Կենսաքիմիա

Կենսաքիմիան (կենսաբանական քիմիա) կենդանի օրգանիզմների քիմիական բաղադրության, այդ օրգանիզմներում ընթացող և նրանց կենսագործունեության հիմքում ընկած քիմիական պրոցեսների մասին գիտություն է: Կենսաքիմիան դա քիմիայի ճյուղերից է, որն սկզբունքայնորեն տարբերվում է ոչ միայն անօրգանական քիմիայից, այլ նաև օրգանական քիմիայից, որոնք կապ չունեն կենդանի օրգանիզմներում ընթացող պրոցեսների ուսումնասիրման հետ:

Կենսաքիմիան գտնվում է 3 գիտությունների` ֆիզիկայի, քիմիայի և կենսաբանության խաչման տեղում: Յուրաքանչյուր կենդանի մարմին ենթարկվում է ֆիզիկայի և քիմիայի օրենքներին, սակայն վերջինիս (կենդանի մարմնի) համար հիմնականը, առանձնահատուկը հանդիսանում են կենսաբանական օրինաչափությունները: Իսկ մարդը, ինչպես ցանկացած կենդանի օբյեկտ, նույնպես ենթարկվում է կենսաբանական օրենքներին, սակայն որպես հասարակության անդամ, ենթարկվում է նաև սոցիալական օրենքներին:

Կենսաքիմիայի ուսումնասիրման առարկան

Կենսաքիմիա գիտությունը ուսումնասիրում է`

1. Օրգանիզմների (կենդանի) քիմիական բաղադրությունը (ստատիկ կենսաքիմիա):
2. Կենդանի օրգանիզմում նյութափոխանակության քիմիական ռեակցիաները և օրենքները, ըստ որոնց ընթանում են այդ փոխարկումները (դինամիկ կենսաքիմիա):
3. Կյանքի պրոցեսների ֆիզիոլոգիական ֆունկցիայի վերածման օրենքները կամ հակիրճ ուսումնասիրում է նյութափոխանակության և օրգանիզմի կենսաբանական ֆունկցիաների կապը: Համարվում է ֆունկցիոնալ կենսաքիմիայի բաժինը:

Կենսաքիմիայի բաժինները

Ուսումնասիրության օբյեկտից կամ ուղղությունից կախված ժամանակակից կենսաքիմիան տրոհվում է մի քանի առանձին ինքնուրույն բաժինների.

1. Ընդհանուր կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է կենսագործունեության պրոցեսներին մասնակցող քիմիական նյութերի կառուցվածքի, բաղադրության և փոխարկումների օրինաչափությունները:
2. Կենսաօրգանական քիմիա – բացահայտում է կենդանի բջջի կարևորագույն համակարգերի գործունեության ֆիզիկոքիմիական հիմունքները` օգտագործելով քիմիայի մեթոդները, գաղափարները, ներառելով կառուցվածքային և տարածական քիմիական անալիզը, բնական միացությունների և նրանց անալոգների մասնակի և լրիվ սինթեզը:
3. Կենսանօրգանական քիմիա – ուսումնասիրում է օրգանական մոլեկուլների հետ անօրգանական իոնների միջև առաջացած կոմպլեքս միացությունների ֆունկցիոնալ ակտիվությունը, նրանց մասնակցությունը կենսագործունեության պրոցեսներում:
4. Կենդանիների կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմների բաղադրությունն ու նրանցում նյութերի և էներգիայի փոխակերպումները:
5. Բույսերի կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է բուսական օրգանիզմների բաղադրությունը և նրանցում նյութերի և էներգիայի փոխարկումները:
6. Միկրոօրգանիզմների կենսաքիմիա – բացահայտում է նույն հարցերը, ինչ վերջին երկու բաժինները, սակայն ուսումնասիրության օբյեկտները հանդիսանում են միկրոօրգանիզմները:
7. Բժշկական կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է մարդու օրգանիզմում նյութերի բաղադրությունն ու նրանց էներգիայի նորմալ և պաթոլոգիկ փոխարկումները:
8. Անասնաբուժական կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է նույն հարցերը կենդանիների մոտ:
9. Տեխնիկական կենսաքիմիա – բացահայտում է հիմնական սննդանյութերի բաղադրությունը, նրանց փոխարկումները արտադրության և պահպանման ընթացքում: Մշակում է նաև կենսաքիմիական պրոցեսների օգտագործման ձևերն արտադրությունում:
10. Ռադիացիոն կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է օրգանիզմում իոնացող ճառագայթման ազդեցության տակ նյութերի բաղադրության և փոխանակման փոփոխությունը:
11. Քվանտային կենսաքիմիա – օրգանիզմում կենսաբանական նշանակության նյութերի հատկությունները, ֆունկցիաները և փոխարկման ուղիները համարում է քվանտաքիմիական հաշվարկներով ստացված նրանց (նյութերի) էլեկտրոնային բնութագրականների հետ:
12. Տիեզերական կենսաքիմիա – զբաղվում է տիեզերքի քիմիական պրոբլեմներով:

Նշված ցուցակը, այնուամենայնիվ, ամբողջովին չի ընդգրկում ժամանակակից բաժինները: Կենսաքիմիայի ընդերքում` կենսաբանության, քիմիայի, ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի և կիբերնետիկայի խաչման տեղում ծնվեց մոլեկուլային կենսաբանությունը` գիտություն կենդանի մատերիայի գոյությունն ապահովող մոլեկուլների կառուցվածքի և հատկությունների մասին: