Հաճախականության բառարաններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Human-user-trash.svg    Առաջարկվել է այս հոդվածը ջնջել
Վիքիպեդիայի մեկ կամ մի քանի մասնակիցներ առաջարկել են այս հոդվածը ջնջել։ Մանրամասներին ծանոթանալու, ինչպես նաև ձեր տեսակետը հայտնելու համար այցելեք Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկման էջը։
Ուշադրություն նախքան վերոհիշյալ քննարկման էջում համաձայնության գալը, պետք չէ հեռացնել այս կաղապարը։ Եթե համաձայն չեք առաջարկված ջնջմանը, կարող եք քննարկմանը զուգահեռ ուղղել և բարելավել այս հոդվածը՝ այդպիսով նպաստելով, որ այն պահպանվի։


Հիշեցում. եթե դուք եք տեղադրել այս կաղապարը, ապա մի մոռացեք ջնջման ենթակա հոդվածանվանումն ավելացնել Ջնջման ենթակա հոդվածներ քննարկման էջում, մեկ կամ երկու տողով նշելով ջնջման առաջադրելու ձեր պատճառաբանությունը։ Եթե հոդվածը ենթակա է անմիջապես հեռացման, ապա օգտագործեք {{արագ ջնջում}} կաղապարը։ Ծանոթացեք նաև Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգինին։

Հաճախականության բառարանների դերը կարևոր է լեզվի քննության հարցում։ Այս բառարանների օգնությամբ կարող ենք բնութագրել լեզվի գործառական տարբեր ոլորտները ( գեղարվեստական , գիտական , հրապարակախոսական և այլն )։ Այս տեսկետից կարևոր է բառերի հարաբերական հաճախականությունը , որը , դուրս բերվելով առանձին ոլորտների քննությունից , ընդհանրացվում է ամբողջ լեզվի համար և տրվում հաճախականության բառարանների տեսքով։

Լեզվաբաններին շատ հաճախ հետաքրքրում է միավորների( հնչյուններ , տառեր , բառեր և այլն) հաճախականությունը , որը պարզվում է վիճակագրական մեթոդների օգնությամբ։

Նախ որոշվում է ընտրանքի ծավալը , որը թույլ է տալիս խուսափել հաշվումների ժամանակ ստացվող սխալներից։ Ընտրանքն այն միավորների ամբողջությունն է , որի նկատմամբ կիրառվում է աըդ վիճակագրական մեթւդը։ Ընտրանքում կարող ենք որոշել ինչպպես բառերի հաճախականությունը , այնպես էլ տառերի , հնչյունների և այլն։

Բառերի հաճախականությունը որոշելով որևէ հեղինակի ստեղծագործության մեջ` կարող ենք կարծիք կազմել նրա ոճի մասին , ինչպես նաև որևէ ստեղծագործության պատկանելությունը տվյալ հեղինակին։ Օր.` այդպիսի փորձ է արվել Շեքսպիրի ստեղծագործությունների համար :

Բառերի հաճախականության որոշումը շատ կարևոր է նաև օտար լեզուներ սովորելու հարցում : Այստեղ հարկ է նշել նաև մինիմում- բառարանների դերը :

Մինիմում-բառարանները լեզվի ամենահաճախ գործածվող բառերից կազմված բառարաններ են , որոնք մեծ դեր են խաղում լեզու սովորելու հարցում: Օր.` Բ.Ղազարյանի "Հայ-ռուսերեն և ռուս-հայերեն մինիմում-բառարանը "։ Մինիմում- բառարանները կարող են լինել ինչպես ընդհանուր բնույթի , այնպես էլ մասնագիտական (քիմիական , զինվորական , բժշկական ,մաթեմատիկական տերմինների և այլն)։

Վիճակագրական հաշվումները կարող են ծառյել նաև կոնկրետ խնդրի լուծմանը։ Օր.` տառերի հաճախականությունը պարզելով ` մենք կարող ենք որոշել նրանց հարմար դասավորվածությունը համակարգչի ստեղնաշարին , այբբենարան կազմելիս և այլն։

Հաճախականությքն բառարանների մասին ասենք , որ նրանք կարող են լինել ինչպես ընդհանուր , այնպես էլ մասնագիտական , հեղինակային միմիմում-բառարաններև այլն։

Որևէ լեզվի ընդհանուր հաճախականության բառարան կազմելու հարցում նախ կարևոր է տեքստերի ընտրությունը , թե լեզվի որ գործառական ոլորտներից է այն ընտրված (գիտական , գեղարվեստական , հրապարակախոսական և այլն)։ Շատ կարևոր է նաև ընտրանքի ծավալը . որքան մեծ լինի ծավալը , այնքան բառերի հաճախականության որոշման հարաբերական սխալը փոքր կլինի։

հաճախականքւթյքւնը միմկոտորակ է ,որի հայտարարում նշվում է բոլոր դիտարկվող միավորների քանակը , իսկ համարիչում` մեզ հետաքրքրող միավորների քանակը։ Օր.`տեքստում կարւղ ենք հաշվել "ա" տառի քանակը։ Վերցնում ենք մի տեքստ , որը բաղկացած է ենթադրենք 1000 տառից և հաշվում։ Եթե "ա" տառը գործածվաց է 600անգամ , ապա կլինի 600/1000=6/10 ։ Այսինքն կստացվի , որ ամեն 10 տառից 6-ը "ա" է։ Այսպես հաշվում ենք նաև բառերը և կազմում հաճախականության բառարաններ։

Հաճախականության բառարաններում բառերը դասավորվում են ըստ նվազող հաճախականության . 1-ին տեղում գրվում է ամենահաճախ գործածվող բառը , ապա` ըստ նվազող հաճախականության ` մինչև 1:

Սովորաբար բառարաններում ամենահաճախ գործածվող բառերը սպասարկու խոսքի մասերն են , իմաստակիր բառերն սկսվում են 7-8-րդ տեղերից : Այստեղ հարկ է նշել Բ.Ղազարյանի "Ժամանակակից հայոց լեզվի բառարանը" , որն արտացոլում է քանակական մեթոդների օգնությամբ հայ իրականության մեջ 1-ին անգամ առանձնացված ժամանակակից հայոց լեզվի բառապաշարը։

Հաճախականության բառարանի ընտրանքի ծընդհանուր ծավալը 2026148 բառագործածություն է։41000տարբեր բառերից բառարանում ընդգրկվել է մոտավորապես 36200 բառ։ Ընտրանքի հիմքում ընկած ենտարբեր գործառակամ ոլորտներ։ Շատ կարևոր է նաև տեքստքրի ճիշտ ընտրությունը .ոչ նպատակահարմար տեքստը կարող է հանգեցնել անցանկալի արդյունքների։

Հեղինակներն ու նրանց ստեղծագործությունները պատահականության սկզբունքով չեն ընտրված .բառարանի կազմողը ձգտել է ընտրել աընպիսի գործեր , որոնց լեզուն ավելի բնորոշ է ժամանակակից հայոց լեզվի համար, իսկ էջերի ընտրության հարցում արդեն գործել է պատահականության սկզբունքը։ Սակայն կարևոր է նաև ծավալի հարցը.որքան մեծ լինի ընտրանքի ծավալը , այնքան ստացված տվյալներն ավելի ճիշտ կլինեն։

Հայերենի հաճախականության բառարանն ընդգրկում է 1950-1973թթ հրատարակված գրականության տարբեր ոլորտներ (արձակ-270.000 բառագործածություն,չափածո-23.000 ,դրամատուրգիա-155.424 , մանկական գրականություն-203.000 , լեզվաբանական գրականություն-178.000 , գրականագիտական գրականություն-230.000 , գիտամասսայական գրականություն-101.724 ,դասագրքեր-210.000 , ամսագրեր-200.000 , թերթեր-180.000 , 15-17 տարեկան պատանիների ու աղջիկների չեզոք բառապաշար-68.000 )։

Հաճախականության բառարանը ձգտում է նրան , որ ընդգրկված բառերի հաճախականության տվյալները ոչ միայն տարածվեն հետազոտված տեքստի վրա , այլև այնպիսի տեքստերի , որոնք ընտրանքի մեջ չեն մտնում։

Հաճախականության բառարանւմ բառերը դասսավորված են ըստ նվազող հաճախականության։

Բառը հիմնականում դիտվում է որպես բացատից-բացատ ընկած միավոր` բացառությամբ հարադիրների , որոնք դիտվում են իբրև մեկ բառ(օր.` միտք անել):

Բ.Ղազարյանի բառարանում տեղ չեն գտել հատուկ անուններն ու թվականները : Այստեղ կան նաև զգալի թվով բարբառային , ռուսերենից և այլ լեզուներից փոխառյալ բառեր (հըմի-19 , պինգ-պոնգ-9 , մանեթ-47 , բինտ-14):

Բառարանի միջոցով կարող ենք եզրակացություն անել հայերենի ամենահաճախ գործածվող բառերի մասին:

Ամենահաճախ գործածվող 1-ին հազար բառերի միջին երկարությունը կազմում է 5,6 տառ:

Այստեղ նշվում է նաև բառերի միջին երկարությունը ըստ 50-ական բառ պարունակող խմբերի.

1-ին 50 բառ-3.5տառ,

2-րդ 50 բառ-4.5 տառ,

3-րդ 50 բառ-5 տառ,

4-րդ 50 բառ-5.3 տառ,

5-րդ 50 բառ 5.3 տառ և այլն, մինչև 6.2 միջին երկարություն:

Ինչքան բառերի երկարությունը մեծանում է , այնքան նրանց հաճախականությունը նվազում է: Կարող ենք ասել , որ հայերենի բառերի միջին երկարությունը 5-6 տառ է :

Բառարանում բառերը տրվում են նախ ըստ նվազող հաճախականության , ապա` ըստ այբբենական կարգի, օր.`

Եվ-54.254 հաճախականություն-10 ոլորտի 83 տեքստում ,

Նա-42.189 հաճ.-10 ոլորտի 88 տեքստում,

Ու-34.903 հաճ.- 10 ոլորտի 85 տեքստում և այլն:

Ապա առանձին տրվում է 2-1 հաճախականություն ունեցող բառերի ցանկը , որը դասավորված է ըստ այբբենական կարգի , որոնց էլ հաջորդում են 1 հաճախականությամբ բառեր,որից հետո տրվում է բառերի այբբենական ցանկը ` յուրաքանչյուրի հաճախականության նշումով (ընդհանուր և ըստ ոլորտների )։

Այսպիսով , Բ.Ղազարյանի «Ժամանակակից հայոց լեզվի բառարանի» տվյալներից ելնելով,կարող ենք կարծիք կազմել տվյալ ժամանակաշրջանում (1950-1973թթ.) ամենագործածական բառերի մասին։

Սա բառարանի արժանիքներից մեկն է։

Բառարանի թերություններից է այն , որ այնտեղ չի խոսվում թվականների մասին , թեև դրանք զետեղվել են հեղինակի «Հայ-ռուսերեն և ռուս- հայերեն մինիմում-բառարանում» (Երևան,1995)։

Հաճախականության բառարանների մի տեսակ են մինիմում- բառարանները , որոնց դերը շատ կարևոր է հատկապես նոր լեզուներ սովորելու հարցում։

Միևնույն բառերն ընդգրկող հայ-ռուսերեն(678 բառ)և ռուս- հայերեն(584 բառ) տարբերակներով ներկայացված այս բառարանը հայ բառարանագրության մեջ առաջինն է։ Այն ընդգրկում է հեղինակի հաճախականության բառարանի ամենագործածական բառերի առաջին խումբը , որը լրացվել է բառարանի համեմատաբար ավելի ցածր հաճախականությու ունեցող որոշակի բառերով , փվականներով և որևէ թեմատիկ ոլորտի պատկանող բառերի (գույներ , ամիսներ , տարվա եղանակներ , շաբաթվա օրերի անվանումներ) շարքով ,որոնք տեքստում կարող են մեծ հաճաճականություն չունենալ ' սակայն կարևոր են ուսուցողական տեսկետից։

Բառարանի միջոցով համեմատաբար կարճ ժամկետում ձեռք է բերվում բավարար ծավալի բառապաշար , որի օգնությամբ սովորողները կարող են հաղորդակցվել ինչպես հայերեն , այնպես էլ ռուսերեն լեզուներով։

Մինիմում բառարանները կարող են լինել տարբեր տեսակների . ինչպես ընդհանուր բնույթի , ալնպես էլ մասնագիտական , օր.`առանձին լեզուների ընդհանուր բառապաշարն են ընդգրկում հետևյալ բառարանները.

  • Изотович В. Н.,словарь-минимум по русскому языку.Для 2-4 классов латыш. школ.Рига,1957.
  • Котов Александр Варламович , Китайско-русский словарь-минимум, 2750 иероглифов и слов , 1974.
  • Սոլախյան Ալիսա Արշավիրի ,Բառարան - մինիմում գերմանական գիտատեխնիկական գրականության մեջ ընդունված ամենագործածական բառակապակցությունների , Երևան , «Հայաստան»,1976։
  • Անգլերեն-հայերեն քիմիական տերմինների բառարան-մինիմում=english-armenian minimum dictiondry of chemical terms։ Շուրջ 2000 բառ։ Կազմ. և առաջաբ.Թ.Աբրահամյան,2008 և այլն։

Հաճախականության բառարանների մի տեսակ են հեղինակային հաճախականության բառարանները , որոնցից է Օֆ.Խաչատրյանի կազմած Մ. Խորենացու «Հայոց պատմության» հաճախականության բառարանը։

Այս բառարանը պատկերացում է տալիս «Հայոց պատմության» ամբողջ բառապաշարի մասին։

Այսպիսով, կարող ենք ասել, որ հաճախականության բառարանների միջոցով կարելի է որոշել լեզվի բառապաշարի ամենագործածական բառերը , որոնք անհրաժեշտ են ինչպես դասագրքեր , այնպես էլ բառարաններ , զրուցարաններ կազմելիս։

Առանձին հեղինակների գործերի բառարանները պատկերացում են տալիս նրանց բառապաշարի լեզվի ու ոճի մասին։ Ակնհայտ են դառնում հեղինակների կազմած նորաբանությունները , դիպվածային բառերը և այլն , որոնք շատ հաճախ մուտք են գործում նաև ընդհանուր գրական և խոսակցական լեզու։ Սրանց կողքին հարկ է նշել մի քանի տեսակներ ևս.

ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

-Частотный словарь общенаучной лексики.Под обш.ред.Е. М. Степановой , М. , Изд. Моск.Универс-та ,1970.

ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

-Сафьян Юрий Артакович.

Частотный словарь русской технической лексики . Ереван , "Барцрагуйн дпроц",1971.

ԲԺՇԿԱԿԱՆ

-Левитский В. В.

Частотный словарь языка учебных пособий мединститута (Первый семестр).М., Изд. Моск. ун-та , 1966.և այլն։