Հայոց Ցեղասպանության ժխտում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Հայոց Ցեղասպանության ժխտում պնդումներն են, որոշ երկրներում արգելված, համաձայն որոնց Թուրքիայում Հայոց Ցեղասպանություն տեղի չի ունեցել և կամ հայերի կոտորածները չեն կրել պետականորեն կազմակերպված բնույթ։ Այս տեսակետը, որ մասնավորապես պաշտպանվում է պաշտոնական Թուրքիայի կողմից, բազմիցս քննադատվել է ճանաչված պատմաբանների և ցեղասպանության մասնագետների ճնշող մեծամասնության կողմից որպես զուտ քաղաքականորեն պատճառաբանված կեղծ-պատմագիտական թեզ։

Հայոց ցեղասպանության՝ որպես 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանության ժխտումը նոր հնարավորություններ է ընձեռում մարդկության դեմ ապագայում նորանոր ոճիրների իրականացման համար, ուստի հայության և համայն առաջադեմ մարդկության առջև ծառանում է Հայոց ցեղասպանության ժխտումը կանխելու և թույլ չտալու պատասխանատու խնդիրը։ Արգենտինան, Շվեյցարիան և Ուրուգվայը ընդունել են օրենքներ, որոնցով պատասխանատվություն է սահմանված Հայոց Ցեղասպանության ժխտման համար։ 2006 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանսիայի Ազգային Ժողովի կողմից օրենք ընդունվեց, որը Սենատի և նախագահի վավերացումից հետո թույլ կտա Հայոց ցեղասպանության ժխտումը դիտարկել որպես հանցագործություն։ Հայոց ցեղասպանության ժխտման համար քրեական պատասխանատվության մասին օրինագիծ է պատրաստվում ընդունել նաև Սլովակիան։

Թուրքական կառավարության հիմնական դիրքորոշումը Հայոց Ցեղասպանության հարցում կայանում է նրանում, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տեղի են ունեցել տեղահանություններ, եղել են նաև բազմաթիվ զոհեր այդ տեղահանությունների ժամանակ թե հայկական և թե թուրքական բնակչության մեջ, սակայն ծրագրված ցեղասպանություն որպես այդպիսին չի եղել։

2012 թվականի հունվարի 23-ին, Ֆրանսիայի Սենատն ընդունեց ցեղասպանությունների ժխտումը քրեականացնող օրենք, որը վերաբերում է նաև Հայոց ցեղասպանությանը։

Ժխտման առարկան[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայոց ցեղասպանություն

Հայերի ցեղասպանությունը հայ ազգաբնակչության զանգվածային կոտորածն էր, որը կազմակերպվեց և իրականացվեց 1915 թվականին (որոշ հետազոտողների հավաստմամբ շարունակվեց մինչև 1923 թվականը[1], Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի Հանրապետության տիրապետության տակ գտնվող տարածքներում՝ ուղեկցվելով ֆիզիկական ոչնչացումներով և բռնի արտաքսումներով, այդ թվում՝ բնակչությանը դեպի անխուսափելի մահ տանող տեղահանումներով։ Ցեղասպանության քաղաքականության արդյունքում զոհվեցին 600 000-ից մինչև 1,5 մլն հայեր։ «Ցեղասպանություն» տերմինը ժամանակին առաջ է քաշվել Օսմանյան Թուրքիայում հայ ազգաբնակչության[2] և նացիստական Գերմանիայի տիրապետության տակ գտնվող տարածքներում հրեաների (հոլոքոսթ) զանգվածային ոչնչացումներն արտահայտելու համար։ Դեռևս մ.թ.ա. 7-րդ դարից նշված տարածքներում ապրող հայերի ցեղասպանությունն ուղեկցվում էր նաև նրանց պատմական և նյութական արժեքների վերացմամբ։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ելույթը 1919 թվականի դեկտեմբերին[3]«Ոչ մուսուլմանների հետ մեր երկրում կատարվածը նրանց կողմից բարբարոսաբար անջատողական քաղաքականություն դավանելու հետևանք էր, երբ նրանք դարձան արտաքին ինտրիգների գործիք և չարաշահեցին իրենց իրավունքները: Հավանաբար շատ պատճառներ կան Թուրքիայում կատարված ոչ ցանկալի իրադարձությունները արդարացնելու համար: Եվ ուզում եմ հստակ ասել, որ այդ իրադարձությունները իրենց մասշտաբներով հեռու են հալածելու այն ձևերից, որոնք առանց որևէ արդարացման իրականացվել են Եվրոպայի երկրներում»:

Հայերի ցեղասպանության նկատմամբ քաղաքականությունը ձևավորվել էր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուքի կողմից, որը 1919 թվական Անկարայում, իր ծրագրային ելույթում բերեց բռնի նվաճողական գործողությունների բոլոր դասական արդարացումները՝ զոհի մեղավորությունը. ամեն ինչ այնքան վատ չէր, մյուսներն ավելի վատ կվարվեին: Քեմալը ուղղակի մեղավոր համարեց հայերին և բարձր գնահատեց Օսմանյան կայսրությունում մուսուլմանների համբերատարության դրսևորումը. նա նաև շրջապատել էր իրեն մարդկանցով, ովքեր մասնակցություն ունեին հայերի ոչնչացմանը:

1923 թվական, Թուրքական Հանրապետության կազմավորումից հետո նրա քաղաքական և ինտելեկտուալ էլիտան անհրաժեշտություն չէր տեսնում տարածություն պահպանել հայերի ցեղասպանությունից կամ դա իրականացնող անձանցից: Ղեկավարող էլիտան գլխավորապես կազմված էր Իթթիհատի նախկին գործիչներից, որոնցից շատերը անձամբ էին մասնակցել հայերի ոչնչացման գործողություններին, և կոալիցիայի էին կազմել մուսուլմանների ռեգիոնալ առաջնորդների և մուսուլմանական ցեղերի առաջնորդների հետ, ովքեր մեծ շահույթ էին ստանում հայերի և հույների արտաքսումից: Հայերի ցեղասպանության հարցի քննարկումը կարող էր քայքայիչ լինել այդ կոալիցիայի համար:

1926 թվական Թուրքիայի ազգային ժողովը օրենք ընդունեց Իթթիհադի հայերի կողմից «Նեմեսիս» վրիժառության օպերացիայի շրջանակներում սպանված, ինչպես նաև 1919 թվական մահապատժի դատապարտված անդամների այրիներին և ծնողազուրկներին կենսաթոշակ նշանակելու մասին: 1927 թվական Թուրքիայի Հանրապետական կուսակցության համագումարին Մուստաֆա Քեմալը մի քանի օր շարունակ պատմում էր այն մասին, թե ինչպես անկախության համար պայքարի ընթացքում ստեղծվեց թուրք ազգությունը: Այդ տեքստը ընդունվեց որպես թուրքական պաշտոնական պատմություն և պետության կողմից սահմանվեց որպես սրբություն: Համաձայն այդ պատմության, թուրք ազգի ծագումը սկսվել է 1919 թվական, իսկ նրա ձևավորման հարցում մասնակցություն են ունեցել բացառապես մուսուլմանները, և առաջին հերթին՝ թուրքերը: Ճառը գովաբանում էր թուրքերին և մերկացնում քրիստոնեական փոքրամասնությունների և Արևմուտքը: Աթաթուրքի պատմական կոնցեպցիան արհամարհում էր թուրքական հասարակության պատմականորեն կազմավորված ավանդական բազմէթնիկությունը: Թուրքական Հանրապետության մասին խմբակային միֆում տեղ չկար էթնիկ փոքրամասնությունների՝ հայերի, քրդերի, հույների համար, իսկ նրանց նկատմամբ նախահանրապետական շրջանում և նրանից հետո իրականացված բռնություններ մասին լռում էին: Մինչ այժմ Թուրքիայի քրեական օրենսդրությամբ հանցագործություն է համարվում պատմության քեմալական տարբերակի քննադատությունը, ինչը անհնար է դարձնում թուրքական հասարակության մեջ դրա քննարկումը[3][4].

Թուրքիայում ԱՄՆ-ի գերագույն կոմիսար Մարկ Բրիսթոլը, որը ձևավորել է ԱՄՆ-ի Թուրքիայի հանդեպ ունեցած քաղաքականությունը:

1919 թվականից Թուրքիան դարձավ ամերիկյան ստրատեգիական հետաքրքրությունների անբաժան մասը, իրացման խուշոր շուկա և ֆորպոստ ընդդեմ Խորհրդային Ռուսաստանի, հետո նաև՝ ԽՍՀՄ-ի: Մերձավոր Արևելքի երկրորդ խոշոր խաղացողը հանդիսանում էր Մեծ Բրիտանիան: Այս երկու երկրներն էլ հետապնդում էին այն սկզբունքը, որ ինչքան քիչ է ծագում հարց Թուրքիայի էթնիկական կազմի մասին, այնքան լավ, և ամեն կերպ աջակցում էին հայոց ցեղասպանության թուրքական ժխտմանը:

1919 թվական Թուրքիայում ԱՄՆ-ի Գերագույն հանձնակատար նշանակվեց ադմիրալ Մարկ Բրիստոլը (անգլ.՝ Mark Lambert Bristol), ով անկեղծորեն համոզված էր, որ Վիլսոնյան Հայաստանը, որպես Իրաքի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև թափարգել է ծառայում միայն ի օգուտ Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի: Տնտեսական ոլորտում Բրիստոլը ձգտում էր ամրապնդել ամերիկյան ազդեցությունը Թուրքիայում: «Կասկածելի» ազգային փոքրամասնությունները ընկալվում էին նրա կողմից որպես Թուրքիայի կայունության սպառնալիք: ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը բխում էր Հայաստանի՝ որպես առանց արտաքին պաշտպանության գոյատևելուն անկարող. իսկ այդ պաշտպանությունը կարող էր ցուցաբերել միայն Խորհրդային Ռուսաստանը: Ստամբուլ ժամանելու առաջին իսկ օրերից Բրիստոլը սկսեց քննադատել ամերիկյան կազմակերպությունների հայերին աջակցող գործողությունները և հակառակ քայլեր էր ձեռնարկում «Մերձարևելյան օգնություն» (անգլ.՝ Near East Relief) կազմակերպության կողմից հայ որբերի Թուրքիայից դուրսբերման փորձերին, հայտարարելով, որ «լավ է զոհել այդ որբերին, եթե դա անհրաժեշտ է վստահություն ձեռք բերելու համար»[5]: Բրիստոլը նաև թուրք ընտանիքներ ընկած հայ կանանց ազատելու փորձերին ուղղված հակառակ քայլեր էր ձեռնարկում[Ն 1]: 1922 թվական սկսված Թուրքիայի և Հունաստանի միջև ազգաբնակչության զանգվածային փոխանակման ժամանակ, Բրիստոլը բնութագրեց հույներին և հայերին որպես «դարերով արյուն քաշող տզրուկների» և հրապարակայնորեն հայտարարեց, որ բոլոր քրիստոնյաները պետք է լքեն Թուրքիան և այլ վայրում բնակություն հաստատեն: Այդ ամենը ներդաշնակվում էր Իթթիհատների և քեմալականների ազգայնամոլական և հակաքրիստոնեական հռետորաբանության հետ[6]:

…ԱՄՆ-ում միսսիոներական գրականությունը հիմնականում դրական ուղղվածություն ուներ հանդեպ հայերի և բացասական՝ թուրքերի նկատմամբ, և, բացի այդ, 1915 թվականի իրադարձությունները դժվար էր մեկնաբանել ի օգուտ Թուրքիայի: «Հավասարակշռությունը» պահպանելու համար Բրիստոլը նվազեցնում էր հայ զոհերի քանակը կամ ընդհանրապես հրաժարվում էր դրանք ընդունել: 1920 թվական փետրվարին նա միտումնավոր ապատեղեկատվություն ներկայացրևեց ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտ Կիլիկիայում տեղի ունեցած հայերի սպանդի մասին՝ հայտարարելով, որ այնտեղ զոհեր չեն եղել: Այն դեպքերում, երբ նա պետք է բացատրություն տար զանգվածային սպանությունների մասին, Բրիստոլը հայտարարում էր, որ դրանով զբաղված են «աշխարհի այդ հատվածի բոլոր ազգերը»: Կատարվածի վերաբերյալ տեսակետների վերանայման ևս մեկ ակտիվ կողմնակից էր ադմիրալ Կոլբի Չաստերը (անգլ.՝ Colby Mitchell Chester), որը 1922 թվական գրել էր, որ Օսմանյան ղեկավարությունը մեծ փողերով տեղափոխել է հայերին Սիրիայի ամենահիասքանչ շրջաններ, որտեղի կլիման հիշեցնում էր Ֆլորիդան: Այդ պնդումները պարունակում էին տարրեր, որոնք հետագայում ընդունվեցին հայերի ցեղասպանությունը ժխտողների հետևորդները. հայերի կորուստների մինիմալացում, հայերին սպանելու մտադրության ժխտում, սպանությունների զոհերի և եվրոպացիների մեղադրում, ուժեղացված ուշադրություն թուրքական կորուստներին: Բրիստոլը նույնպես ապատեղեկացրեց Պետդեպարտամենտին թուրքերի կողմից քրդական ապստամբությունների դաժան ճնշումների մասին, նկարագրելով դրանք, որպես «թուրքական բանակի հրաշալի քաջագործություն»: 1923 թվականին ստեղծվեց «Թուրքիայի Ամերիկյան բարեկամներ» (անգլ.՝ American Friends of Turkey), որը հետագայում ղեկավարեց Բրիստոլը[7]:

1951 թվական Ամերիկացի պրոֆեսոր Լյուիս Թոմասը (անգլ.՝ Lewis Thomas) համահեղինակների հետ հրատարակեց «Միացյալ Նահանգները, Թուրքիան և Իրանը» գիրքը՝ «Ամերիկայի արտաքին քաղաքականության գրադարան» սերիայից: Սերիայի խմբագիր հանդես եկավ ԱՄՆ-ի պետքարտուղարի նախկին տեղակալ Սամներ Ուելսը (անգլ.՝ Sumner Welles), որը նախաբանում նշում էր թուրքերի և կոմմունիզմի միջև ֆունդամենտալ հակադրության մասին: Նկարագրելով Թուրքիան, Լյուիս Թոմասը պնդում էր, որ թուրքերը, ոչնչացնելով և տեղահանելով հայերին, փրկում էին իրենց: Ըստ Թոմասի, Թուրքիայի բնակչության միատարրությունը ապահովում է երկրի կայունությունը, որը ԱՄՆ-ի համար կարևոր պարտնյոր էր: Թոմասի աշակերտը Պրիստոնյան համալսարանում Ստենֆորդ Շոուն էր, որն իր հերթին ղեկավարում էր Ջասթին Մակկարտնիի և Հիթ Լոուրիի դիսերտացիայի նախապատրաստմամբ Կալիֆորնիայի համալսարանում[8]: Շոուն, Մաքքարտնին և Լոուրին դարձան հայերի ցեղասպանության ժխտման առանցքային անձերը ԱՄՆ-ում[9]:

Ցեղասպանության ժխտումը․ նպատակներ և մեթոդներ[խմբագրել]

Հայոց ցեղասպանության ժխտումը խնդիր է դնում վերանայել պատմագրության մեջ ընդունված ուղղությունը, ըստ որի 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում իրականացվել է հայ ժողովրդի ոչնչացման զանգվածային և նպատակաուղղված քաղաքականություն:

Թուրքիայում հայերի ցեղասպանության ժխտումը[10] Օսմանյան կայսրության քաղաքականության շարունակությունն է,[11][12] որը ժխտում էր հայերի զանգվածային կոտորածները 19-րդ դարի վերջերին: Արևմտյան տերություններն այդ հարցում աջակցում էին Թուրքիային, եթե այն համընկնում էր իրենց շահերին: Այսպես, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Բենջամին Դիզրայելին փորձում էր ներկայացնել բուլղարների ջարդերը որպես «սուրճի բամբասանք»,[13] Սոլսբերիի կառավարությունը լռում էր 1894-1895 թվականների զանգվածային ջարդերի մասին, Գերմանիան 1915 թվականին զբաղված էր զանգվածային կեղծարարություններով՝ իր դաշնակից Թուրքիային արդարացնելու նպատակով: Մերձավոր Արևելքի առավել ազդեցիկ երկու երկրներ՝ ԱՄՆ-ն ու Մեծ Բրիտանիան Թուրքիայի հետ պայմանավորվածության համաձայն, ամեն հնարավոր ջանք գործադրում էին հայերի զանգվածային ջարդերը ժխտելու համար: Այնուամենայնիվ, հայերի ցեղասպանության հիմնախնդիրն արդիականությունը չի կորցրել:[14]

Թուրքական Հանրապետությունը համակողմանիորեն աջակցում է հայերի ցեղասպանության ժխտմանը, հովանավորում է թուրքական դիրքորոշմանն աջակցում ապահովող համալսարաններին: Հայերի ցեղասպանության հարցը քննարկելու դեպքում Թուրքիան պետություններին սպառնում է դիվանագիտական և առևտրական պատժամիջոցներով և ճնշումներով՝ երկրում բնակվող փոքրամասնություններին:[15][16]

Վարկածներ[խմբագրել]

Ցեղասպանության ժխտման տեսության համախոհների փաստարկները սովորաբար հետևյալ պնդումներից մեկի վերափոխված տարբերակներն են.[15]

  • Օսմանյան կայսրությունում հայերի զանգվածային կոտորածներ երբեք չեն եղել,
  • հայերի մահը տեղի է ունեցել անզգուշության հետևանքով վրա հասած սովից կամ հիվանդություններից՝ ռազմական գործողությունների գոտիներից նրանց տեղահանության ժամանակ,
  • երիտթուրքերի կողմից չի եղել հայերի ոչնչացման նպատակաուղղված քաղաքականություն,
  • հայերի մահն Օսմանյան կայսրությունում քաղաքացիական պատերազմի հետևանքն էր, որի ժամանակ մահացել են նաև բազմաթիվ թուրքեր:

Սադրանքների վարկած[խմբագրել]

Հայերի ցեղասպանության դեմ պատմականորեն առաջին փաստարկ հետևյալը հաստատող այսպես կոչված «սադրանքների վարկածն» է (տերմինը ներդրվել է Ռոբերտ Մելսոնի կողմից[17]

  • Հայերը և թուրքերը դարերով ապրել են խաղաղ, որը խախտվեց արտաքին ուժերի կողմից՝ ի դեմս հայ միսիոներների, Ռուսաստանի և հայ հեղափոխականների, որոնք ձգտում էին փլուզել Օսմանյան կայսրության տարածքային ամբողջականությունը:
  • Թուրքական կառավարության գործողությունները պայմանավորված էին հայկական ապստամբություններով:
  • Այսպիսով, հայերն իրենք էին սադրել իրենց արտաքսումն ու ոչնչացումը:

Սադրանքների վարկածը սնվում է գաղափարական ըմբռնումներով և օսմանյան հասարակության որևէ բացասական գիծ չի ընդունում: Այն անտեսում է նաև հայերի դիմադրության պատճառները և հայ ազգաբնակչության մեծամասնության օրինապահությունը թուրքական պետության հանդեպ: Առաջին անգամ այդ վարկածն առաջ քաշվեց Օսմանյան կայսրության ներքին գործերի նախարար Թալեաթի կողմից, ով հայերի արտաքսումն արդարացնում էր Վանի հայերի 1915 թվականի ապստամբությամբ: Այլընտրանքային բացատրություն էր առաջարկվում Օսմանյան կայսրությունում ԱՄՆ-ի դեսպան Հենրի Մորգենթաուի կողմից: Հիմնվելով ռուսական զորքերի նահանջած բնակավայրերում օսմանյան զինվորների կողմից հետապնդվող հայ ազգաբնակչության նկատմամբ գազանությունների մասին ամերիկյան միսիոներների տեղեկությունների վրա՝ Մորգենթաուն եկավ այն եզրակացության, որ Վանի իրադարձությունները միայն առիթ հանդիսացան Թուրքիայի հայ ազգաբնակչության նպատակաուղղված ոչնչացման համար:[18] Ավելի ուշ սադրանքների վարկածն աջակցության գտավ արևմտյան պատմաբաններ Ուիլյամ Լանգերի և Ստենֆորդ Շոուի, ինչպես նաև թուրք պատմաբանների կողմից, ովքեր պնդում էին, որ հայ հեղափոխականները գիտակցաբար զոհաբերեցին իրենց հայրենակիցներին՝ հանուն անկախ հայկական պետության ստեղծման:

Այդ վարկածի քննադատներն ուշադրության են արժանացնում այն հանգամանքը, որ հայկական հեղափոխական խմբերը կազմավորվեցին, երբ այլևս չկային հայերի գոյությունն ապահովող պայքարի այլ եղանակներ, և որ այդ խմբերն օրինակ և հիացմունքի առարկա էին ծայրահեղական երիտթուրքերի համար: Քննադատներն անիմաստ են համարում սադրանքների վարկածը 1896 թվականին և մանավանդ 1908 թվականին դիտարկվող իրադարձություններից հետո, երբ, չնայած հայ ազգաբնակչության ճնշող մեծամասնության օրինապահությանը և Օսմանյան կայսրության պառլամենտում հայկական կուսակցությունների աշխատանքին՝ հայերի նկատմամբ խտրականությունն ու սպանությունները չէին դադարում (առավել հայտնի դեպքերից է Ադանայի ջարդը):[19][20] Դոնալդ Բլոքսհեմը նշում է, որ այդ փաստարկը միտված է Օսմանյան պետության գործողություններն ընկալելու միայն որպես պատասխան՝ պետական գաղափարախոսության անտեսման և հայ հեղափոխականների դերի բարձրացման:[17] Պատմաբանը բազմաթիվ ցեղասպանությունների օրինակներ է բերում՝ սկսած Հերերոների և հոտենտոտների ոչնչացումից մինչև Հարավսլավիայի փլուզում, երբ սպանող կողմն իր գործողությունների շարժառիթ է համարում զոհի դիմադրությունը:[21] Հակադարձելով սադրանքների վարկածին՝ Քրիստոֆեր Ջոզեֆ Ուոքերը նշում է, որ այն հակասում է ժամանակագրությանը, քանի որ հայերի առաջին արտաքսումը տեղի էր ունեցել 1915 թվականի ապրիլի 8-ին, Զեյթուն քաղաքում և օրինակ է բերում Ստենֆորդ Շոուին, ով, արդարացնելով թուրքական իշխանությունների գործողությունները Թուրքիայի ժամանակակից պատմության մասին գրքում, ոչ մի կերպ չի հիշատակում Վանի (1915 թվականի ապրիլի կեսերին) հայկական ապստամբությանը նախորդող հայերի արտաքսումները և սպանությունները:[22]

Բնակչության փոխանակում[խմբագրել]

Այս տեսակետի առավել հարահայտ արտահայտողներից է Շոուի ուսանողներից մեկը՝ Ջասթին Մաքքարտնին: Վերլուծելով քաղաքացիական բնակչության տեղաշարժը 1912-1923 թվականների պատերազմների ժամանակ և բնակչության փոխանակումների մասին միջպետական համաձայնագրերը, Մաքքարտնին գալիս է այն եզրակացության, որ հայերը ևս եղել են ընդհանուր «բնակչության փոխանակման» քաղաքականության մասերից մեկը[23]:

Այս փաստարկի քննադատները մատնանշում են, որ Մաքքարտիի աշխատանքը կոռեկտորեն նկարագրում է հաճախ պատմաբանների կողմից թերագնահատված փոխանակվող մուսուլմանների տառապանքները և ցույց է տալիս, որ էթնիկ ազգայնամոլությունը հատուկ էր ոչ միայն երիտթուրքերի կառավարությանը: Այնուամենայնիվ, նրա հայկական հարցի մեկնաբանությունը շատ վիճելի է[24] և ոչ իրավացիորեն է ստեղծված իրավիճակը տարածում հայերի վրա: Քննադատների կարծիքով, Մաքքարտնին ներկայացնում է «մուսուլման և հայազգի ազգաբնակչության փոխանակումը» հիմնվելով ոչ հավաստի նախադրյալների վրա. այն է՝ որ հայերն այդ ժամանակ ունեին պետություն, որի հետ կատարվել է այդ փոխանակումը, և՝ երիտթուրքերի կառավարության հայերի ոչնչացման մեջ ներքաշված լինելը արդարացնում էր անհաղթահարելի պատմական ուժով: Մաքքարտնիի բնակչության փոխանակման ստեղծված հանգամանքներում հայերի զանգվածային ոչնչացումներից խուսափելու անհնարինության պնդումները վիժեցնում են ժխտման մյուս եղանակներից մեկը՝ «սադրանքների վարկածը», քանի որ այդ պնդումներով ենթադրվում են հայերի զանգվածային ջարդեր՝ անկախ հայ հեղափոխականների ճնշումներ հրահրելու ցանկություններից[25]:

Ժողովրդագրական փաստարկ[խմբագրել]

Հայերի ցեղասպանության ժխտման համար ժողովրդագրական փաստարկը օգտագործող առաջին պատմաբանը Ստենֆորդ Շուն էր: «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» («Օսմանյան կայսրության և ժամանակակից Թուրքիայի պատմություն») գրքի առաջին հրատարակության մեջ նա Օսմանյան կայսրությունում հայերի թիվը նշել էր 1 300 000 մարդ, իսկ զոհերի թիվը 200 000 (300 000՝ երկրորդ հրատարակության մեջ)[26]: Միևնույն ժամանակ Քեմալ Կարպատը պնդում է, որ 1914 թվականի օսմանյան մարդահամարը առավել հավաստի է և նշում է, որ օսմանյան կայսրությունում հայերի թիվը 1 165 000 մարդ է[27]: Ջասթին Մաքքարտնին, նույնպես հիմնվելով օսմանյան վիճակագրության վրա, հայերի թիվը Օսմանյան կայսրությունում նշում է 1 493 276 հայ, որոնցից 600 000-ը, այսինքն՝ բնակչության 40 %-ը զոհվել են պատերազմների ժամանակ[28]: Այս փաստարկի քննադատները նշում են, որ օսմանյան 1844 թվականի մարդահամարը ցույց էր տալիս 2,4 միլիոն հայ, իսկ 1881-1882 թվականներին՝ 1 048 143 հայ: Ցեղասպանությունը ժխտող պատմաբանները ի վիճակի չեն բացատրել 1880-ական թվականների հայ ազգաբնակչության այդչափ նվազումը: Ըստ քննադատների, Օսմանյան կայսրությունը 1880-ական թվականներին կեղծում էր թվերը և քաղաքական նկատառումներով երկու անգամ նվազեցնում էր հայերի թվաքանակը: Պաշտոնական վիճակագրության սխալների ապացույց է նաև այն փաստը, որ թվերով հայերից հավաքված հարկը երկու անգամ գերազանցում էր օսմանյան վիճակագրության վրա հիմնված հաշվարկայինին: Բացի այդ, 1915 թվականի գարնանը Դիարբեքիրի նահանգապետը հաղորդում էր վիլայեթից 120 000 հայերի արտաքսման մասին, այն ժամանակ, երբ պաշտոնական տվյալներով հայ ազգաբնակչությունը նահանգում կազմում էր ընդամենը 73 226 մարդ[29]:

Համեմատական փաստարկ[խմբագրել]

Այս փաստարկի համաձայն, Հոլոքոստը յուրատեսակ էր և աննախադեպ, իսկ հայերի ոչնչացումը իրենից ներկայացնում է սարսափելի ողբերգություն, սակայն կրում էր սահմանափակ բնույթ և ուներ ռացիոնալ և քաղաքական միտումներ: Ցեղասպանության հայտնի հետազոտողներ Իեգուդա Բաուերը, Դեբորա Լիփշտադը, Ռոբերտ Մելսոնը և Մայքլ Մարրուսը խոստովանում են, որ հայերի ցեղասպանություն տեղի ունեցել է, սակայն նրանց կողմից իռացիոնալ և յուրահատուկ համարվող Հոլոքոստի դասին չի դասվում: Վերջին տարիներին Բաուերի և Լիփշտադտի հայացքները փոխվել են: Այսպես, Բաուերն հայտարարեց, թե հայերին ռազմական դրդապատճառներով սպանելու պնդումը ճշմարիտ չէ, այլ այն քաղաքացիական փոքրամասնության վրա պլանավորված հարձակում էր: Համեմատական փաստարկի հիման վրա հայերի ցեղասպանությունը ժխտող խոշորագույն հետազոտողները Սթիվեն Կացն (ըստ Դավիդ Մաքդոնալդի) և Գյութեր Լևին են[30]: Հարկ է նշել, որ Կացի ստորագրությունն առկա է Հոլոքոստի 126 հետազոտողների նամակի տակ, որով ճանաչված է նաև հայերի ցեղասպանությունը[31]:

Հարաբերապաշտները բերում են գերմանական նացիզմի և տարբեր թուրքական գաղափարախոսությունների միջև տարբերությունները՝ ժխտելով ռասիստական հողի վրա հայերի ցեղասպանության հնարավորությունը և նրան վերագրում էին քաղաքականապես արդարացված բնույթ: Այս տեսակետի համաձայն հայերի ոչնչացումն առաջ էին բերել Իթթիհատի կողմից նրանց ընկալելը որպես թշնամու գործակալների: Որպես այդ մտահանգման ապացույց հարաբերապաշտները հղում են կատարում նաև հայերի սպանությունների սահմանափակ բնույթին և Իթթիհատի աշխարհի բոլոր հայերին վերացնելու մտադրության բացակայությունը: Կացն ընդունում է, որ հայերը կորցրել են 550 000-ից մինչև 800 000 մարդ և քննադատում է հայկական ողբերգությունը ժխտելու թուրքական կառավարության ջանքերը: Սակայն նա պնդում է, որ թուրքերը հայերի մեջ տեսնում էին միայն ազգայնական սպառնալիք, և այդ սպառնալիքը վերանալուն պես դադարեցին նաև հայերի սպանությունները: Կացը Հոլոքոստի հետ սկզբունքային տարբերություն է համարում հայերի իսլամ ընդունելով կենդանի մնալու պոտենցիալ հնարավորությունը, այն դեպքում, երբ հրեաները պետք է ոչնչացվեին ցանկացած դեպքում[32]:

Քննադատները հերքում են, որ հայերի սպանությունները շարունակվել են նաև ավելի ուշ Իթթիհատի քեմալիստների կողմից հեռացվելուց հետո, և որ հայերը լիովին չոչնչացվեցին Անդրկովկասում խորհրդային զրքերի դիմադրությունների պատճառով: Առարկելով «համընդհանուր ոչնչացման» փաստարկի դեմ, քննադատները օրինակ են բերում, որ կես միլիոն գերմանացի հրեաներից 165 000-ը մեկնեցին կամ աքսորվեցին. Ֆրանսիայում 330 000 հրեներից զոհվեցին 80 000-ը[30], իսկ եվրոպացի զոհված հրեաների թիվը (60 %) համադրելի է զոհված թուրքահպատակ հայերի թվի հետ (50-70 %): Իր հերթին, Վահագն Դադրյանը, վերլուծելով հայերի ցեղասպանության և Հոլոքոստի միջև կապերը, գտնում է, որ հայերի ցեղասպանությունը որոշ իմաստով գերազանցում է Հոլոքոստը: Դադրյանի տեսակետի համաձայն, հայերի ցեղասպանության արդյունքում ոչնչացվել է հայկական նյութական մշակույթի մեծ մասը և, ի տարբերություն հրեաների, նրանք կորցրել են, և ոչ թե գտել են իրենց պատմական հայրենիքը: Հայերի սպանությունները կատարվել են ավելի դաժան եղանակներով, որոնք ուղեկցվում էին զոհերի տևական տառապանքներով: Հոլոքոստի կենդանի մնացած զոհերը արդյունքում փոխհատուցում ստացան, իսկ հայերը՝ ոչ: Վերջապես, Հոլոքոստի մեղավորները դատապարտվեցին, իսկ հայերի ցեղասպանության մեղավորները՝ ոչ[33]:

Փաստաթղթային վավերացումների բացակայության պնդումներ[խմբագրել]

Հայերի ցեղասպանությունը ժխտող քաղաքական գործիչներն ու պատմաբանները բերում են օսմանյան առաջնորդների՝ հայերի ոչնչացմանն ուղղված հրամանները հաստատող փաստաթղթերի բացակայության փաստարկը: Անկարայի Բիլկենտյան համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի վարիչ Նորման Սթոունը համարում է, որ ցեղասպանության քաղաքականության փաստաթղթային ապացույցները բացակայում են[34]: Այդ փաստարկին է հակված նաև Գյունթեր Լևին, ով միակ պատմաբանն է, ով փաստորեն ժխտում է ինչպես հայերի, այնպես էլ ամերիկյան հնդկացիների և գնչուների ցեղասպանությունը: Իր տեսակետը հիմնավորելով «Revisiting the Armenian Genocide»(«Հայերի ցեղասպանության վերանայում») հոդվածում՝ Լևին նշում է, որ հայերի ցեղասպանությունը վիճարկվել է բազմաթիվ թուրք և արևմտյան պատմաբանների կողմից: Ըստ Լևիի՝ հայերի ցեղասպանության վարկածը հիմնված է երեք կասկածելի փաստարկների վրա՝ ռազմական տրիբունալի 1919 թվականի որոշումների, Հատուկ կազմակերպության հայերի ջարդերում ունեցած դերի և Նամի Բեյի՝ Թալեաթի հայերի ոչնչացման մասին հեռագրեր պարունակող հուշագրությունների: Լևին գտնում է, որ տրիբունալն անցնում էր Անտանտի ճնշման տակ՝ երիտթուրքերի ռեժիմը վարկաբեկելու նպատակով և չէր համապատասխանում արևմտյան արդարադատության չափանիշներին: Տրիբունալի ամենալուրջ թերությունը Լևին համարում է դրա բոլոր փաստաթղթերի կորուստը, ինչպես նաև թուրքական մամուլում հրատարակված նյութերի՝ դատական գործընթացի բնօրինակներին համապատասխանելիությունը հաստատելու անհնարինությունը: Որպես օրինակ Լևին բերում է Դադրյանի կողմից Վեհիբ փաշայի նկատմամբ մեղադրական դատավճռի հիման վրա կատարված վերլուծությունը, այն ժամանակ, երբ իր տեղեկություններով, դատարանի այդ մեղադրանքը բացառող փաստագրական նյութերը բացակայում են: Ըստ Լևիի՝ Հատուկ կազմակերպության մասին պնդումները հիմնավորված են ոչ թե փաստարկներով, այլև ենթադրություններով: Ժխտելով Նամի Բեյի հուշագրությունները՝ Լևին հղում է կատարում թուրք հեղինակներ Շինասի Օրելի (թուրք.՝ Şinasi Orel) և Սուրեյա Յուջայի (թուրք.՝ Süreyya Yuca) աշխատություններին, որոնք գտնում են, որ հայերը դիտավորությամբ են ոչնչացրել բնօրինակները, որպեսզի անհնար լինի փաստաթղթերի շինծու լինելն ապացուցել[35]:

Լևիի հոդվածի ծավալուն քննադատություն են պարունակում Վահագն Դադրյանի («Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy», «Վահագն Դադրյանը պատասխանում է Գյունթեր Լևիին») և Թաներ Աքչամի («Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey»,«Ակնարկի գրախոսություն. Գյունթեր Լևիի հայերի ջարդերը Oսմանյան Թուրքիայում») աշխատությունները: Դադրյանը բազմաթիվ օրինակներ է բերում, որոնք ցույց են տալիս, որ Լևիի հոդվածը լի է կասկածելի պնդումներով և սխալներով, որոշ դեպքերում՝ գիտակցված, և որ այն ցույց է տալիս Լևիի՝ թուրքերենի վատ իմացությունը, նամանավանդ՝ օսմանա-թուրքական լեզվի: Մեկնաբանելով Լևիի ափսոսանքը տրիբունալի արխիվի անհայտացման առիթով, Դադրյանը նշում է, որ այդ իրադարձությունը զարմանալիորեն համընկնում է 1922 թվականին քեմալիստների կողմից Ստամբուլի գրավման հետ: Դադրյանը նաև ենթադրում է, որ Լևին անտեսում է իր վարկածներին հակասող հսկայածավալ փաստաթղթերը և վկայությունները[36]:

Մաքդոնալդը, քննադատելով Լևիի դիրքորոշումը, Դադրյանի հետ համակարծիք է նրանում, որ, խոսելով հայերի ցեղասպանության վերաբերյալ ակադեմիական տարաձայնությունների և հավասարազոր տեսակետների մասին, Լևին իրականում նշում է միայն թուրքական և բացահայտ թուրքամետ աղբյուրներ: Մաքդոնալդը Լևիի՝ հայերի կողմից միտումնավոր կերպով ջարդերի մասին վկայող փաստաթղթերի ոչնչացման փաստարկները համանման է համարում Հոլոքոստը ժխտողների Աննա Ֆրանկի օրագրի և գազախցիկների հերքման փաստարկները[37]:

Աքչամը նույնպես նշում է, որ Լևիի աշխատությունում առկա են բազմաթիվ փաստացի անճշտություններ, որոնք բավարար հիմք են այն ոչ հավաստի համարելու համար: Դադրյանի քննադատությունից հետո Լևին, այդ հոդվածն օգտագործելով որպես գրքի նախաբան[38], ճշտեց որոշ սխալներ, այնուամենայնիվ Աքչամը բազմաթիվ փաստացի սխալներ է գտնում նաև ճշտված տարբերակում: Քննադատելով հոդվածի բովանդակային կողմը՝ Աքչամը նշում է, որ Լևիի «հաղթողների դատարանի» ոչ արդարացիության մասին պնդումները, չնայած այդ մարմինների քաղաքական բնույթին, նույն հաջողությամբ կարելի է կիրառել բոլոր համանման դատարանների հանդեպ՝ Նյուրնբերգյան գործընթացին, նախկին Հարավսլավիայի հարցով քրեական դատարանին և այլն: Աքչամը նշում է, որ հայտարարելով Վեհիբ փաշայի ցուցմունքների բացակայության մասին, Լևին տեղյակ չէ, որ դրանք ամբողջությամբ հրապարակվել են այդ ժամանակաշրջանի մամուլում: Վեհիբ փաշայի ցուցմունքներն ամբողջությամբ պահպանվում են նաև Երուսաղեմի Հայկական պատրիարքարանի պահոցում, այդ տեքստերը լիովին համապատասխանում են միմյանց և համադրվում են մեղադրական եզրակացության մեջ տեղ գտած ցուցմունքներից արված քաղվածքների հետ: Թերթերի հրապարակումները, հիշողությունները, Երուսաղեմի Պատրիարքության պահոցները մեղադրական եզրակացության հետ համեմատելով տրիբունալի նյութերի հավաստիությունը ստուգելու նմանօրինակ հնարավորություն Աքչամը տեսնում է բոլոր մյուս դեպքերում[39]:

Հայերի ցեղասպանությունը քննադատողների կարծիքով չապացուցված կամ կեղծ են համարվում նաև 1920 թվականին հրապարակված այսպես կոչված «Թալեաթի հեռագրերը»: Հեռագրերի բնօրինակները բացակայում են, սակայն Դադրյանի կողմից կատարված վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այդ հեռագրերի բովանդակությունն անուղղակի կերպով առնչվում է երիտթուրքերի առաջնորդների դեմ դատական գործընթացի նյութերին[40]:

Քաղաքական փաստարկ[խմբագրել]

Քաղաքական մակարդակում հայերի ցեղասպանության հարցը քննարկելիս հաճախ օգտագործվում է այն փաստարկը, որ այս հարցը գտնվում է պատմաբանների իրավասություններում, այլ ոչ թե քաղաքական գործիչների: Նման փաստարկումն օգտագործում է Թուրքիան[41]: Հայկական կողմի դիրքորոշումը նրանում է, որ պատմաբանները ոչ մի կասկած չունեն հայերի ցեղասպանության մեջ: Օսմանյան կայսրությունում հայերի սպանությունը դիտարկվել է մի քանի միջազգային կազմակերպությունների կողմից: 1984 թվականին «Ազգերի մշտական տրիբունալը» Օսմանյան կայսրության գործողությունները որակեց ցեղասպանություն[42]: 1997 թվականին նման եզրակացության եկավ Ցեղասպանությունն ուսումնասիրողների միջազգային ընկերակցությունը[43][44][45]: 2000 թվականի հունիսի 8-ին «The New York Times»-ում և «The Jerusalem Post»-ում հրապարակվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայերի ցեղասպանության փաստի անվիճելիությունը հաստատող 126 Հոլոքոստն ուսումնասիրողների (այդ թվում՝ Եղուդ Բաուերի, Իսրայել Չարնիի և Էլի Վիզելի) հայտարարությունը[46]: 2001 թվականին թուրք-հայկական հաշտության հանձնաժողովը դիմեց «Անցումային շրջանի արդարադատության հարցերով միջազգային կենտրոն»-ին (ԱՇԱՀՄԿ) անկախ եզրակացության համար. արդյոք 1915 թվականի իրադարձությունները համարվում են ցեղասպանություն: 2003 թվականի սկզբին ԱՇԱՀՄԿ-ը ներկայացրեց իր եզրակացությունը, որ 1915 թվականի իրադարձությունները համապատասխանում են ցեղասպանության բոլոր սահմանումներին, և այս եզրույթի կիրառումը ամբողջովին արդարացի է[47]:

Իսրայելցի պատմաբան Յաիր Օրոնը նշում է, որ «պատմությունը պատմաբանների համար» փաստարկը ցինիկաբար օգտագործվում է քաղաքական նպատակներով, որպեսզի խուսափեն հարցը քաղաքական մակարդակում քննարկելուց[48]:

Ցեղասպանության փոխադարձ մեղադրանքներ[խմբագրել]

Թուրքական կողմը պնդում է, որ անհավատարիմ հայերը Օսմանյան կայսրությունում սպանել են 1,1 միլիոն մուսուլմանների և 100 000 հրեաների: Յաիր Օրոնը նշում է, որ վերջին «սպանությունը» երբեք չի հիշատակվել հրեա հետազոտողների կողմից և հանդիսանում է թուրքերի կողմից փորձ խաղալ հալածքների հանդեպ հրեական զգացմունքայնության հետ, որն ավելի է խստանում Հոլոքոստի պայմաններում: Համաձայն օսմանական պաշտոնական վիճակագրության՝ շրջաններում, որտեղ հայերին վերագրվում է հակաօսմանյան չարագործություններ, հրեաների թիվը չի անցել 4000-ը: Այս փաստերի հանդեպ հրեական ռեակցիայի բացակայությունը և որոշակի աղբյուրներին հղումը, ըստ Օրոնի, այս իրադարձությունները դարձնում են անհնարին: Նա նշում է, որ, հակառակը, նրան հայտնի են հրեական աղբյուրներ, որտեղ նշվում են հայերի օգնությունը հրեական ջարդերի ժամանակ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներում:

Համաձայն ամերիկյան քաղաքագետ Ռումմելի՝ 1915-1918 թվականներին հայկական դիմադրության կողմից սպանվել է 75 հազար թուրք և քուրդ այն ժամանակ, երբ սպանված հայերի քանակը նա գնահատում է 2,1 միլիոն մարդ: Թուրք պատմաբան Հալիլ Բերքթայը 1915 թվականին հայաբնակ շրջաններում սպանված մուսուլմանների թիվը գնահատում է 10-12 հազար[49]:

Արխիվների բացում[խմբագրել]

Թուրքական կողմը Հայաստանին կոչ է անում բացել արխիվները, որոնք նրանց կարծիքով կկարողանան լույս սփռել 1915 թվականին կատարված իրադարձությունների վրա:[50] Ի պատասխան Հայաստանի Ազգային արխիվի տնօրեն Ամատունի Վիրաբյանը բազմիցս է հայտարարել, որ Հայաստանի արխիվները բաց են բոլոր հետազոտողների, այդ թվում նաև՝ այնտեղ ներկայումս աշխատող թուրքական պատմաբանների համար: Սակայն հիշատակելով փակ արխիվների մասին, թուրքական և թուրքամետ գործիչները նկատի ունեն Դաշնակցության բոսթոնյան մասնավոր արխիվը, որի հետ Հայաստանի Հանրապետությունը ոչ մի առնչություն չունի: [51]

Ինքը՝ Թուրքիան իր արխիվները բացելու մասին առաջին անգամ պաշտոնապես հայտարարել է 1989 թվականին: Այս հայտարարության կապակցությամբ Յաիր Օրոնը նշում է, որ դրանից հետո թուրքական կառավարությունը դեռևս մի քանի անգամ հայտարարել է հերթական անգամ «արխիվների բացման» մասին այն դեպքում, երբ իրականում փաստաթղթերի հասանելիությունը սահմանափակված է:[52] Հիզեր Ռեյը նույնպես համաձայն է,որ գիտնականներին վաղուց մերժված է օսմանյան արխիվների հասանելիության թույլտվությունը. «1980-ականների վերջերին թուրքական կառավարության կողմից որոշ արխիվներ մուտք գործելու թույլտվություն տրվեց, բայց թվում է, որ նյութը սահմանափակված էր, և կառավարությունը շատ կողմնակալ մոտեցում էր ցուցաբերում նրանց հանդեպ, որոնց թույլ էր տրվում ուսումնասիրել նյութը»:[53][54] Նմանատիպ տեսակետ հայտնեց նաև Թանե Աքչամը:[55] 2000 թվականի հոկտեմբերին թուրքական քաղաքական գործիչ Մուստաֆա Շյուքրու Էլեկդադագը նույնպես հավաստեց, որ թուրքական արխիվները բացված չեն եղել ուսումնասիրությունների համար: [56]

WikiLeaks-ի հրապարակած փաստաթղթերի թվում առկա էր Ստամբուլում ԱՄՆ-ի գերագույն հյուպատոսի հաղորդագրությունը, որտեղ գրառվել է նրա զրույցը թուրքական պատմաբան Հալիլ Բերկատի հետ 2004 թվականի հունիսին: Բերկթայը հաստատում է, որ թուրքական արխիվները երկու անգամ ենթարկվել են «մաքրման» հայերի ցեղասպանությունը վկայող փաստաթղթերից՝ 1919 թվականին և 20-րդ դարի 90-ական թվականներին:[57]

Հիթ Լոուրիի նամակը[խմբագրել]

Հայերի ցեղասպանության գլխավոր ժխտողներից մեկը Փրինստոնի համալսարանի պրոֆեսոր Հիթ Լոուրին է (անգլ.՝ Heath W. Lowry): 1985 թվականին Լոուրին այն 69 գիտնականների թվում էր, ովքեր ստորագրել էին ԱՄՆ-ի նախագահին ուղղված հայերի ցեղասպանությունը չճանաչելու առաջարկով նամակը:

1990 թվականին հոգեբան Ռոբերտ Լիֆթոնը նամակ ստացավ ԱՄՆ-ում թուրքական դեսպանից՝ հայերի ցեղասպանության հարցի մեկնաբանություններով: Նամակին պատահաբար կցված էր Լոուրիի տեքստը, որն ընդգրկում էր խորհուրդներ ակադեմիական ուսումնասիրություններում հայերի ցեղասպանության մասին հիշատակումները կանխելու համար: Կցված տեքստում շարադրված հանձնարարականները Ռոբերտ Լիֆթոնի և նրա կոլեգաների կողմից գնահատվեցին որպես ակադեմիական էթիկայի կոպիտ խախտում և Վաշինգտոնում թուրքական դեսպանի կողմից հայերի ցեղասպանության ժխտման փորձերի մեթոդների օրինակներ:[58] Փրինսթոնի համալսարան ուղարկվեց «Թուրքական կառավարության կողմից հայերի ցեղասպանության ժխտման և ակադեմիական միությունում գիտական կոռուպցիայի դեմ» հանրագիրը, որտեղ 150 մտավորականներ պահանջում էին Լոուրիին հեռացնել համալսարանից: Հանրագիրը այլոց թվում ստորագրեցին Ռաուլ Հիլբերտը, Իեգուդա Բաուերը, Իզրաել Չարնին, Ուիլյամ Սթայրոնը, Սյուզեն Զոնթագը, Կուրթ Վոննեգուտը և Դերեկ Ուոլքոթը: Լոուրիի հետ կապված խայտառակ պատմությունը լուսաբանվեց New York Times, Boston Globe և այլ հանրահայտ ԶԼՄ-ներում: Չնայած Պրինսթոնյան համալսարանը հրաժարվեց ազատել Լոուրիին աշխատանքից, այդ աղմուկը հայերի ցեղասպանության փաստերի և ցեղասպանության ժխտման վրա ուշադրություն հրավիրելու առիթ դարձավ, տուժեց նաև համալսարանի հեղինակությունը:[59]

Լյուիսի գործը[խմբագրել]

Բեռնարդ Լյուիս՝ հայերի ցեղասպանության հիմնական ժխտողներից մեկը։

1985 թվականի մայիսի 19-ին The New York Times և The Washington Post թերթերում ամերիկացի 69 պատմաբաններից կազմված թուրքական թեմատիկայով մասնագիտացած խումբը, որոնց թվում կային հանրահայտ հետազոտողներ, գովազդի իրավունքով հրապարակեցին հայտարարություն, որով նրանք ԱՄՆ-ի Կոնգրեսին կոչ էին անում չճանաչել հայերի ցեղասպանության բանաձևը[60][61]: Ստորագրողների թվում էր հանրահայտ պատմաբան Բերնարդ Լյուիսը, ում անունով էլ կոչվեց այդ հայտարարությունը[61][62][63]: Հրապարակման համար վճարեց ԱՄՆ-ի Թուրքական Ասամբլեան[61]:

Ռիչարդ Հովհաննիսյանը նշում է, որ այդ հրապարակման մեջ կարևոր դեր խաղաց Թուրքական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրենը Հիթ Լոուրին: Այդ ինստիտուտում նշված հայտարարությունը ստորագրողներից շատերն ստացան պատվոգրեր: Ըստ Փիթեր Սուրյանի՝ նամակը ստորագրողներից շատերը, ըստ երևույթին, ունեին ուղղակի կամ անուղղակի շահեր թուրքական կառավարությունից: ԱՄՆ-ի Հայկական ասամբլեան վերլուծեց 69 ստորագրողների ցուցակը և ցույց տվեց, որ նրանց մեծ մասը ցեղասպանության ժամանակաշրջանի մասնագետ չէ, և որ ավելի կարևոր է, որ ստորագրողների մեջ մեծ թիվ են կազմում թուրքական պաշտոնական աղբյուրներից դրամաշնորհներ ստացողները[64][61]: Ցուցակը վերլուծած Սփերոս Վրիոնսը նույնպես գալիս է այն եզրակացության, որ ստորագրողների և նրանց ինստիտուտների զգալի մասը Թուրքիայից ուղղակի փող ստացողներ էին[65][66]:

Ստորագրողները տարակուսանք էին հայտնում «Թուրքիա» և «ցեղասպանություն» բառերի կապակցությամբ: Այսպես, նամակում նշվում էր, որ ներկայիս Թուրքիայի տարածքը հադիսանում է Օսմանյան Թուրքիայի միայն մի մասը, և բանաձևի մեջ «Թուրքիա» եզրույթի գործածումն անթույլատրելի է: Իվ Թերնոնն այդ կապակցությամբ ասում է, որ նամակը ստորագրողներն իրենց աշխատություններում առաջնորդվում են ավելի լիբերալ չափանիշներով. այսպես Բերնարդ Լյուիսը «The Emergence of Modern Turkey» գրքի միայն մեկ գլխում «Օսմանյան կայսրութուն» եզրույթի փոխարեն օգտագործել է «Թուրքիա» եզրույթը տասնմեկ անգամ: «Ցեղասպանություն» որակումը գործածելուն դեմ նշվող փաստարկները Թերնոնն անընդունելի է համարում: Հայտարարության հրապարակումից հետո Սորբոնի համալսարանի պրոֆեսոր Ժերար Շալյանն իր հիասթափությունը հայտնեց, քանի որ այն ստորագրված էր նաև իր կողմից, և նամակ հղեց Բերնարդ Լյուիսին: Լյուիսը պատասխանեց նրան, որ այդ հայտարարության առիթը ամերիկա-թուրքական հարաբերությունները չփչացնելն էր, և որ հայտարարության մեջ Թուրքիային կոչ է արվում բացել իր պահոցները: Շալյանը Լյուիսիսն պատասխանեց, որ քաղաքավարի չէ (ազնիվ չի լինի չասել), որ Արևմուտքի կողմից ցեղասպանությունը չճանաչելու պատճառը Անատոլիայում պատերազմի ժամանակ հայ ազգաբնակչության հանդեպ իրագործված ցեղասպանությունն ապացուցող փաստերի ոչ բավարար լինելն է, երբ իրականում պատճառը զգուշավորությունն էր Հյուսիս-Ատլանտյան դաշինքի կայունության համար[61]: 2006 թվականին Ժերար Շալյանը Իվ Թերնոնի համահեղինակությամբ գիրք գրեց, որի մեջ 1915 թվականի իրադարձությունները որակվում են որպես 1,5 միլիոն զոհերի պատճառ դարձած հայերի ցեղասպանություն[67]:

1985 թվականի մայիսի 19-ին The New York Times թերթում տպագրված հայտարարությունը

Երուսաղեմի Հոլոքոստի և ցեղասպանության ինստիտուտի տնօրեն Իսրայել Չարնին սեփական հետազոտություն անցկացրեց ստորագրողներից յուրաքանչյուրին մեկական հարցաթերթիկ ուղարկելով, որոնց մեջ տրված էին մի շարք մանրամասն հարցեր. ի՞նչ են նրանք մտածում Թուրքիայում հայերի մահվան մասին, գտնո՞ւմ են արդյոք նրանք, որ հայերը խեղաթյուրում են փաստերը և ի՞նչ են մտածում նրանք բաց նամակը ստորագրողների մասին: Հարցումների արդյունքները Չարնին նկարագրում է որպես «տպավորիչ ցուցանիշներ, որ նվազագույնը որոշ հետազոտողներ խոստովանել են, որ ըստ էության տեղի են ունեցել հայերի ցեղասպանության փաստը կասկածի տակ չառնող հայերի զանգվածային սպանություններ, չնայած նրանցից ոչ մեկը չէր համաձայնվել «ցեղասպանություն» եզրույթի հետ, ոմանք խոստովանել էին, որ տեղի է ունենում հարցի նպատակաուղղված խճճում և ժխտում թուրքերի կողմից»: Հարցման նախնական տվյալները 1990 թվականին հրապարակվել են «Internet on the Holocaust and Genocide»-ում[68]:

Ըստ Յաիր Օրոնի՝ մինչ թուրքական պահոցների հրապարակումը, հայերի ցեղասպանությունը ճանաչելու հարցում չշտապելու կոչ պարունակող նամակը Թուրքիայի կողմից ակադեմիական միջավայրի վրա ազդելու հերթական փորձի օրինակ է, ինչի համար Թուրքիայի կողմից ծախսվում են հսկայական գումարներ և ջանքեր[69]:

2000 թվականի հոկտեմբերին, երբ ԱՄՆ-ի Ներկայացուցիչների պալատում քննարկվում էր հայերի ցեղասպանության մասին հերթական բանաձևը, «Միլլիեթ» թերթում թուրքական քաղաքական գործիչ Մուսթաֆա Շյուքրու Էլեքդաղը (թուրք.՝ Mustafa Şükrü Elekdağ]]) տրտնջում էր, որ 69 գիտնականների հայտարարությունն անօգուտ էր, քանի որ նրանցից ոչ մեկը, բացի Ջասթին Մաքքարտնիից, չի ցանկանում նոր հայտարարագիր լրացնել: Էլեքդաղը բացատրում է երկու դրդապատճառներով. այն, որ գիտնականները վախենում են հայկական վրիժառուներից, և որ թուրքական պահոցները, որոնց փակ լինելու մասին խոսվում է հայտարարության մեջ, այդպես էլ չբացվեցին[70][56]:

Դոնալդ Կվատաէրտի հրաժարականը[խմբագրել]

69 ուղերձը ստորագրողներից մեկը՝ Դոնալդ Կվատաէրտը, 2006 թվականի դեկտեմբերին հրաժարական տվեց Թուրքական հետազոտությունների ինստիտուտի (անգլ.՝ Institute of Turkish Studies) տնօրենների խորհրդի ղեկավարի պաշտոնից, որը զբաղեցնում էր 2001 թվականից: Նա հայտարարում էր, որ ստիպված էր հրաժարական տալ ԱՄՆ-ում Թուրքիայի դեսպան Նաբի Շենսոյի ճնշման հետևանքով այն բանից հետո, երբ Թուրքիայում հայերի սպանությունները բնորոշել էր որպես ցեղասպանություն: Շենսոյը ժխտում էր, որ ինքն ինչ-որ ազդեցություն է ունեցել հրաժարականի վրա: Կվատաէրտի հրաժարականը սկանդալ առաջացրեց ակադեմիական միջավայրում: Ի նշան բողոքի՝ Թուրքական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրենների խորհրդի անդամներից մի քանիսը ևս հրաժարականներ ներկայացրին: Միջին Արևելքի հետազոտությունների ասոցիացիայի (անգլ.՝ Middle East Studies Association) տնօրեն Մերվաթ Հաթեմը (անգլ.՝ Mervat Hatem) կտրուկ նամակ հղեց Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանին՝ մտահոգությունը հայտնելով թուրք պաշտոնյաների կողմից Թուրքական հետազոտությունների ինստիտուտի ֆինանսավորումը հետ կանչելու մտադրության մասին հայտարարությունների կապակցությամբ, եթե Կվատաէրտը հրապարակայնորեն չհրաժարվի իր գնահատականներից: Հաթեմը գտնում էր նաև, որ հրաժարականը արմատապես հակադրվում է Թուրքիայի կառավարության կողմից արված 1915 թվականի իրադարձությունների քննարկումները գիտնականներին թողնելու հայտարարությանը: Կվատաէրտի հայտարարության համաձայն Թուրքական հետազաոտությունների ինստիտուտի տնօրենների խորհրդի անդամներին զարմացրել է, որ ինստիտուտի ֆինանսավորումը ոչ թե վստահության նշան է, այլ նվեր, որը ցանկացած պահի կարող է չեղյալ համարվել:[71][72]

Հայոց ցեղասպանությունը գիտական հանրագիտարաններում[խմբագրել]

Խոշորագույն մասնագիտական «Encyclopedia of Genocide»[73], «Dictionary of Genocide»[74] և «Encyclopedia Of Genocide And Crimes Against Humanity»[75] հանրագիտարանները միանշանակորեն հայ-թուրքական 1915 թվականի իրադարձությունները ընդունում են որպես ցեղասպանություն:

Միաժամանակ մի շարք հետազոտողներ նշում են, որ խոշորագույն հանրակրթական հանրագիտարաններում հայերի ցեղասպանության մասին արտացոլված են ռևիզիոնիստական տեսակետներ: «Collier’s Encyclopedia», «Encyclopedia Americana», «Encyclopedia of Islam New Edition», «Encyclopedia of the Modern Middle East» և «The New Encyclopaedia Britannica» հանրագիտարաններից միայն վերջինն է հաղորդում, որ այդ իրադարձությունները կարող են որակվել որպես ցեղասպանություն: «Encyclopedia Americana»-յում խոսվում է «հայերի ոչնչացման փորձի» մասին, իսկ «Collier’s Encyclopedia»-ն հաղորդում է միայն հայ ազգաբնակչության արտաքսման մասին: Ռևիզիոնիստական տեսակետներ առկա են նաև հայերի սպանությունների բացատրություններում, որոնք վերագրվում են հայերի ռուս զորքերի հետ համագործակցությանը: Թուրքիայի և Օսմանյան կայսրության մասին հոդվածների բովանդակության մեջ գրեթե չկան տեղեկություններ հայերի ոչնչացման մասին, իսկ երիտթուրքերի առաջնորդների մասին հոդվածներում ընդհանրապես չի խոսվում այդ գործընթացում նրանց դերի մասին:[76] [77]

Հայերի ցեղասպանության հետ կապված Թուրքական կառավարության ակադեմիական տեքստերի վրա ազդեցության մեխանիզմը երևան եկավ «Էնկարտա» հանրագիտարանի պատրաստման ժամանակ:[78] Հանրագիտարանը մշակող Microsoft ընկերությունը դիմեց հանրահայտ հետազոտողներ Ռոնալդ Սյունիին և Հելեն Ֆեյնին՝ մի քանի, այդ թվում նաև հայերի ցեղասպանության հետ կապված հոդվածներ գրելու առաջարկով: 2000 թվականի ամռանը ԱՄՆ-ում Թուրքիայի դեսպանը նամակ հղեց «Էնկարտա»-ի խմբագրություն՝ բողոքելով հայերի սպանությունները նկարագրելիս «ցեղասպանություն» եզրույթի գործածման դեմ: «Էնկարտա»-ի խմբագիրն առաջարկեց Սունիին և Ֆեյնին փոփոխել հոդվածները, որպեսզի արտացոլվի կարծիքների բազմազանությունը: Խմբագրի խոսքերով, թուրքական կառավարությունը սպառնում էր ձերբակալել իրենց աշխատակիցներին և արգելել Microsoft ընկերության արտադրանքը, եթե 1915 թվականի իրադարձությունները բնութագրեն որպես ցեղասպանություն: Սյունին և Ֆեյնը հրաժարվեցին թուրքական կառավարության ճնշումների տակ փոփոխել հոդվածները, և արդյունքում «Էնկարտա»-ն որոշեց հոդվածները թողնել նախնական տեսքով:[79][80] 1986 թվականին հարավային Անատոլիայում 11-րդ դարում հայկական պետության գոյությունը հաստատող թուրքական «Բրիտանիկա հանրագիտարանի» հրատարակությանը մեղադրանք առաջադրվեց թուրք ազգության հանդեպ քրեական հանցագործություն կատարելու համար: Պետական դատարանի անվտանգության գերագույն դատախազը հայտարարեց, որ դա «հակասում է պատմական փաստերին» և հրատարակչության խմբագիր Պորտուրօղլուին (անգլ.՝ Huya Porturoglu) սպառնաց 4,5 տարի բանտարկմամբ, ինչը նշանակում է, որ Բրիտանիկան ևս հայերի ցեղասպանության հարցով ճնշումների ենթարկվեց:[77]

Նշումներ[խմբագրել]

  1. ԱՄՆ-ի պետդեպարտամենտի սկզբնական փաստաթղթում Բրիսթոլի արտահայտությունները ընգծված էին և մեկնաբանված՝ «Սա այն քիչ դեպքերից մեկն է, որտեղ Բ.-ն իրոք ասում է այն, ինչ մտածում է» (Bristol diary, 10, 12 Oct. 1922 // Մեջբերվում է Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, 196 գրքից)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Israel W. Charny // Encyclopedia of genocide // {{}} Հ. 1. — 161. — 161. — 161 էջ.
  2. Yair Auron // The banality of denial: Israel and the Armenian genocide // Երուսաղեմ.
  3. 3,0 3,1 Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, 306-316, Erik Jan Zürcher., Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}
  4. Fatma Müge Göçek. // Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915 // Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire {{}}.
  5. Bristol to Secretary of State, 29 May 1922. // Մեջբերում Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, 195 գրքից
  6. Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 185-197.
  7. Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 197-202.
  8. Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|մեջբերվող էջեր=213-214
  9. Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide, հատոր 1, 163
  10. Colin Martin Tatz // With Intent to Destroy: Reflecting on Genocide {{}} էջ 178. «We examine the 'historical revisionism' that seeks to hide or deny genocide, particularly in the case of Turkish behaviour towards Armenians, Pontian Greeks and Assyrians.»
  11. Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide, March 7, 2009 "that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence."
  12. Richard J. Evans (Regius Professor of History and President of Wolfson College at Cambridge University) The Road to Slaughter // The New Republic. December 5, 2011. «Almost every serious historian outside Turkey agrees that this was a genocide in which vast numbers of innocent people were killed for racial reasons alone»
  13. Ann Pottinger Saab. Reluctant Icon: Gladstone, Bulgaria, and the Working Classes, 1856-1878. Harvard University Press, 1991. ISBN 0674759656, 9780674759657. Стр. 85. Беллетризованное описание этой истории на русском у Андре Моруа в "Жизнь Дизраэли".
  14. Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 207-209.
  15. 15,0 15,1 Samuel Totten // Dictionary of Genocide {{}} էջ 21.
  16. Donald Bloxham "The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians", pages 221, 228, «Finally, Turkey has persistently lied about its past, bullied and threatened its own minorities and other states in furtherance of its falsehoods, written the Armenians out of its history books, and systematically destroyed Armenian architecture and monuments to erase any physical traces of an Armenian presence.»
  17. 17,0 17,1 Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 17.
  18. Miller, Donald E. and Miller, Lorna Touryan. Survivors: An Oral History Of The Armenian Genocide. Berkeley: University of California Press. P. 75-77
  19. Ronald Grigor Suny. // Writing Genocide. The Fate of the Ottoman Armenians // Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire {{}} էջ 24-27.
  20. Ronald Grigor Suny. // Writing Genocide. The Fate of the Ottoman Armenians // Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire {{}} էջ 100-101.
  21. Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 208-210.
  22. Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, volume=2, pages=218-219
  23. McCarthy:Muslims and minorities: the population of Ottoman Anatolia and the end of empire {{}}.
  24. Zurcher // Turkey: A Modern History {{}}.
  25. Donald Bloxham // The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians {{}} էջ 210-211.
  26. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey {{}} Հ. 2.
  27. Kemal H. Karpat Onoman Population 1830-1 914. Demographic and Social Characteristics. Madison: The University of Wisconsin Press, 1985. էջեր 54 և 188
  28. Justin McCarthy Muslim and Minorities. The Population of Onoman Anatolia and the End of the Empire (New York: New York University Press, 1983). էջեր 112 և 130
  29. Raymond Kévorkian // The Armenian Genocide: A Complete History {{}} էջ 267-278.
  30. 30,0 30,1 Identity Politics in the Age of Genocide {{}} էջ 136-143.
  31. March 7, 2000. Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers
  32. Steven T. Katz. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension // Alan S. Rosenbaum // Is the Holocaust unique? {{}} էջ 55-74.
  33. Vahakn N. Dadrian. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide: A Sociohistorical Perspective // S. Rosenbaum // Is the Holocaust unique? {{}} էջ 139-174.
  34. Norman Stone: «There is No Armenian Genocide». JTW News, 21/10/2006.
  35. Guenter Lewy. Revisiting the Armenian Genocide // Middle East Quarterly, Fall 2005, էջեր 3-12
  36. Vahakn Dadrian (2005-10-18)։ «Dr. Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy»։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-06-04-ին։ http://www.peeep.us/a6914752։ Վերցված է 2011-09-05։ 
  37. Identity Politics in the Age of Genocide {{}} էջ 136-143.
  38. Guenter Lewy. The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide (Salt Lake City: University of Utah Press, 2004)
  39. Taner Akcham. Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey. // Genocide Studies and Prevention 3, 1 (April 2008): 111—145
  40. Richard G. Hovannisian. Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide. Wayne State University Press, 1998. ISBN 081432777X, 9780814327777. P. 108
  41. Իսրայելի և Թուրքիայի ռազմավարական միությունը «հայկական սպառանալիքի» ներքո // IzRus, 10.10.2008. պատճեն
  42. April 16, 1984. Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal
  43. The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.
  44. Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide, IAGS կայքէջ, մարտի 7, 2009. էջ՝ 2
  45. Հունիս 13, 1997. The Association of Genocide Scholars
  46. Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers // The New York Times և The Jerusalem Post, հունիսի 8, 2000
  47. International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC
  48. Yair Auron // The banality of denial: Israel and the Armenian genocide // Երուսաղեմ էջ 101.
  49. Հալիլ Բերքթայի (Halil Berktay) հարցազրույցը «Ռադիկալ» թուրքական թերթին // Մեջբերվում է ըստ Ronald Grigor Suny Dialogue on Genocide // Ab Imperio.
  50. Эрдоган назвал позицию армянской диаспоры «дешевым политическим лоббингом» // PanARMENIAN.Net, 14 ноября 2008. (копия)
  51. Yerkramas.org. 25 февраля 2012. В национальном архиве Армении готовят материал о Геноциде (копия)
  52. Yair Auron "The banality of denial: Israel and the Armenian genocide", pages 259-260
  53. Heather Rae. State Identities and the Homogenisation of Peoples. Cambridge: Cambridge University Press, 2002, p. 128. ISBN 0-521-79708-X. «Scholars have long been denied access to Ottoman archives. In the late 1980s access was granted to some archives by the Turkish government, but it appears that the material was limited and the government took a very selective approach to who was allowed to study the material»
  54. Vahakn Dadrian. «Ottoman archives and Denial of the Armenian Genocide» in The Armenian Genocide: History, Politics and Ethics. Richard G. Hovannisian (ed.) New York: Palgrave MacMillan, 1992.
  55. Taner Akcam. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. Macmillan, 2007, ISBN 1466832126, 9781466832121. Стр. 5 «While we are missing a significant portion of these papers, what remains in the Ottoman archives and in court records is sufficient to show that the CUP Central Committee, and the Special Organization it set up to carry out its plan, did deliberately attempt to destroy the Armenian population»
  56. 56,0 56,1 Şükrü Elekdağ. Soykırımı balonu nasıl patlar? Milliyet. 02.10.2000 (պատճեն)
  57. WikiLeaks on Armenian Genocide: Turkey ‘Purged’ Archives to Destroy Evidence // The Armenian Mirror Spectator, SEPTEMBER 16, 2011 (копия)
  58. Smith, Roger W.; Markusen, Eric; Lifton, Robert Jay (Spring 1995). “Professional Ethics and the Denial of Armenian Genocide”. Holocaust and Genocide Studies 9 (1): 1-22
  59. Peter Balakian. COMBATTING DENIALS OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN ACADEMIA. // Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide, pages 163-164
  60. Richard G. Hovannisian // Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide {{}}. — 241 էջ.
  61. 61,0 61,1 61,2 61,3 61,4 Yves Ternon. The “Lewis Affair” // Richard G. Hovannisian // Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide {{}}. — 241 էջ.

    The “Lewis Affair” began in the United States on May 19,1985, with the publication, both in the New York Times and in the Washington Post, of an advertisement addressed to members of the House of Representatives. The statement was signed by sixty-nine academics in Turkish studies and sponsored by die Assembly of Turkish American Associations. Among the signatories was die name of Bernard Lewis, the Cleveland E. Dodge Professor of Near Eastern History at Princeton University.

  62. W. D. Rubinstein. Genocide: a historyю Pearson Education, 2004. ISBN 0-582-50601-8, 9780582506015. P.145

    This was an element in the so-called ‘Lewis Affair’, which occurred in 1985 when Professor Bernard Lewis of Princeton University, one of the world’s leading experts on modern Turkish history, signed a statement addressed to the American Congress concerning the inclusion of the Armenian genocide in a proposed ‘National Day of Remembrance of Man’s Inhumanity to Man’.70

  63. Yair Auron // The banality of denial: Israel and the Armenian genocide {{}} էջ 226—227.

    The rationalization of the Armenian Genocide began to take root in Western academic circles in the 1980s, and was further strengthened by the hiring of Bernard Lewis at Princeton University. Lewis is one of the most prominent specialists on the Middle East — some would say the most distinguished historian of the Middle East. Lewis' stature provided a lofty cover for the Turkish national agenda of obfuscating academic research on the Armenian Genocide. <…> Later on Bernard Lewis reversed his position and changed the text. In 1985 he signed a petition to the U.S. Congress protesting the plan to make April 24, the day on which the Armenians commemorate the victims of the Genocide, a national American-Armenian memorial day, mentioning man’s inhumanity to man. Lewis' signature was the most significant of sixty-nine signatures published. A two-page spread appeared simultaneously in the New York Times and Washington Post, financed by the Committee of the Turkish Associations.

  64. Richard G. Hovannisian // Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide {{}}. — 227 էջ.
  65. մեջբերվում է ըստ Kenneth S. Stern-ի Holocaust Denial. Amer Jewish Committee, 1993. ISBN 0-87495-102-X. Р. 86-87. «Academics have also been used to give a veneer of legitimacy to the denial of the Armenian genocide. Sixty-nine academics signed a New York Times ad in 1985, protesting a proposed day of remembrance for the victims of the Armenian genocide. According to Professor Peter Sourian, most of these academics „apparently benefited directly or indirectly from Turkish largess.“»
  66. The Psychological Satisfaction of Denials of the Holocaust or Other Genocides by Non-Extremists or Bigots, and Even by Known Scholars, by Israel Charny, «IDEA» journal, July 17, 2001, Vol.6, no.1
  67. Gérard Chaliand, Yves Ternon. 1915, Le génocide des Arméniens. Editions Complexe, 2006, ISBN 2804801020, 9782804801021
  68. Իսրայել Չարնի. A Passion for Life and Rige at the Wasting of Life // Samuel Totten, Steven L. Jacobs. Pioneers of genocide studies. Transaction Publishers, 2002. ISBN 0-7658-0151-5, 9780765801517. P. 456—464. «The results were impressive in conveying that at least several of the scholars acknowledged that major massacres of the Armenians had occurred, so that in effect there was no doubt about the Armenian Genocide, although none of them agreed to me word genocide, and several acknowledged that there was a pattern of obfuscation and denial by me Turks.»
  69. Yair Auron. The banality of denial: Israel and the Armenian genocide. Transaction Publishers, 2004. ISBN 0-7658-0834-X, 9780765808349. P.216
  70. Lou Ann Matossian. Politics, scholarship, and the Armenian Genocide. Armenian Reporter. July 19, 2008
  71. David Holthouse . Institute of Turkish Studies Chair Forced Out For Rebuking Genocide Deniers. Southern Poverty Law Center, June 6, 2008
  72. Susan Kinzie. Board Members Resign to Protest Chair’s Ousting. The Washington Post. July 5, 2008 (копия: стр.1, стр.2)
  73. Israel W. Charny "Encyclopedia of genocide"
  74. Samuel Totten "Dictionary of Genocide"
  75. Dinah L. Shelton "Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity"
  76. Rouben Paul Adalian. TREATMENT OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN REPRESENTATIVE ENCYCLOPEDIAS // Israel W. Charny "Encyclopedia of genocide"
  77. 77,0 77,1 Dolabjian, Vartkes S.(2003) 'The Armenian Genocide as portrayed in the Encyclopaedia Brittanica' // Journal of Genocide Research, 5: 1, 103—115
  78. John Shamsey. 80 Years Too Late: The International Criminal Court and the 20th Century’s First Genocide // 11 Journal of Transnational Law & Policy 2001—2002. P.374
  79. Ab Imperio, Ronald Grigor Suny "Dialogue on Genocide"
  80. Helen Fein, "Changing minds at Microsoft: Armenian Genocide denial checked, " ISG Newsletter, No 25, Fall 2000, p 13.

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Professional ethics and the denial of the Armenian genocide, by Smith, Roger W.; Markusen, Eric; and Lifton, Robert Jay // Holocaust and Genocide Studies, # 9 (1), 1995, p. 1-22
  • Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, by Dinah Shelton, 2005, p. 244