Կոլիզեում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Կոլիզեյից)
Տեսարժանություն
Կոլիզեում
Anfiteatro Flavio, Colosseo
Կոլիզեում. 2007 թվականի ապրիլ
Կոլիզեում. 2007 թվականի ապրիլ
Երկիր Իտալիա
Տեղագրություն Հռոմ
Շինության տեսակ Ամֆիթատրոն
Հիմնադիր Վեսպասիանոս
Հիմնադրման թվական 72 թվական
Շինարարություն 72-80 թվականներ
Վիճակ Վերականգնվող
Կայք Պաշտոնական կայք

41°53′24.61″ հս. լ. 12°29′32.17″ ավ. ե. / 41.890169° հս. լ. 12.492269° աե. ե.

Կոլիզեումը առավոտյան
Կոլիզեում
Կոլիզեումը երեկոյան

Կոլիզեում (լատ.՝ Colosseum), Հին Հռոմի ամենամեծ ամֆիթատրոնը, կայսերական Հռոմի վիթխարի և հռչակավոր կոթողներից է, որն իր ժամանակին կրկեսի շենք էր։ Նրա կառուցումը սկսել Վեսպասիանոս կայսրը մ.թ. 57 թվականին, ավարտել Տիտոսը 80 թվականին։

Սկզբնապես Կոլիզեումը կոչվել է Ֆլավիոսների ամֆիթատրոն (լատ.՝ Amphitheatrum Flavium)։ Իր անունը ստացել է «կոլոսիում» կամ «կոլոս» բառից, որը հունարեն է, նշանակում է՝ հսկա, մեծ։ Սակայն Կոլիզեումը այդպես է կոչվել 8-րդ դարից, կամ իր հսկա չափերի, կամ այն պատճառով, որ նրա մոտակայքում հնում կանգնած է եղել Ներոնի վիթխարի արձանը։ Այսպիսով, արձան-կոթողն է իր անունը տվել այդ հսկա կրկեսին։

Կոլիզեումը կիսաբոլորաձև էր և ուներ հարյուր ութսունութ մետր երկարություն, հարյուր հիսունվեց մետր լայնություն և քառասունութ ու կես մետր բարձրություն, ուր ութսուն կարգ աստիճանների վրա տեղավորվում էին հիսունից մինչև ութսուն հազար հանդիսատես։

Կոլիզեումը գտնվում է Հռոմում` Էսկվիլինյան խոռոչում` Պալանտինյան և Ցելիևյան բլուրների միջև, որտեղ գտնվում էր Ներոնի Ոսկե Տանը պատկանող լճակը։

Պատմություն[խմբագրել]

Նախակառուցման պատմություն[խմբագրել]

Կոլիզեումի պատմությունը սկսվում է 68 թվականին, երբ Պրետորիական գվարդիայի դավաճանությունը և սենատի դատապարտումը ստիպեցին Ներոնին տասնչորս տարի բռնատիրական կառավարումից հետո ինքնասպան լինել քաղաքամերձ վիլլայում՝ Հռոմից ոչ հեռու: Ներոնի մահը հանգեցրեց տասնութամյա քաղաքացիական պատերազմի, որն ավարտվեց 69 թվականին: Հաղթանակեց Տիտոս Ֆլավիոս Վեսպասիանոսը, որին մեր օրերում անվանում են ուղղակի Վեսպասիանոս:

Մինչ կայսր դառնալը Վեսպասիանոսը մասնակցություն ունեցավ 66 թվականին սկսված հուդայացիների ապստամբության ճնշմանը: Սրանից հետո Վեսպասիանոսը Տիտոսի հետ արևելյան հարուստ պրովինցիաներում հավաքեցին հարկեր, որպեսզի կարգի բերեին Ներոնի և քաղաքացիական պատերազմի քայքայած պետական ֆինանսները: Նրանք 71 թվականին վերադարձան Հռոմ, որպեսզի տոնեին իրենց հաղթանակը հուդայացիների նկատմամբ:

Դառնալով կայսր՝ Վեսպասիանոսը որոշեց վերակառուցել Հռոմի կենտրոնը և ամրացնել իր պաշտամունքը՝ խեղաթյուրելով իր նախորդի՝ Ներոնի հիշատակը: Մնում էր մեկ չլուծված հարց. ի՞նչ անել Ներոնի պալատի, Ոսկե պալատի հետ, ինչպես անվանում էին, և որը հարակից պուրակի հետ Հռոմի կենտրոնում զբաղեցնում էր 120 հեկտար տարածք: Վեսպասիանոսը որոշեց տեղավորել այնտեղ կայսերական շինոությունները, իսկ տան կողքի լիճը լցոնել և կառուցել ամֆիթատրոն՝ նախատեսված ժողովրդի ժամանցի համար: Սա լավ մտածված որոշում էր. ամֆիթատրոնի կառուցում մի հողի վրա, որի վրայով քայլել է Ներոնը, տրվում էր ժողովրդին[1]:

Ամֆիթատրոնի կառուցումը[խմբագրել]

Կոլիզեում (Ֆլավիոսի Ամֆիթատրոն)

Ամֆիթատրոնի կառուցումը սկսվել է Վեսպասիանոս կայսեր կողմից Հրեաստանում հաղթանակից հետո: Այդ մասին հայտնում է Սվետոնիուսը[2]:

Aquote1.png Ձեռնամուխ եղավ նա նաև նոր շինությունների կառուցմանը՝ … ամֆիթատրոն՝ քաղաքի կենտրոնում՝ մտածված, ինչպես հետո նա իմացավ, դեռ Օգոստոսի կողմից]] Aquote2.png

Համարում են, որ ամֆիթատրոնը կառուցվել է ռազմավարի վաճառքից ստացված միջոցներով:[1]

Ըստ գնահատականների՝ 100 հազար բանտարկյալներ Հրեաստանի պատերազմից հետո որպես ստրուկներ բերվեցին Հռոմ: Ստրուկներն օգտագործվում էին ծանր աշխատանքներում, ինչպիսին է Թիվոլիի կրաքարային հանքերում, որտեղ հանվում է տրավերտին, Թիվոլիից Հռոմ 20 մղոն ծանր քարեր տեղափոխելու և բարձրացնելու համար: Պրոֆեսիոնալ շինարարների, ինժեներների, նկարիչների և գեղարարների խմբերը կատարում էին մի շարք խնդիրներ՝ անհրաժեշտ Կոլիզեումի շինարարության համար[3]:

Ամֆիթատրոնի շինարարությունը ավարտվեց Տիտոս կայսեր օրոք 80 թվականին: Այս շինարարությանը Մարցիալուսը «Ներկայացումների գրքում», անվանելով կայսերը Կեսար, ձոնել է հետևյալ տողերը՝[1]

Aquote1.png Այստեղ, որտեղ բոլորի աչքի առաջ փառահեղ ամֆիթատրոնի

Կառուցումն է գնում, աշխատանքներն էին Ներոնի…
Հռոմը վերածնվեց նորից, քո հովանավորությամբ, Կեսա՛ր,
Այն, ինչ ուներ պարոնը, վայելում է ժողովուրդը հիմա:

Aquote2.png


Կոլիզեումը Հին Հռոմում[խմբագրել]

Քրիստոնյա նահատակների վերջին աղոթքը: Նկար` Ժան Ռեոն Ժերոմի

Կոլիզեումի շինարարությունը սկսվել է կայսր Վեսպասիանոսի օրոք՝ Իսրայելում հաղթանակներ տանելուց հետո։ Այդ մասին տեղեկացնում է Սվետոնիուսը. «Նա նոր շինություններ սկսեց պատրաստել... ամֆիթատրոն քաղաքի մեջտեղում, որն ինչպես նա տեղեկացավ դեռ պլանավորել էր կառուցել Օգոստոսը»։ Շինարարությունն ավարտվել է 80 թ.-ին՝ Վեսպասիանոսի որդու՝ Տիտոսի օրոք։

Կոլիզեումի բացումը նշանավորվեց խաղերով. Սվետոնիուսն այդ առիթով գրում է [4]:

Aquote1.png Ամֆիթատրոնի և մոտակայքում արագ կառուցված բաղնիքների բացման կապակցությամբ նա [Տիտոսը] ցուցադրեց գլադիատորական մենամարտը՝ հարուստ և շքեղ մի տեսարան. կազմակերպեց այնտեղ ծովամարտ նախկին տեղում, իսկ հետո այնտեղ հանեց նաև գլադիատորներին և մեկ օրում բաց թողեց հինգ հազար տարբեր կենդանինենրի: Aquote2.png


Ի սկզբանե Կոլիզեումն անվանվում էր նշված կայսրերի ցեղի անունով՝ Ֆլավիոսների Ամֆիթատրոն (լատ.՝ Amphitheatrum Flavium), այժմյան անվանումը (լատ.՝ Colosseum, Colosaeus, իտալ.՝ Colosseo) հետո ավելացվեց՝ սկսած VIII դարից, և առաջացացել է կա՛մ հսկա չափերի, կամ այն պատճառով, որ նրանից ոչ հեռու կագնած էր Ներոնի հսկայական արձանը՝ կագնեցված Ներոնի կողմից իր պատվին [5]:

Կոլիզեումը 80 թվականի հին հռոմեական մետաղադրամի վրա

Երկար ժամանակ Կոլիզեումը Հռոմի բնակիչների և եկվորների համար ժամանացի հիմնական վայրերից էր, ինչպիսիք էին գլադիատորների մարտերը, կենդանիների արձակումը գլադիատորների վրա, ծավամարտերը (ենթադրաբար մինչ կառուցումը արենայի տակ՝ նկուղային շինություններում կայսր Տիտոսի եղբայր և գահաժառանգ Դոմինիցիանուսի ժամանակ):

Կայսր Մակրինիուսի ժամանակ՝ 217 թվականին Կոլիզեումը խիստ վնասվեց հզոր հրդեհից [6], բայց վերականգնվեց Ալեքսանդր Սևերիուսի հրամանով: 248 թվականին կայսր Ֆիլիպը մեծ ներկայացմամբ այնտեղ նշեց Հռոմի գոյոության հազարամյակը: Հոնորիուսը 405 թվականին արգելեց գլադիատորական խաղերը՝ որպես քրիստոնեության ոգու հետ անհամահունչ, որը Կոնստանտին Մեծից հետո այն դարձրեց Հռոմեական կայսրության գերիշխող կրոնը, այնուամենայնիվ, կենդանիների արձակումները մարդկանց վրա Կոլիզեումում շարունակվում էին մինչ Թեոդորիխ Մեծի մահը[7]: Դրանից հետո Ֆլավիուսների ամֆիթատրոնի համար սկսվեցին տխուր ժամանակներ:

Կոլիզեումը Միջնադարում և Նոր ժամանակներում[խմբագրել]

Կոլիզեում. տեսարան Ֆարնեզիական այգիներից

Բարբարոսների հարձակումները Ամֆիթատրոնը մատնեցին դատարկության և նրա ավիրման սկիզբը դրեցիին: XI դարից մինչև 1132 թվականը այն ամրոց էր հռոմեական երևելի ընտանիքների համար, որոնք վիճարկում էին համաքաղաքացիների հանդեպ ազդեցությունն ու իշխանությունը, հատկապես՝ Ֆրանջիպանի և Հաննիբալդի ընտանիքների համար: Բայց վերջիններս ստիպված էին զիջել Կոլիզեումը կայսր Հենրի 7-րդ-ին, որը նվիրեց այն հռոմեականՍենատին և ժողովրդին: Դեռ 1332 թվականին տեղի արիստոկրատիան կազմակերպում էր այստեղ ցլամարտեր, բայց հենց այդ ժամանակից սկսվեց Կոլիզեումի համակարգային ավիրումը:

1349 թվականին Հռոմում հզոր երկրաշարժը պատճառ հանդիսացավ Կոլիզեումի փլուզման, հատկապես նրա հարավային հատվածի [8]. Դրանից հետո նրան սկսեցին նայել որպես շինանյութի աղբյուրի. ու ոչ միայն պոկված, այլև դիտավորությամբ պոկված քարերը սկսեցին օգտագործվել նոր շինություններում: Այսպես, 15-րդ և 16-րդ հարյուրամյակներում Հռոմի պապ Պողոս 2-րդը նրանից շինանյութ էր վերցնում այսպես կոչված վենետիկյան պալատի, կարդինալ Ռիարիոն՝ գրասենյակային պալատի, Պողոս 3-րդը՝ պալացցո-Ֆարնեզեի համար: Բայց ամֆիթատրոնի զգալի մասը պահպանվել է, չնայած որ շինությունն ընդհանրապես մնաց այլակերպված: Սիքստիոս 5-րդը մտադրված էր օգտագործել այն կտորի ֆաբրիկան կարգի բերելու համար, իսկ Կղեմենս 9-րդն իրականում Կոլիզեումը դարձրեց պարարտանյութի գործարան:

Պապերի լավ վերաբերմունքը հնագույն ճարտարապետության փառահեղ կառույցի նկատմամբ սկսվեց XVIII հարյուրամյակի կեսերից ոչ շուտ, և առաջինը, ով նրան վերցրեց իր պահպանության տակ, Բենեդիկտոս 14-րդն էր (1740-58): Նա հայտարարեց Քրիստոսի չարչարանքների վայր՝ շիկացած բազմաթիվ քրիստոնյա նահատակների արյունով, և հրամայեց նրա արենայի շուրջ կանգնեցնել հսկա խաչ, իսկ նրա կողքին կառուցել մի շարք խորաններ՝ ի հիշատակումն կեղեքումների և Փրկչի ելքի դեպի Գողգոթա և նրա խաչային մահվան: Այդ խաչն ու խորանները հանվեցին 1874 թվականին: Բենեդիկտոս 14-րդից հետո եկած պապերը, մասնավորապես Պիոս 7-րդը և Լևոն 12-րդը, շարունակեցին հոգ տանել շինության պահպանված մասերի մասին և ընկնելու վտանգ ներկայացնող պատերի հատվածներն ամրացրեցին հակակշիռներով, իսկ Պիոս 9-րդը ուղղեց ներքին աստիճաններից մի քանիսը:

Կոլիզեումն այժմ գտնվում է պահպանության տակ, բեկորները, որտեղ հնարավոր է, տեղադրված են նախկին տեղերում, իսկ արենայում կատարված են հետաքրքրաշարժ պեղումներ, որոնք հանգեցրին նկուղային շինությունների հայտնաբերմանը, որոնք ծառայում էին դեպի արենա մարդկանց խմբեր և կենդանիներ հասցնելու համար: Չնայած Կոլիզեումի՝ դարերի ընթացքում կրած փորձություններին՝ նրա ավերակները՝ զրկված նախկին արտաքին և ներքին հարդարումից, մինչ այժմ խոր տպավորություն են թողնում իրենց խիստ փառահեղությամբ և տալիս բավարար պատկերացում այն մասին՝ ինչպիսին են եղել նրա դիրքն ու ճարտարապետությունը:

Անձրաջրերի ներթափանցումը, մթնոլորտային աղտոտվածությունը (հիմնականում ավտոմոբիլային գազերից) և քաղաքային ակտիվ շարժման ցնցումները հանգեցրին Կոլիզեումի օրհասական վիճակին: Նախագծի առաջին փուլը ներառում է կամարաշարերի վերակառուցում և վերամշակում անջրաթափանց զանգվածով և արենայի փայտե հատակի վերակագնում, որտեղ ժամանակին կռվում էին գլադիատորները:

Այժմ Կոլիզեումը դարձել է Հռոմի խորհրդանիշը և զբոսաշրջության ամենահայտնի վայրերից մեկը: 21-րդ դարում Կոլիզեումը հավակնում էր մտնել Աշխարհի նոր յոթ հրաշալիքներ կոչմանը, և քվերակության արդյունքում, որի արդյունքները հրապարակվեցին 2007 թվականի հուլիսի 7-ին, հռչակվեց Աշխարհի նոր 7 հրաշալիքներից մեկը:

Կոլիզեումի ճարտարապետությունը[խմբագրել]

Կոլիզեում. արտաքին տեսքի վերականգնում
Կոլիզեումի ներսում, 2011

Հռոմեական մյուս ամֆիթատրոնների նման Ֆլավիոսների Ամֆիթատրոնը ներկայացված է էլիպսի տեսքով, որի կետրոնը զբաղեցրել է արենան (նույնպես էլիպսի ձևով), և նրան շրջապատող հանդիսատեսի համար համակենտրոն օղակներով: Նմանատիպ այլ կառույցներից Կոլիզեումը տարբերվում է իր մեծությամբ: Սա ամենամեծ անտիկ ամֆիթատրոնն է. նրա արտաքին էլիպսի երկարությունը 524 մ է, մեծ տրամագիծը՝ 187.77 մ, փոքր տրամագիծը՝ 155,64 մ, արենայի երկարությունը՝ 85.75 մ, արենայի երկարությոունը՝ 85.75 մ, լայնությունը՝ 53.62 մ, նրա պատերի բարձրությունը՝ 48-ից 50 մ: Նման չափսերի պայմաններում նա կարող էր տեղավորել շուրջ 50 հազար հանդիսական: Նախագծային հիմք են հանդիսանում 80 ճառագայթաձև ուղղորդված պատերն ու սյուները, որոնք պահում են կամարներն ու ծածկերը:

Ֆլավիոսների Ամֆիթատրոնը կառուցվել է 13 մետր հաստություն ունեցող հիմքի վրա:

Կոլիզեումի կտրվածքը

Նստատեղերը[խմբագրել]

Համաձայն 354 թվականի Ժամանակագրության՝ ամֆիթատրոնում տեղավորվում էր մոտավորապես 87000 մարդ, բայց ժամանակակից հաշվարկներով Կոլիզեումը կարող է տեղավորել միայն 50000 մարդ: Նստատեղերը բաժանված էին մակարդակների, որոնցից յուրաքանչյուրը նախատեսված էր որոշակի խմբի կամ խավի մարդկանց համար: Հարավում և հյուսիսում տեղավորված էին կայսեր և կույսերի տեղերը և ապահովում էին լավ տեսադաշտ դեպի արենա: Այս մակարդակում էին գտնվում նաև սենատորների նստատեղերը, և որոնց թույլատրվում էր իրենց հետ բերել իրենց աթոռները: Նշանակալի է, որ որոշ սենատի համար նախատեսված որոշ տեղերում կարելի է գտնել հինգերորդ դարի սենատորների փորագրված անուններ, որոնք, ըստ էության, ծառայում էին տեղերի ամրագրման համար: Սենատորի համար մակարդակից վերև գտնվում էին հեծյալների դասի տեղերը, իսկ հեծյալներից վերև տեղավորվում էին Հռոմի քաղաքացիները՝ բաժանված երկու խմբի՝ հարուստ քաղաքացիների համար, որոնք գտնվում էին հեծյալներից անմիջապես վերև, և քիչ ունևոր քաղաքացիների համար, որոնց տեղավորվում էին հռոմեական վերնախավից ավելի վերև: Ավելի ուշ՝ Դոմիցիանուս կայսեր կառավարման ժամանակ, կառուցվեց ամենաբարձր մակարդակը՝ նախատեսված աղքատ քաղաքացիների համար, ստրուկների և կանանց համար: Հիմնականում դրանք կանգնելու համար տեղեր էին: Բացի այդ, մարդկանց որոշակի խմբերի արգելված էր մուտք գործել Կոլիզեում, հիմնականում գերեզմանափորներին, դերասաններին և նախկին գլադիատորներին:

Նստատեղերի դասավորության սխեմա

Կոլիզեումի կերպարի օգտագործումը[խմբագրել]

Կոլիզեումը շատ հաճախ է հանդես գալիս որպես Հռոմի խորհրդանիշ, ինչպես Էյֆելյան աշտարակը՝ Փարիզի, Բիգ Բենը՝ Լոնդոնի, Կրեմլը՝ Մոսկվայի, Պիզայի աշտարակը՝ Պիզայի, Կառլի կամուրջը՝ Պրահայի: Եվրոպայի քարտեզը պատկերելիս Կոլիզեումը հաճախ է դրվում Հռոմի տեղում: Սկզբում Կոլիզեումը ներառված էր Վալերիուս Մարցիալիսի կողմից կազմված աշխարհի 7 հրաշալիքների շարքում (1-ին դար):

Այլ օրինակների մեջ օգտագործված պատկերներ՝

  • Բրյուս Լիի և Չակ Նորիսի միջև մարտը «Վիշապի մերադարձը» ֆիլմում նկարահանված է Կոլիզեումում:
  • Կոլիզեումը պատկերված է Nero ծրագրի էկրանակադրում:
  • Արիա ռոք խմբի Կոլիզեում երգը
  • Կոլիզեումը՝ Age of Empires, Civilization III, Civilization IV, Assassin's Creed: Brotherhood, Ryse:Son Of Rome, Painkiller: Battle out of Hell խաղերում
  • Կոլիզեումը՝ «Գլադիատոր» ֆիլմում
  • Կոլիզեումը՝ «Տելեպորտ» ֆիլմում
  • Կոլիզեումը ալիքի հուժկու հարվածից վերացվում է «Երկրի միջուկը: Նետում դժոխքից» ֆիլմում:
  • Կոլիզեումը 2000 տարի հետո քանդվում է «Կյանքն առանց մարդկանց» ֆիլմում
  • Կոլիզեումը՝ Էդգար Ալլանի Կոլիզեում համանուն բանաստեղծության մեջ:

Հետաքրքիր է, որ Գլադիատորների ֆիլմերը երբեք չեն նկարահանվել Կոլիզեումում, քանի որ այն բավականաչափ լավ չի պահպանվել նկարահանումների համար: Այդ իսկ պատճառով Կոլիզեումի փոխարեն օգտագործվում է Վալերիս Մարցալիսի ամֆիթատրոնը Թունիսում՝ աշխարհում 2-րդը մեծությամբ և պահպանված ավելի լավ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 Բերդ Մ., Հոփքինս Մ. «Կոլիզեում», 2007
  2. «Սվետոնիուս. Տասներկու կայսրերի կյանքը. Վեսպասիանոս, IX, 1»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-12-01-ին։ http://www.webcitation.org/6CaNsR9A3։ 
  3. Building the Colosseum(անգլերեն)
  4. «Սվետոնիուս. Տասներկու կայսրերի կյանքը՝ Տիտոս, VII, 3»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-12-01-ին։ http://www.webcitation.org/6CaNt7Oo5։ 
  5. Roth, Leland M. (1993)։ Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning, First, Boulder, CO: Westview Press։ ISBN 0-06-430158-3։ 
  6. Cass. Dio lxxviii.25.
  7. Claridge, Amanda (1998)։ Rome: An Oxford Archaeological Guide, First, Օքսֆորդ, Մեծ Բրիտանիա: Oxford University Press, 1998, 276–282։ ISBN 0-19-288003-9։ 
  8. История Рима / Рим развлекается