Հայաստան (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայաստանի Հանրապետութիւն
Հայաստան դրոշ
Դրոշ
Հայաստան զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Մեր Հայրենիք
Մեր Հայրենիք

Հայաստան դիրքը
Մայրաքաղաք Երեւան
40°16′N, 44°34′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ Հայերէն
Կառավարում Նախագահական Հանրապետութիւն
 -  Նախագահ Սերժ Սարգսեան
 -  Վարչապետ Տիգրան Սարգսեան
Անկախութիւն Սկսած ԽՍՀՄ-էն 
 -  Յայտարարուած 23 Օգոստոսի 1990 
 -  Հաստատուած 21 Սեպտեմբեր 1991 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 29,800 կմ²  (141-րդ)
 -  Ջրային (%) 4.7
Բնակչություն
 -  2006 նախահաշիվը 3,219,400  (136-րդ)
 -  2001 մարդահամարը 3,002,594 
 -  Խտություն 101 /կմ² (98-րդ)
262 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2005 գնահատում
 -  Ընդհանուր $14.17 պիլիոն (127-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $4,270 (115-րդ)
Ջինի (2003) 33.8 (միջակ
ՄԶՀ (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.768 (միջակ) (80րդ)
Դրամական միավոր Դրամ (AMD)
Ժամային գոտի UTC (UTC+4)
 -  Ամռանը (DST) DST (UTC+5)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .am
Հեռախոսային կոդ +374

Հայաստանի Հանրապետութիւն պետութիւն Անդրկովկասի մէջ։ Եւրոպայի եւ Ասիոյ սահմանագլխուն, Հարաւային Կովկասի մէջ։

Մշակութային, կրօնական եւ քաղաքական տեսանկիւնէն, երբեմն ընդունուած է նկատել եւրոպական երկիր։ Հիւսիսէն սահմանակից է Վրաստանին, արեւելքէն՝ Ատրպէյճանին, հարաւ-արեւելքէն՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան, հարաւէն՝ Իրանին, հարաւ–արեւմուտքէն՝ Ատրպէյճանի վերահսկողութեան տակ գտնուող Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան, արեւմուտքէն՝ Թուրքիոյ։

21 Սեպտեմբեր 1991-ին համաժողովրդական հանրաքուէով մը, Հայաստանը անկախացաւ։ Հայաստանի բնակչութեան 99%-ը «Այո» ըսաւ անկախութեան եւ Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդը ընդունեց «Անկախութեան մասին հռչակագիր»ը, հռչակելով Հայաստանի Հանրապետութեան (ՀՀ) անկախութիւնը։ Սեպտեմբերի 21-ը կը նշուի որպէս ազգային տօն։

  • ՀՀ Սահմանադրութիւնը ընդունուած է 5 Յուլիս 1995-ին եւ փոփոխութիւն կրած է 27 Նոյեմբեր 2005-ին համաժողովրդական հանրաքուէով մը։

Անուան ստուգաբանութիւն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայաստանի անվանում

Հայոց անուանադիր նախնին Հայկն է։ Սերունդները յետագային անոր անունով ալ կոչուած են՝ հայկազունք, հայք, հայեր, երկիրը՝ Հայք, Հայոց աշխարհ։ Միջին դարերուն «Հայ» արմատին աւելցաւ իրանական «-ստան» վերջածանցը, որ ունի երկիր, տարածք իմաստը։ Այդպիսով «Հայք» կամ «Մեծ Հայք» եզրոյթը վերափոխուեցա Հայաստանի։

Մովսէս Խորենացիի եւ Միքայէլ Չամչեանի համաձայն՝ «Արմենիա» անունն սկիզբ առած է Արամ անունէն, որ Հայկ Նահապետի ուղիղ ժառանգորդն էր։ 20-րդ դարու հայ պատմաբան Լեոյի, կոչուած է հայոց ծագման մասին յունական առասպելի հերոս Արմէնիոսի անունէն, որ գալով Թեսալիայէն (այժմ՝ Պուլկարիա)՝ բնակած է Հայկական լեռնաշխարհին տարածքին եւ ձուլուած այնտեղ ապրող ցեղերու ու ցեղային միութիւններու հետ։ [1]

Կայ նաեւ Հայաստան անուան ստուգաբանութեան վրացական տարբերակը, որուն համաձայն հայերու առաջնորդ Հայկը վրացիներու առաջնորդ Քարթլոսը, կովկասյան տարբեր ցեղերու առաջնորդներ, եղբայրներ եղած են եւ սերած նոյն հօրմէն ու մօրմէն։ [2] Թէպետեւ այժմ վրացիները հայկական պետական կազմաւորումներէն մէկուն՝ Սումխու երկրի (Ծոփք-Քոմմակենէ) անունով Հայաստանը կը կոչեն Սոմխեթի, ժողովուրդին՝ սոմեխներ։

Հայաստանը աշխարհի գրեթէ բոլոր լեզուներով կը կոչուի Արմէնիա՝ անգլ.՝ Armenia, ռուս.՝ Армения, արաբ․՝ أرمينيا‎‎, պարս․՝ ارمنستان, գերմ.՝ Armenien եւ այլն։ Այդ անունը կու գայ հայկական «Արմէ» եւ «Ուրմէ» ցեղերու անուանումէն, առաջինը այդպէս անուանած են ասորեստանցիներն ու բաբելոնցիները։ Այնուհետեւ այդ անունը տարածուած է յոյներու ու փիւնիկեցիներու միջոցով։ Հայաստանի անունը նշուած է նաեւ Պեհիսթունի եռալեզու արձանագրութեան մէջ։

Աշխարհագրութիւն[խմբագրել]

Հայաստանի սահմանակից երկիրներն են հիւսիսէն՝ Վրաստանը, արեւելքէն՝ Ատրպէյճանը, հարաւէն՝ Իրանը, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նախիջեւանը եւ արեւմուտքէն՝ Տաճկաստանը։

Հայաստանը լեռնային երկիր է՝ 90%-ը ծովուն մակարդակէն 1.000 մեթր բարձր է։ Ամենաբարձր լեռը Արագածն է (4.090 մ․)։ Ամենամեծ լիճը Սեւանն է՝ 1.417 քառ. ք․մ․։

Արեւելեան Հայաստանի պատկերը՝ նկարահանուած ՆԱՍԱ-յի (ԱՄՆ) արբանեակէն:

Հայաստանի մեծ քաղաքները[խմբագրել]

  1. Երեւան 1.093.499
  2. Կիւմրի 148.383
  3. Վանաձոր 101.099
  4. Հրազդան 63,400
  5. Աբովեան 60,600
  6. Էջմիածին 49.514
  7. Կապան 46,500
  8. Արմավիր 45,100
  9. Հրազդան 40.796
  10. Արտաշատ 35,100
  11. Աշտարակ 29,800
  12. Գորիս 20.000
    • Լեո // Երկերի ժողովածոյ // Երեւան Հ. 1.
    • Հ․ Գ․ Ժամկոչյան «Հայոց պատմություն