Կենսալյումինեսցենցում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սովորական լուսատիտիկի լյումինեսցենցումը

Կենսալյումինեսցենցում, կենսալուսարձակում կամ բիոլյումինեսցենցիա օրգանիզմներիների տեսանելի լուսարձակումը՝ կապված նրանց կենսագործունեության պրոցեսնրի հետ։ Բնորոշ է բազմաթիվ բակտերիաներին, ստորակարգ բույսերին, սնկերին, որոշ անողնաշարավորներին, ձկներին և հատկապես ծովերում ու օվկիանոսներում ապրող կենդանիներին, որոնք արագ բազմանալիս առաջացնում են ծովերի լուսավորում։ Շատ օրգանիզմների (բակտերիաներ, նախակենդանիներ) լուսարձակումը (թթվածնի առկայությամբ) տեղի ունենում անընդհատ, մյուսներինը՝ կատարվում է առանձին բռնկումներով և պայմանավորված է կենսագործունեության (քաղց, բազմացման շրջան և այլն) պայմաններով։ Որոշ դեպքերում Կենսալյումինեսցենցման աղբյուր են լուսավորող բակտերիա―սիմբիոտները։

Լյումինեսցենցման առաջացման մեխանիզմը[խմբագրել]

Լուսավորումն առաջանում էյուրահատուկ նյութերի՝ լյուցիֆերինների ֆերմենտային օքսիդացումից՝ լյուցիֆկինազ ֆերմենտների առկայությամբ, որի ժամանակ անջատված քիմիական էներգիայի հաշվին լյուցիֆերինի մոլեկուլները անցնում են գրգռված վիճակի, ապա հիմնական դրության վերադառնալիս լույս է արձակվում։ Կառուցվածքը պարզ է, եթե կազմված է միայն լյուցիֆերինից և լյուցիֆերազից, իսկ բարդ՝ երբ բացի վերը նշվածից, առկա է նաև երկար շղթայով ալդեհիդ (որոշ բակտերիաների մոտ)։ Առավել բարդ է միջատների՝ օրինակ, լուսատտիկների Կենսալյումինեսցենցումը, որոնց արձակած դեղնականաչավուն լույսը առաջանում է նյարդային իմպուլսներով, և որի համար անհրաժեշտ է նաև ԱԵՖ (ադենոզինեռֆոսֆորաթթու) և մագնեզիում։ Ենթադրվում է (ամերիկացի գինական Մաքէլրոյ և ուրիշներ, 1962), որ Կենսալյումինեսցենցումը առաջացել է անաերոբ ապրելակերպից աերոբին անցնելու փուլում։ Կենսալյումինեսցենցման կենսբանական նշանակությունը խիստ տարբեր է՝ լուսարձակող միջատների արուների և էգերի համար Կենսալյումինեսցենցումը միմյանց գտնելու ազդանշան է, ձկներինը՝ լուսավորելու և որսին գայթակղելու, թանաքաձկանը՝ գիշատիչներից պաշտպանվելու։ Արձակվող լույսը կարող է լինել կարմիր, կանաչ, դեղին կամ երկնագույն։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png