Հայոց Ցեղասպանության ժխտում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Հայոց Ցեղասպանության ժխտում պնդումներն են, որոշ երկրներում արգելված, համաձայն որոնց Թուրքիայում Հայոց Ցեղասպանություն տեղի չի ունեցել և կամ հայերի կոտորածները չեն կրել պետականորեն կազմակերպված բնույթ։ Այս տեսակետը, որ մասնավորապես պաշտպանվում է պաշտոնական Թուրքիայի կողմից, բազմիցս քննադատվել է ճանաչված պատմաբանների և ցեղասպանության մասնագետների ճնշող մեծամասնության կողմից որպես զուտ քաղաքականորեն պատճառաբանված կեղծ-պատմագիտական թեզ։

Հայոց ցեղասպանության՝ որպես 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանության ժխտումը նոր հնարավորություններ է ընձեռում մարդկության դեմ ապագայում նորանոր ոճիրների իրականացման համար, ուստի հայության և համայն առաջադեմ մարդկության առջև ծառանում է Հայոց ցեղասպանության ժխտումը կանխելու և թույլ չտալու պատասխանատու խնդիրը։ Արգենտինան, Շվեյցարիան և Ուրուգվայը ընդունել են օրենքներ, որոնցով պատասխանատվություն է սահմանված Հայոց Ցեղասպանության ժխտման համար։ 2006 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանսիայի Ազգային Ժողովի կողմից օրենք ընդունվեց, որը Սենատի և նախագահի վավերացումից հետո թույլ կտա Հայոց ցեղասպանության ժխտումը դիտարկել որպես հանցագործություն։ Հայոց ցեղասպանության ժխտման համար քրեական պատասխանատվության մասին օրինագիծ է պատրաստվում ընդունել նաև Սլովակիան։

Թուրքական կառավարության հիմնական դիրքորոշումը Հայոց Ցեղասպանության հարցում կայանում է նրանում, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տեղի են ունեցել տեղահանություններ, եղել են նաև բազմաթիվ զոհեր այդ տեղահանությունների ժամանակ թե հայկական և թե թուրքական բնակչության մեջ, սակայն ծրագրված ցեղասպանություն որպես այդպիսին չի եղել։

2012 թվականի հունվարի 23-ին, Ֆրանսիայի Սենատն ընդունեց ցեղասպանությունների ժխտումը քրեականացնող օրենք, որը վերաբերում է նաև Հայոց ցեղասպանությանը։

Ժխտման առարկան[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայոց ցեղասպանություն

Հայերի ցեղասպանությունը հայ ազգաբնակչության զանգվածային կոտորածն էր, որը կազմակերպվեց և իրականացվեց 1915 թվականին (որոշ հետազոտողների հավաստմամբ շարունակվեց մինչև 1923 թվականը[1]), Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի Հանրապետության տիրապետության տակ գտնվող տարածքներում՝ ուղեկցվելով ֆիզիկական ոչնչացումներով և բռնի արտաքսումներով, այդ թվում՝ բնակչությանը դեպի անխուսափելի մահ տանող տեղահանումներով։ Ցեղասպանության քաղաքականության արդյունքում զոհվեցին 600 000-ից մինչև 1,5 մլն հայեր։ «Ցեղասպանություն» տերմինը ժամանակին առաջ է քաշվել Օսմանյան Թուրքիայում հայ ազգաբնակչության[2] և նացիստական Գերմանիայի տիրապետության տակ գտնվող տարածքներում հրեաների (հոլոքոսթ) զանգվածային ոչնչացումներն արտահայտելու համար։ Դեռևս մ.թ.ա. 7-րդ դարից նշված տարածքներում ապրող հայերի ցեղասպանությունն ուղեկցվում էր նաև նրանց պատմական և նյութական արժեքների վերացմամբ։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ելույթը 1919 թվականի դեկտեմբերին[3]«Ոչ մուսուլմանների հետ մեր երկրում կատարվածը նրանց կողմից բարբարոսաբար անջատողական քաղաքականություն դավանելու հետևանք էր, երբ նրանք դարձան արտաքին ինտրիգների գործիք և չարաշահեցին իրենց իրավունքները: Հավանաբար շատ պատճառներ կան Թուրքիայում կատարված ոչ ցանկալի իրադարձությունները արդարացնելու համար: Եվ ուզում եմ հստակ ասել, որ այդ իրադարձությունները իրենց մասշտաբներով հեռու են հալածելու այն ձևերից, որոնք առանց որևէ արդարացման իրականացվել են Եվրոպայի երկրներում»:

Հայերի ցեղասպանության նկատմամբ քաղաքականությունը ձևավորվել էր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուքի կողմից, որը 1919 թվական Անկարայում, իր ծրագրային ելույթում բերեց բռնի նվաճողական գործողությունների բոլոր դասական արդարացումները՝ զոհի մեղավորությունը. ամեն ինչ այնքան վատ չէր, մյուսներն ավելի վատ կվարվեին: Քեմալը ուղղակի մեղավոր համարեց հայերին և բարձր գնահատեց Օսմանյան կայսրությունում մուսուլմանների համբերատարության դրսևորումը. նա նաև շրջապատել էր իրեն մարդկանցով, ովքեր մասնակցություն ունեին հայերի ոչնչացմանը:

1923 թվական, Թուրքական Հանրապետության կազմավորումից հետո նրա քաղաքական և ինտելեկտուալ էլիտան անհրաժեշտություն չէր տեսնում տարածություն պահպանել հայերի ցեղասպանությունից կամ դա իրականացնող անձանցից: Ղեկավարող էլիտան գլխավորապես կազմված էր Իթթիհատի նախկին գործիչներից, որոնցից շատերը անձամբ էին մասնակցել հայերի ոչնչացման գործողություններին, և կոալիցիայի էին կազմել մուսուլմանների ռեգիոնալ առաջնորդների և մուսուլմանական ցեղերի առաջնորդների հետ, ովքեր մեծ շահույթ էին ստանում հայերի և հույների արտաքսումից: Հայերի ցեղասպանության հարցի քննարկումը կարող էր քայքայիչ լինել այդ կոալիցիայի համար:

1926 թվական Թուրքիայի ազգային ժողովը օրենք ընդունեց Իթթիհադի հայերի կողմից «Նեմեսիս» վրիժառության օպերացիայի շրջանակներում սպանված , ինչպես նաև 1919 թվական մահապատժի դատապարտված անդամների այրիներին և ծնողազուրկներին կենսաթոշակ նշանակելու մասին: 1927 թվական Թուրքիայի Հանրապետական կուսակցության համագումարին Մուստաֆա Քեմալը մի քանի օր շարունակ պատմում էր այն մասին, թե ինչպես անկախության համար պայքարի ընթացքում ստեղծվեց թուրք ազգությունը: Այդ տեքստը ընդունվեց որպես թուրքական պաշտոնական պատմություն և պետության կողմից սահմանվեց որպես սրբություն: Համաձայն այդ պատմության, թուրք ազգի ծագումը սկսվել է 1919 թվական, իսկ նրա ձևավորման հարցում մասնակցություն են ունեցել բացառապես մուսուլմանները, և առաջին հերթին՝ թուրքերը: Ճառը գովաբանում էր թուրքերին և մերկացնում քրիստոնեական փոքրամասնությունների և Արևմուտքը: Աթաթուրքի պատմական կոնցեպցիան արհամարհում էր թուրքական հասարակության պատմականորեն կազմավորված ավանդական բազմէթնիկությունը: Թուրքական Հանրապետության մասին խմբակային միֆում տեղ չկար էթնիկ փոքրամասնությունների՝ հայերի, քրդերի, հույների համար, իսկ նրանց նկատմամբ նախահանրապետական շրջանում և նրանից հետո իրականացված բռնություններ մասին լռում էին: Մինչ այժմ Թուրքիայի քրեական օրենսդրությամբ հանցագործություն է համարվում պատմության քեմալական տարբերակի քննադատությունը, ինչը անհնար է դարձնում թուրքական հասարակության մեջ դրա քննարկումը[3][4].

Թուրքիայում ԱՄՆ-ի գերագույն կոմիսար Մարկ Բրիսթոլը, որը ձևավորել է ԱՄՆ-ի Թուրքիայի հանդեպ ունեցած քաղաքականությունը:

1919 թվականից Թուրքիան դարձավ ամերիկյան ստրատեգիական հետաքրքրությունների անբաժան մասը, իրացման խուշոր շուկա և ֆորպոստ ընդդեմ Խորհրդային Ռուսաստանի, հետո նաև՝ ԽՍՀՄ-ի: Մերձավոր Արևելքի երկրորդ խոշոր խաղացողը հանդիսանում էր Մեծ Բրիտանիան: Այս երկու երկրներն էլ հետապնդում էին այն սկզբունքը, որ ինչքան քիչ է ծագում հարց Թուրքիայի էթնիկական կազմի մասին, այնքան լավ, և ամեն կերպ աջակցում էին հայոց ցեղասպանության թուրքական ժխտմանը:

1919 թվական Թուրքիայում ԱՄՆ-ի Գերագույն հանձնակատար նշանակվեց ադմիրալ Մարկ Բրիստոլը (անգլ.՝ Mark Lambert Bristol), ով անկեղծորեն համոզված էր, որ Վիլսոնյան Հայաստանը, որպես Իրաքի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև թափարգել է ծառայում միայն ի օգուտ Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի: Տնտեսական ոլորտում Բրիստոլը ձգտում էր ամրապնդել ամերիկյան ազդեցությունը Թուրքիայում: «Կասկածելի» ազգային փոքրամասնությունները ընկալվում էին նրա կողմից որպես Թուրքիայի կայունության սպառնալիք: ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը բխում էր Հայաստանի՝ որպես առանց արտաքին պաշտպանության գոյատևելուն անկարող. իսկ այդ պաշտպանությունը կարող էր ցուցաբերել միայն Խորհրդային Ռուսաստանը: Ստամբուլ ժամանելու առաջին իսկ օրերից Բրիստոլը սկսեց քննադատել ամերիկյան կազմակերպությունների հայերին աջակցող գործողությունները և հակառակ քայլեր էր ձեռնարկում «Մերձարևելյան օգնություն» (անգլ.՝ Near East Relief) կազմակերպության կողմից հայ որբերի Թուրքիայից դուրսբերման փորձերին, հայտարարելով, որ «լավ է զոհել այդ որբերին, եթե դա անհրաժեշտ է վստահություն ձեռք բերելու համար»[5]: Բրիստոլը նաև թուրք ընտանիքներ ընկած հայ կանանց ազատելու փորձերին ուղղված հակառակ քայլեր էր ձեռնարկում[Ն 1]: 1922 թվական սկսված Թուրքիայի և Հունաստանի միջև ազգաբնակչության զանգվածային փոխանակման ժամանակ, Բրիստոլը բնութագրեց հույներին և հայերին որպես «դարերով արյուն քաշող տզրուկների» և հրապարակայնորեն հայտարարեց, որ բոլոր քրիստոնյաները պետք է լքեն Թուրքիան և այլ վայրում բնակություն հաստատեն: Այդ ամենը ներդաշնակվում էր Իթթիհատների և քեմալականների ազգայնամոլական և հակաքրիստոնեական հռետորաբանության հետ[6]:

…ԱՄՆ-ում միսսիոներական գրականությունը հիմնականում դրական ուղղվածություն ուներ հանդեպ հայերի և բացասական՝ թուրքերի նկատմամբ, և, բացի այդ, 1915 թվականի իրադարձությունները դժվար էր մեկնաբանել ի օգուտ Թուրքիայի: «Հավասարակշռությունը» պահպանելու համար Բրիստոլը նվազեցնում էր հայ զոհերի քանակը կամ ընդհանրապես հրաժարվում էր դրանք ընդունել: 1920 թվական փետրվարին նա միտումնավոր ապատեղեկատվություն ներկայացրևեց ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտ Կիլիկիայում տեղի ունեցած հայերի սպանդի մասին՝ հայտարարելով, որ այնտեղ զոհեր չեն եղել: Այն դեպքերում, երբ նա պետք է բացատրություն տար զանգվածային սպանությունների մասին, Բրիստոլը հայտարարում էր, որ դրանով զբաղված են «աշխարհի այդ հատվածի բոլոր ազգերը»: Կատարվածի վերաբերյալ տեսակետների վերանայման ևս մեկ ակտիվ կողմնակից էր ադմիրալ Կոլբի Չաստերը (անգլ.՝ Colby Mitchell Chester), որը 1922 թվական գրել էր, որ Օսմանյան ղեկավարությունը մեծ փողերով տեղափոխել է հայերին Սիրիայի ամենահիասքանչ շրջաններ, որտեղի կլիման հիշեցնում էր Ֆլորիդան: Այդ պնդումները պարունակում էին տարրեր, որոնք հետագայում ընդունվեցին հայերի ցեղասպանությունը ժխտողների հետևորդները. հայերի կորուստների մինիմալացում, հայերին սպանելու մտադրության ժխտում, սպանությունների զոհերի և եվրոպացիների մեղադրում, ուժեղացված ուշադրություն թուրքական կորուստներին: Բրիստոլը նույնպես ապատեղեկացրեց Պետդեպարտամենտին թուրքերի կողմից քրդական ապստամբությունների դաժան ճնշումների մասին, նկարագրելով դրանք, որպես «թուրքական բանակի հրաշալի քաջագործություն»: 1923 թվականին ստեղծվեց «Թուրքիայի Ամերիկյան բարեկամներ» (անգլ.՝ American Friends of Turkey), որը հետագայում ղեկավարեց Բրիստոլը[7]:

1951 թվական Ամերիկացի պրոֆեսոր Լյուիս Թոմասը (անգլ.՝ Lewis Thomas) համահեղինակների հետ հրատարակեց «Միացյալ Նահանգները, Թուրքիան և Իրանը» գիրքը՝ «Ամերիկայի արտաքին քաղաքականության գրադարան» սերիայից: Սերիայի խմբագիր հանդես եկավ ԱՄՆ-ի պետքարտուղարի նախկին տեղակալ Սամներ Ուելսը (անգլ.՝ Sumner Welles), որը նախաբանում նշում էր թուրքերի և կոմմունիզմի միջև ֆունդամենտալ հակադրության մասին: Նկարագրելով Թուրքիան, Լյուիս Թոմասը պնդում էր, որ թուրքերը , ոչնչացնելով և տեղահանելով հայերին, փրկում էին իրենց: Ըստ Թոմասի, Թուրքիայի բնակչության միատարրությունը ապահովում է երկրի կայունությունը, որը ԱՄՆ-ի համար կարևոր պարտնյոր էր: Թոմասի աշակերտը Պրիստոնյան համալսարանում Ստենֆորդ Շոուն էր, որն իր հերթին ղեկավարում էր Ջասթին Մակկարտնիի և Հիթ Լոուրիի դիսերտացիայի նախապատրաստմամբ Կալիֆորնիայի համալսարանում[8]: Շոուն, Մաքքարտնին և Լոուրին դարձան հայերի ցեղասպանության ժխտման առանցքային անձերը ԱՄՆ-ում[9]:

Ցեղասպանության ժխտումը․ նպատակներ և մեթոդներ[խմբագրել]

Հայոց ցեղասպանության ժխտումը խնդիր է դնում վերանայել պատմագրության մեջ ընդունված ուղղությունը, ըստ որի 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում իրականացվել է հայ ժողովրդի ոչնչացման զանգվածային և նպատակաուղղված քաղաքականություն:

Թուրքիայում հայերի ցեղասպանության ժխտումը[10] Օսմանյան կայսրության քաղաքականության շարունակությունն է,[11][12] որը ժխտում էր հայերի զանգվածային կոտորածները 19-րդ դարի վերջերին: Արևմտյան տերություններն այդ հարցում աջակցում էին Թուրքիային, եթե այն համընկնում էր իրենց շահերին: Այսպես, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Բենջամին Դիզրայելին փորձում էր ներկայացնել բուլղարների ջարդերը որպես «սուրճի բամբասանք»,[13] Սոլսբերիի կառավարությունը լռում էր 1894-1895 թվականների զանգվածային ջարդերի մասին, Գերմանիան 1915 թվականին զբաղված էր զանգվածային կեղծարարություններով՝ իր դաշնակից Թուրքիային արդարացնելու նպատակով: Մերձավոր Արևելքի առավել ազդեցիկ երկու երկրներ՝ ԱՄՆ-ն ու Մեծ Բրիտանիան Թուրքիայի հետ պայմանավորվածության համաձայն, ամեն հնարավոր ջանք գործադրում էին հայերի զանգվածային ջարդերը ժխտելու համար: Այնուամենայնիվ, հայերի ցեղասպանության հիմնախնդիրն արդիականությունը չի կորցրել:[14]

Թուրքական Հանրապետությունը համակողմանիորեն աջակցում է հայերի ցեղասպանության ժխտմանը, հովանավորում է թուրքական դիրքորոշմանն աջակցում ապահովող համալսարաններին: Հայերի ցեղասպանության հարցը քննարկելու դեպքում Թուրքիան պետություններին սպառնում է դիվանագիտական և առևտրական պատժամիջոցներով և ճնշումներով՝ երկրում բնակվող փոքրամասնություններին:[15][16]

Վարկածներ[խմբագրել]

Ցեղասպանության ժխտման տեսության համախոհների փաստարկները սովորաբար հետևյալ պնդումներից մեկի վերափոխված տարբերակներն են.[15]

  • Օսմանյան կայսրությունում հայերի զանգվածային կոտորածներ երբեք չեն եղել,
  • հայերի մահը տեղի է ունեցել անզգուշության հետևանքով վրա հասած սովից կամ հիվանդություններից՝ ռազմական գործողությունների գոտիներից նրանց տեղահանության ժամանակ,
  • երիտթուրքերի կողմից չի եղել հայերի ոչնչացման նպատակաուղղված քաղաքականություն,
  • հայերի մահն Օսմանյան կայսրությունում քաղաքացիական պատերազմի հետևանքն էր, որի ժամանակ մահացել են նաև բազմաթիվ թուրքեր:

Սադրանքների վարկած[խմբագրել]

Հայերի ցեղասպանության դեմ պատմականորեն առաջին փաստարկ հետևյալը հաստատող այսպես կոչված «սադրանքների վարկածն» է (տերմինը ներդրվել է Ռոբերտ Մելսոնի կողմից[17]

  • Հայերը և թուրքերը դարերով ապրել են խաղաղ, որը խախտվեց արտաքին ուժերի կողմից՝ ի դեմս հայ միսիոներների, Ռուսաստանի և հայ հեղափոխականների, որոնք ձգտում էին փլուզել Օսմանյան կայսրության տարածքային ամբողջականությունը:
  • Թուրքական կառավարության գործողությունները պայմանավորված էին հայկական ապստամբություններով:
  • Այսպիսով, հայերն իրենք էին սադրել իրենց արտաքսումն ու ոչնչացումը:

Սադրանքների վարկածը սնվում է գաղափարական ըմբռնումներով և օսմանյան հասարակության որևէ բացասական գիծ չի ընդունում: Այն անտեսում է նաև հայերի դիմադրության պատճառները և հայ ազգաբնակչության մեծամասնության օրինապահությունը թուրքական պետության հանդեպ: Առաջին անգամ այդ վարկածն առաջ քաշվեց Օսմանյան կայսրության ներքին գործերի նախարար Թալեաթի կողմից, ով հայերի արտաքսումն արդարացնում էր Վանի հայերի 1915 թվականի ապստամբությամբ: Այլընտրանքային բացատրություն էր առաջարկվում Օսմանյան կայսրությունում ԱՄՆ-ի դեսպան Հենրի Մորգենթաուի կողմից: Հիմնվելով ռուսական զորքերի նահանջած բնակավայրերում օսմանյան զինվորների կողմից հետապնդվող հայ ազգաբնակչության նկատմամբ գազանությունների մասին ամերիկյան միսիոներների տեղեկությունների վրա՝ Մորգենթաուն եկավ այն եզրակացության, որ Վանի իրադարձությունները միայն առիթ հանդիսացան Թուրքիայի հայ ազգաբնակչության նպատակաուղղված ոչնչացման համար:[18] Ավելի ուշ սադրանքների վարկածն աջակցության գտավ արևմտյան պատմաբաններ Ուիլյամ Լանգերի և Ստենֆորդ Շոուի, ինչպես նաև թուրք պատմաբանների կողմից, ովքեր պնդում էին, որ հայ հեղափոխականները գիտակցաբար զոհաբերեցին իրենց հայրենակիցներին՝ հանուն անկախ հայկական պետության ստեղծման:

Այդ վարկածի քննադատներն ուշադրության են արժանացնում այն հանգամանքը, որ հայկական հեղափոխական խմբերը կազմավորվեցին, երբ այլևս չկային հայերի գոյությունն ապահովող պայքարի այլ եղանակներ, և որ այդ խմբերն օրինակ և հիացմունքի առարկա էին ծայրահեղական երիտթուրքերի համար: Քննադատներն անիմաստ են համարում սադրանքների վարկածը 1896 թվականին և մանավանդ 1908 թվականին դիտարկվող իրադարձություններից հետո, երբ, չնայած հայ ազգաբնակչության ճնշող մեծամասնության օրինապահությանը և Օսմանյան կայսրության պառլամենտում հայկական կուսակցությունների աշխատանքին՝ հայերի նկատմամբ խտրականությունն ու սպանությունները չէին դադարում (առավել հայտնի դեպքերից է Ադանայի ջարդը):[19][20] Դոնալդ Բլոքսհեմը նշում է, որ այդ փաստարկը միտված է Օսմանյան պետության գործողություններն ընկալելու միայն որպես պատասխան՝ պետական գաղափարախոսության անտեսման և հայ հեղափոխականների դերի բարձրացման:[17] Պատմաբանը բազմաթիվ ցեղասպանությունների օրինակներ է բերում՝ սկսած Հերերոների և հոտենտոտների ոչնչացումից մինչև Հարավսլավիայի փլուզում, երբ սպանող կողմն իր գործողությունների շարժառիթ է համարում զոհի դիմադրությունը:[21] Հակադարձելով սադրանքների վարկածին՝ Քրիստոֆեր Ջոզեֆ Ուոքերը նշում է, որ այն հակասում է ժամանակագրությանը, քանի որ հայերի առաջին արտաքսումը տեղի էր ունեցել 1915 թվականի ապրիլի 8-ին, Զեյթուն քաղաքում և օրինակ է բերում Ստենֆորդ Շոուին, ով, արդարացնելով թուրքական իշխանությունների գործողությունները Թուրքիայի ժամանակակից պատմության մասին գրքում, ոչ մի կերպ չի հիշատակում Վանի (1915 թվականի ապրիլի կեսերին) հայկական ապստամբությանը նախորդող հայերի արտաքսումները և սպանությունները:[22]

Բնակչության փոխանակում[խմբագրել]

Այս տեսակետի առավել հարահայտ արտահայտողներից է Շոուի ուսանողներից մեկը՝ Ջասթին Մաքքարտնին: Վերլուծելով քաղաքացիական բնակչության տեղաշարժը 1912-1923 թվականների պատերազմների ժամանակ և բնակչության փոխանակումների մասին միջպետական համաձայնագրերը, Մաքքարտնին գալիս է այն եզրակացության, որ հայերը ևս եղել են ընդհանուր «բնակչության փոխանակման» քաղաքականության մասերից մեկը[23]:

Այս փաստարկի քննադատները մատնանշում են, որ Մաքքարտիի աշխատանքը կոռեկտորեն նկարագրում է հաճախ պատմաբանների կողմից թերագնահատված փոխանակվող մուսուլմանների տառապանքները և ցույց է տալիս, որ էթնիկ ազգայնամոլությունը հատուկ էր ոչ միայն երիտթուրքերի կառավարությանը: Այնուամենայնիվ, նրա հայկական հարցի մեկնաբանությունը շատ վիճելի է[24] և ոչ իրավացիորեն է ստեղծված իրավիճակը տարածում հայերի վրա: Քննադատների կարծիքով, Մաքքարտնին ներկայացնում է «մուսուլման և հայազգի ազգաբնակչության փոխանակումը» հիմնվելով ոչ հավաստի նախադրյալների վրա. այն է՝ որ հայերն այդ ժամանակ ունեին պետություն, որի հետ կատարվել է այդ փոխանակումը, և՝ երիտթուրքերի կառավարության հայերի ոչնչացման մեջ ներքաշված լինելը արդարացնում էր անհաղթահարելի պատմական ուժով: Մաքքարտնիի բնակչության փոխանակման ստեղծված հանգամանքներում հայերի զանգվածային ոչնչացումներից խուսափելու անհնարինության պնդումները վիժեցնում են ժխտման մյուս եղանակներից մեկը՝ «սադրանքների վարկածը», քանի որ այդ պնդումներով ենթադրվում են հայերի զանգվածային ջարդեր՝ անկախ հայ հեղափոխականների ճնշումներ հրահրելու ցանկություններից[25]:

Ժողովրդագրական փաստարկ[խմբագրել]

Հայերի ցեղասպանության ժխտման համար ժողովրդագրական փաստարկը օգտագործող առաջին պատմաբանը Ստենֆորդ Շուն էր: «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» («Օսմանյան կայսրության և ժամանակակից Թուրքիայի պատմություն») գրքի առաջին հրատարակության մեջ նա Օսմանյան կայսրությունում հայերի թիվը նշել էր 1 300 000 մարդ, իսկ զոհերի թիվը 200 000 (300 000՝ երկրորդ հրատարակության մեջ)[26]: Միևնույն ժամանակ Քեմալ Կարպատը պնդում է, որ 1914 թվականի օսմանյան մարդահամարը առավել հավաստի է և նշում է, որ օսմանյան կայսրությունում հայերի թիվը 1 165 000 մարդ է[27]: Ջասթին Մաքքարտնին, նույնպես հիմնվելով օսմանյան վիճակագրության վրա, հայերի թիվը Օսմանյան կայսրությունում նշում է 1 493 276 հայ, որոնցից 600 000-ը, այսինքն՝ բնակչության 40 %-ը զոհվել են պատերազմների ժամանակ[28]: Այս փաստարկի քննադատները նշում են, որ օսմանյան 1844 թվականի մարդահամարը ցույց էր տալիս 2,4 միլիոն հայ, իսկ 1881-1882 թվականներին՝ 1 048 143 հայ: Ցեղասպանությունը ժխտող պատմաբանները ի վիճակի չեն բացատրել 1880-ական թվականների հայ ազգաբնակչության այդչափ նվազումը: Ըստ քննադատների, Օսմանյան կայսրությունը 1880-ական թվականներին կեղծում էր թվերը և քաղաքական նկատառումներով երկու անգամ նվազեցնում էր հայերի թվաքանակը: Պաշտոնական վիճակագրության սխալների ապացույց է նաև այն փաստը, որ թվերով հայերից հավաքված հարկը երկու անգամ գերազանցում էր օսմանյան վիճակագրության վրա հիմնված հաշվարկայինին: Բացի այդ, 1915 թվականի գարնանը Դիարբեքիրի նահանգապետը հաղորդում էր վիլայեթից 120 000 հայերի արտաքսման մասին, այն ժամանակ, երբ պաշտոնական տվյալներով հայ ազգաբնակչությունը նահանգում կազմում էր ընդամենը 73 226 մարդ[29][30]:

Համեմատական փաստարկ[խմբագրել]

Այս փաստարկի համաձայն, Հոլոքոստը յուրատեսակ էր և աննախադեպ, իսկ հայերի ոչնչացումը իրենից ներկայացնում է սարսափելի ողբերգություն, սակայն կրում էր սահմանափակ բնույթ և ուներ ռացիոնալ և քաղաքական միտումներ: Ցեղասպանության հայտնի հետազոտողներ Իեգուդա Բաուերը, Դեբորա Լիփշտադը, Ռոբերտ Մելսոնը և Մայքլ Մարրուսը խոստովանում են, որ հայերի ցեղասպանություն տեղի ունեցել է, սակայն նրանց կողմից իռացիոնալ և յուրահատուկ համարվող Հոլոքոստի դասին չի դասվում: Վերջին տարիներին Բաուերի և Լիփշտադտի հայացքները փոխվել են: Այսպես, Բաուերն հայտարարեց, թե հայերին ռազմական դրդապատճառներով սպանելու պնդումը ճշմարիտ չէ, այլ այն քաղաքացիական փոքրամասնության վրա պլանավորված հարձակում էր: Համեմատական փաստարկի հիման վրա հայերի ցեղասպանությունը ժխտող խոշորագույն հետազոտողները Սթիվեն Կացն (ըստ Դավիդ Մաքդոնալդի) և Գյութեր Լևին են[31]: Հարկ է նշել, որ Կացի ստորագրությունն առկա է Հոլոքոստի 126 հետազոտողների նամակի տակ, որով ճանաչված է նաև հայերի ցեղասպանությունը[32]:

Հարաբերապաշտները բերում են գերմանական նացիզմի և տարբեր թուրքական գաղափարախոսությունների միջև տարբերությունները՝ ժխտելով ռասիստական հողի վրա հայերի ցեղասպանության հնարավորությունը և նրան վերագրում էին քաղաքականապես արդարացված բնույթ: Այս տեսակետի համաձայն հայերի ոչնչացումն առաջ էին բերել Իթթիհատի կողմից նրանց ընկալելը որպես թշնամու գործակալների: Որպես այդ մտահանգման ապացույց հարաբերապաշտները հղում են կատարում նաև հայերի սպանությունների սահմանափակ բնույթին և Իթթիհատի աշխարհի բոլոր հայերին վերացնելու մտադրության բացակայությունը: Կացն ընդունում է, որ հայերը կորցրել են 550 000-ից մինչև 800 000 մարդ և քննադատում է հայկական ողբերգությունը ժխտելու թուրքական կառավարության ջանքերը: Սակայն նա պնդում է, որ թուրքերը հայերի մեջ տեսնում էին միայն ազգայնական սպառնալիք, և այդ սպառնալիքը վերանալուն պես դադարեցին նաև հայերի սպանությունները: Կացը Հոլոքոստի հետ սկզբունքային տարբերություն է համարում հայերի իսլամ ընդունելով կենդանի մնալու պոտենցիալ հնարավորությունը, այն դեպքում, երբ հրեաները պետք է ոչնչացվեին ցանկացած դեպքում[33]:

Քննադատները հերքում են, որ հայերի սպանությունները շարունակվել են նաև ավելի ուշ Իթթիհատի քեմալիստների կողմից հեռացվելուց հետո, և որ հայերը լիովին չոչնչացվեցին Անդրկովկասում խորհրդային զրքերի դիմադրությունների պատճառով: Առարկելով «համընդհանուր ոչնչացման» փաստարկի դեմ, քննադատները օրինակ են բերում, որ կես միլիոն գերմանացի հրեաներից 165 000-ը մեկնեցին կամ աքսորվեցին. Ֆրանսիայում 330 000 հրեներից զոհվեցին 80 000-ը[31], իսկ եվրոպացի զոհված հրեաների թիվը (60 %) համադրելի է զոհված թուրքահպատակ հայերի թվի հետ (50-70 %): Իր հերթին, Վահագն Դադրյանը, վերլուծելով հայերի ցեղասպանության և Հոլոքոստի միջև կապերը, գտնում է, որ հայերի ցեղասպանությունը որոշ իմաստով գերազանցում է Հոլոքոստը: Դադրյանի տեսակետի համաձայն, հայերի ցեղասպանության արդյունքում ոչնչացվել է հայկական նյութական մշակույթի մեծ մասը և, ի տարբերություն հրեաների, նրանք կորցրել են, և ոչ թե գտել են իրենց պատմական հայրենիքը: Հայերի սպանությունները կատարվել են ավելի դաժան եղանակներով, որոնք ուղեկցվում էին զոհերի տևական տառապանքներով: Հոլոքոստի կենդանի մնացած զոհերը արդյունքում փոխհատուցում ստացան, իսկ հայերը՝ ոչ: Վերջապես, Հոլոքոստի մեղավորները դատապարտվեցին, իսկ հայերի ցեղասպանության մեղավորները՝ ոչ[34]:


Նշումներ[խմբագրել]

  1. ԱՄՆ-ի պետդեպարտամենտի սկզբնական փաստաթղթում Բրիսթոլի արտահայտությունները ընգծված էին և մեկնաբանված՝ «Սա այն քիչ դեպքերից մեկն է, որտեղ Բ.-ն իրոք ասում է այն, ինչ մտածում է» (Bristol diary, 10, 12 Oct. 1922 // Մեջբերվում է Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, 196 գրքից)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Encyclopedia_of_genocide
  2. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Auron
  3. 3,0 3,1 Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, 306-316, Erik Jan Zürcher., Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}
  4. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Reading_Genocide
  5. Bristol to Secretary of State, 29 May 1922. // Մեջբերում Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, 195 գրքից
  6. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bloxham-185-197
  7. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bloxham-197-202
  8. Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|, 213-214
  9. Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide, հատոր 1, 163
  10. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Colin_Martin_Tatz
  11. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named IAGS
  12. Richard J. Evans (Regius Professor of History and President of Wolfson College at Cambridge University) The Road to Slaughter // The New Republic. December 5, 2011. «Almost every serious historian outside Turkey agrees that this was a genocide in which vast numbers of innocent people were killed for racial reasons alone»
  13. Ann Pottinger Saab. Reluctant Icon: Gladstone, Bulgaria, and the Working Classes, 1856-1878. Harvard University Press, 1991. ISBN 0674759656, 9780674759657. Стр. 85. Беллетризованное описание этой истории на русском у Андре Моруа в "Жизнь Дизраэли".
  14. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bloxham-207-209
  15. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Totten_21
  16. Donald Bloxham "The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians", pages 221, 228, «Finally, Turkey has persistently lied about its past, bullied and threatened its own minorities and other states in furtherance of its falsehoods, written the Armenians out of its history books, and systematically destroyed Armenian architecture and monuments to erase any physical traces of an Armenian presence.»
  17. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bloxham-17
  18. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Miller-75-77
  19. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Suny-qog-24-27
  20. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Suny-qog-100-101
  21. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bloxham-208-210
  22. Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, volume=2, pages=218-219
  23. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named McCarthy-1983
  24. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Erik_Jan_Z.C3.BCrcher_345
  25. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bloxham-210-211
  26. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Shaw-1977
  27. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Karpat-54-188
  28. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named McCarthy-1983-112-130
  29. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named K.C3.A9vorkian:The_Armenian_Genocide-267-278
  30. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named The_Armenian_Genocide:_An_Interpretation
  31. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named MacDonald_136-143
  32. March 7, 2000. Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers
  33. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Steven_T._Katz._The_Uniqueness_of_the_Holocaust:_The_Historical_Dimension
  34. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Dadrian._The_Comparative_Aspects_of_the_Armenian_and_Jewish_Cases_of_Genocide

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Professional ethics and the denial of the Armenian genocide, by Smith, Roger W.; Markusen, Eric; and Lifton, Robert Jay // Holocaust and Genocide Studies, # 9 (1), 1995, p. 1-22
  • Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, by Dinah Shelton, 2005, p. 244