Թուրք-հայկական պատերազմ (1920)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ-թուրքական պատերազմ (1920)
Հայոց Ցեղասպանություն
Armenians fleeing Kars.jpg
Հայ խաղաղ բնակչության փախուստը թուրքերի կողմից գրաված Կարսից
Թվական Սեպտեմբերի 22Դեկտեմբերի 2, 1920
Վայր Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Պատճառ Սևրի պայմանագիր
Հայոց Ցեղասպանություն
Արդյունք Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր
Հայաստանի խորհրդայնացում
Տարածքային
փոփոխություններ
Հայաստանի կողմից Կարսի մարզի և Սուրմալուի գավառի կորուստ
հրաժարում Սևրի պայմանագրից
Հակառակորդներ
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Թուրքիա Թուրքիա
Հրամանատարներ
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Դրաստամատ Կանայան (Դրո)
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն Մովսես Սիլիկյան
Թուրքիա Քյազիմ Կարաբեքիր
Կողմերի ուժեր
30-36 հազար զինվոր
56 հրանոթ
184 գնդացիր
50,000 զինվոր
306 հրանոթ
Ռազմական կորուստներ
198,000 հայ խաղաղ բնակիչ


Հայ-թուրքական պատերազմ (1920), Թուրքիայի զավթողական պատերազմը Հայաստանի Առաջին Հանրապետության (ՀՀ) դեմ։

Պատճառներ[խմբագրել]

1919-ին Թուրքիայում Մուստաֆա Քեմալի գլխավորությամբ ստեղծված կառավարությունը սկզբից ևեթ անհաշտ դիրք բռնեց ՀՀ-ի և Հունաստանի նկատմամբ, ի դեմս նրանց տեսնելով իր ծավալապաշտական ձգտումները խոչընդոտողներին (և՛ ՀՀ, և՛ Հունաստանը ուզում էին վերականգնել իրենց տարածքային ամբողջականությունը), և առաջնահերթ խնդիր համարեց պայքարը հույների ու հայերի դեմ։

Ուժերը[խմբագրել]

1920-ի հուլիս-օգոստոսին ՀՀ-ի դեմ թուրքերը կենտրոնացրել էին 50 հազարանոց բանակ, 306 հրանոթ։

ՀՀ սահմանի վրա ուներ 30-36 հազար զինվոր, 56 հրանոթ, 184 գնդացիր։

Ընթացքը[խմբագրել]

Երևանի փողոցները ոչնչացված՝ Թուրքիայի հետ պատերազմի արդյունքում

Սեպտեմբերի 22-ին, առանց պատերազմ հայտարարելու, թուրքական զորքերը Քյազիմ Կարաբեքիրի գլխավորությամբ ներխուժեցին ՀՀ տարածք՝ շարժվելով Օլթիի, Սարիղամիշի, Կաղզվանի, Իգդիրի ուղղությամբ։ Կազմալուծված ու դասալքությունից թուլացած հայկական բանակը նահանջեց։ Ստեղծված ծանր պայմաններում ՀՀ կառավարությունը դիմեց Անտանտի երկրներին՝ Սևրի պայմանագիրն իրագործելու, ռազմական ու նյութական օգնություն ցույց տալու խնդրանքով, սակայն Թուրքիայում իրենց շահերը հետապնդող Անտանտի տերությունները մերժեցին որևէ օգնություն։

Սեպտեմբերի 29-ին թշնամին գրավեց Սարիղամիշն ու Կաղզվանը, հոկտեմբերի 30-ին՝ Կարսը, նոյեմբերի 7-ին՝ Ալեքսանդրապոլը, նոյեմբերի 12-ին՝ Աղինը։ Նոյեմբերի 15-ին ՀՀ կառավարությունն ընդունեց դեռևս նոյեմբերի 9-ին թուրքերի առաջարկած հաշտության ծանր պայմանները։ 1920-ի դեկտեմբերի 2-ին կնքվեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը։ Նույն օրը ՀՀ և ՌԽՖՍՀ միջև ստորագրված համաձայնագրով Հայաստանը հայտարարվեց անկախ սոցիալիստական հանրապետություն։

Հետևանքներ[խմբագրել]

Թուրքական արշավանքը հսկայական վնաս հասցրեց հայ ժողովրդի արևելյան հատվածին․ ավերվեց ավելի քան 140 բնակավայր, կոտորվեց 198, 000 մարդ, պատճառվեց 20 միլիոն ռուբլու (ոսկով) վնաս։

Պարտության պատճառներ[խմբագրել]

ՀՀ պարտության պատճառներն էին նրա տնտեսական ծանր կացությունը, բանակի կազմալուծումը, հանրապետության միջազգային մեկուսացվածությունը, ներքին պառակտվածությունը, լավ զինված թուրքական բանակի առկայությունը, Թուրքիային ցուցաբերած դիվանագիտական, նյութական և քաղաքական լայն օգնությունը։

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png