Կենսաքիմիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Կենսաքիմիան (կենսաբանական քիմիա) կենդանի օրգանիզմների քիմիական բաղադրության, այդ օրգանիզմներում ընթացող և նրանց կենսագործունեության հիմքում ընկած քիմիական պրոցեսների մասին գիտություն է։ Կենսաքիմիան դա քիմիայի ճյուղերից է, որն սկզբունքայնորեն տարբերվում է ոչ միայն անօրգանական քիմիայից, այլ նաև օրգանական քիմիայից, որոնք կապ չունեն կենդանի օրգանիզմներում ընթացող պրոցեսների ուսումնասիրման հետ։

Կենսաքիմիան գտնվում է 3 գիտությունների՝ ֆիզիկայի, քիմիայի և կենսաբանության խաչման տեղում։ Յուրաքանչյուր կենդանի մարմին ենթարկվում է ֆիզիկայի և քիմիայի օրենքներին, սակայն վերջինիս (կենդանի մարմնի) համար հիմնականը, առանձնահատուկը հանդիսանում են կենսաբանական օրինաչափությունները։ Իսկ մարդը, ինչպես ցանկացած կենդանի օբյեկտ, նույնպես ենթարկվում է կենսաբանական օրենքներին, սակայն որպես հասարակության անդամ, ենթարկվում է նաև սոցիալական օրենքներին:

Կենսաքիմիայի ուսումնասիրման առարկան[խմբագրել]

Կենսաքիմիա գիտությունը ուսումնասիրում է՝

  1. Օրգանիզմների (կենդանի) քիմիական բաղադրությունը (ստատիկ կենսաքիմիա
  2. Կենդանի օրգանիզմում նյութափոխանակության քիմիական ռեակցիաները և օրենքները, ըստ որոնց ընթանում են այդ փոխարկումները (դինամիկ կենսաքիմիա
  3. Կյանքի պրոցեսների ֆիզիոլոգիական ֆունկցիայի վերածման օրենքները կամ հակիրճ ուսումնասիրում է նյութափոխանակության և օրգանիզմի կենսաբանական ֆունկցիաների կապը։ Համարվում է ֆունկցիոնալ կենսաքիմիայի բաժինը։

Կենսաքիմիայի բաժինները[խմբագրել]

Ուսումնասիրության օբյեկտից կամ ուղղությունից կախված ժամանակակից կենսաքիմիան տրոհվում է մի քանի առանձին ինքնուրույն բաժինների.

  1. Ընդհանուր կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է կենսագործունեության պրոցեսներին մասնակցող քիմիական նյութերի կառուցվածքի, բաղադրության և փոխարկումների օրինաչափությունները։
  2. Կենսաօրգանական քիմիա – բացահայտում է կենդանի բջջի կարևորագույն համակարգերի գործունեության ֆիզիկոքիմիական հիմունքները՝ օգտագործելով քիմիայի մեթոդները, գաղափարները, ներառելով կառուցվածքային և տարածական քիմիական անալիզը, բնական միացությունների և նրանց անալոգների մասնակի և լրիվ սինթեզը:
  3. Կենսանօրգանական քիմիա – ուսումնասիրում է օրգանական մոլեկուլների հետ անօրգանական իոնների միջև առաջացած կոմպլեքս միացությունների ֆունկցիոնալ ակտիվությունը, նրանց մասնակցությունը կենսագործունեության պրոցեսներում։
  4. Կենդանիների կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմների բաղադրությունն ու նրանցում նյութերի և էներգիայի փոխակերպումները։
  5. Բույսերի կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է բուսական օրգանիզմների բաղադրությունը և նրանցում նյութերի և էներգիայի փոխարկումները։
  6. Միկրոօրգանիզմների կենսաքիմիա – բացահայտում է նույն հարցերը, ինչ վերջին երկու բաժինները, սակայն ուսումնասիրության օբյեկտները հանդիսանում են միկրոօրգանիզմները:
  7. Բժշկական կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է մարդու օրգանիզմում նյութերի բաղադրությունն ու նրանց էներգիայի նորմալ և պաթոլոգիկ փոխարկումները։
  8. Անասնաբուժական կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է նույն հարցերը կենդանիների մոտ։
  9. Տեխնիկական կենսաքիմիա – բացահայտում է հիմնական սննդանյութերի բաղադրությունը, նրանց փոխարկումները արտադրության և պահպանման ընթացքում։ Մշակում է նաև կենսաքիմիական պրոցեսների օգտագործման ձևերն արտադրությունում։
  10. Ռադիացիոն կենսաքիմիա – ուսումնասիրում է օրգանիզմում իոնացող ճառագայթման ազդեցության տակ նյութերի բաղադրության և փոխանակման փոփոխությունը։
  11. Քվանտային կենսաքիմիա – օրգանիզմում կենսաբանական նշանակության նյութերի հատկությունները, ֆունկցիաները և փոխարկման ուղիները համարում է քվանտաքիմիական հաշվարկներով ստացված նրանց (նյութերի) էլեկտրոնային բնութագրականների հետ։
  12. Տիեզերական կենսաքիմիա – զբաղվում է տիեզերքի քիմիական պրոբլեմներով։

Նշված ցուցակը, այնուամենայնիվ, ամբողջովին չի ընդգրկում ժամանակակից բաժինները։ Կենսաքիմիայի ընդերքում՝ կենսաբանության, քիմիայի, ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի և կիբերնետիկայի խաչման տեղում ծնվեց մոլեկուլային կենսաբանությունը՝ գիտություն կենդանի մատերիայի գոյությունն ապահովող մոլեկուլների կառուցվածքի և հատկությունների մասին։