագենետի գրաված տարածքները

Անգլիայի միավորման սկիզբը 5-րդ դարում բրիտանիայում հաստատված անգլոսաքսոնական ցեղերի ստեղծած թագավորությունները 829 թվականին միավորվեցին մեկ պետության մեջ: Անգլիայի հետագա զարգացման մեծ ազդեցություն ունեցավ նորմանական նվաճումը: 1066 թվականին Նորմանդիայի դուքս Վիլհելմը նվաճեց Անգլիան և իրեն հռչակեց Անգլիայի թագավոր (1066–1087)՝ ստանալով Նվաճող մականունը: Անգլիայում թագավորական իշխանության ամրապնդման համար կարևոր նշանակություն ունեցավ 1086 թվականին անցկացված համաանգլիական հողային ցուցակագրումը: Ցուցակագրումը երկու նպատակ ուներ. թագավորը ցանկանում էր պարզել իր վասալներին պատկանող հողատարածքների չափերը, որպեսզի համապատասխանաբար ճշգրտեր հարկերի և ծառայությունների չափերը: Անգլիայի նվաճմանը զուգահեռ, եկվորներն սկսեցին բռնագրավել անգլոսաքսոնական խոշոր հողատերերի հողերը:

Հողը բաժանվում էր աստիճանաբար, ուստի նորմանական բարոնների հողատարածքները ցրված էին տարբեր կոմսություններում: Այդ պատճառով Անգլիայում տարածքային խոշոր իշխանություններ չստեղծվեցին, ինչպես Գերմանիայում և Ֆրանսիայում: Վիլհելմը ծառայություն էր պահանջում ոչ միայն իր անմիջական վասալներից՝ բարոններից, այլև սրանց վասալներից: Թագավորական իշխանության ամրապնդման համար Վիլհելմն անցկացրեց նաև մի շարք բարեփոխումներ: Երկիրը բաժանվեց կոմսությունների, որոնք կառավարելու համար թագավորը նշանակում էր կառավարիչ՝ շերիֆ: Նա էր տնօրինում կոմսության վարչական և դատական գործերը, հավաքում էր հարկերը: 1135 թվականին նորմանական արքայատունը դադարեց գոյություն ունենալուց: Գահի համար տարբեր խմբավորումների միջև պայքարը տևեց 20 տարի:

Հենրիխ II Պլանտագենետ
Henry II arms.png

Ի վերջո 1154 թվականին թագավոր ընտրվեց ֆրանսիական Անժուի կոմս Հենրիխ II Պլանտագենետը (1154–1189): Անգլիական թագավորության կազմի մեջ մտան Անժուի կոմսերին պատկանող տարածքները, մասնավորապես՝ Պուատիե քաղաքը: Հենրիխն ամուսնացավ Էլեոնորա Աքվիտանացու հետ, և Աքվիտանիայի դքսությունը ևս անցավ Անգլիային: Այսպես Անգլիան դարձավ Պլանտագենետների տերություն, որը հաճախ անվանում էին Անժուի կայսրություն: Պետության կենտրոնացման համար Հենրիխ II–ն անցկացրեց բարեփոխումներ: Ձգտելով ընդլայնել թագավորական դատարանների իրավունքները՝ նա կատարեց դատական բարեփոխում: Յուրաքանչյուր ազատ մարդ, որոշակի գումար վճարելով, կարող էր իր դատական գործը ավատատիրական դատարանից տեղափոխել թագավորական դատարան: Այստեղ գործը քննվում էր երդվյալ ատենակալների ներկայությամբ: Թագավորական կուրիան դարձավ բարձրագույն դատական մարմին: Թագավորական դատարանների համար մշակվեցին միասնական համապետական օրենքներ: Հենրիխ II–ը կատարեց նաև ռազմական բարեփոխում: Թագավորի օգտին վասալների ռազմական ծառայության ժամկետը կրճատվեց: Մնացած ժամկետի համար վասալը պարտավոր էր վճարել հատուկ հարկ: Այսպես թուլանում էր թագավորի կախումը բարոններից և մյուս վասալներից:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

[1]

  1. Համաշխարհային պատմություն 11