Ագեվազ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Կենգուրուից)
Ագեվազ
Ագեվազ
Էգ արևելյան գորշ կենգուրուն իր ձագի հետ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Կենդանիներ
Տիպ Քորդավորներ
Դաս Կաթնասուններ
Ինֆրադաս Մարսուպիալ
Կարգ Դիպրոտոդոնտիա
Ենթակարգ Մակրոպոդիֆորմես
Ընտանիք Մակրոպոդիդաե
Լատիներեն անվանում
Macropus

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 552447
NCBI 9312
EOL {{{1}}}


Ագեվազ կամ կենգուրուն պարկավոր կենդանի է։ Բնակվում է Ավստրալիայում, Նոր Գվինեայում և մոտակա կղզիներում։

Առանձնահատկություններ[խմբագրել]

  • Ունեն պարկեր
  • Ստորին ծնոտի յուրահատուկ կառուցվածք
  • Նոր ծնված ագեվազի մոտ իմունային համակարգը լրիվ զարգացած չէ
  • Պարկ ունեն միայն էգ ագեվազները
  • Ագեվազները տեղաշարժվում են ցատկերով [1]

Բազմացումը[խմբագրել]

Ագեվազները ծնվում են փոքրիկ՝ ընդամենը 2-2.5 սանտիմետր և ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակում են աճել։ Մայր ագեվազը փորին ունի հարմարավետ պարկ, որտեղ էլ պահում է իր ձագին։

Կենգուրու և պարկավորների ընտանիքի մակրոպոդիդեներ[խմբագրել]

Ուղղակիորեն կենգուրու անունը նշանակում է ամենամեծ չորս տեսակներից մեկը. Կարմրահեր, հսկա, մոխրագույն և այծքաղ: Այսպիսով գոյություն ունի մակրոպոդիդե ընտանիքների 63 ամենամեծ տեսակները: Սրանց կարելի է ավելացնել նաև վալռուներին, վալաբիներին, փայտագույն կենգուրուներին, պադեմելոններին, կոկկաներին: Նրանց բացառապես կարելի է հանդիպել Ավստրալիա մայրցամաքում և Տասմանիայում, ինչպես նաև փայտագուններին` Նոր Գվինեայում: Ավստրալիայում կենգուրուների թիվը հասնում է քառասուն միլիոնի: Կենգուրուները համարվում են գիշերային կենդանիներ: Կենգուրույի պոչը հանգստի ժամանակ նրան ծառայում է որպես երրորդ ոտք, իսկ ցատկելու ժամանակ ապահովում է հավասարակշռությունը, որն անգլերենով կոչվում է «crawl-walking» /սողացող քայլ/։

Ծագում[խմբագրել]

kangourou բառը առաջացել է gangurru բառից, որը նշանակում է հսկա կենգուրու, Guugu Yimithirr բնիկների լեզվով: Լեգենդի համաձայն gangurru բառը նշանակում էր “Ես քեզ չեմ հասկանում” մինչդեռ անգլիացի բնագետ Ժոզեֆ Բանկսը, որը Ջեյմս Կուկի կապիտաններից էր, իր հայրենակից զրուցակցին պատասխանում էր gangurru: Այս նշանակությունը տարիների ընթացքում վերծանվել է 1970 թվականին լեզվաբան Ջոն Հավիլանդի կողմից Գուուգու Յիմիդհիռ ժողովրդի ուսումնասիրությունների ընթացքում:

Ֆիզիոլոգիա, վարքագիծ և բնապահպանություն[խմբագրել]

Կենգուրուների հիմնական վարքագծերը նման են մակրոբոդիդներին, սակայն յուրաքանչյուր տեսակ ունի իր առանձնահատկությունը:

Վերարտադրություն[խմբագրել]

Պտղաբերության ժամանակ միջինը մեկ արուին հասնում է քսան էգ կենգուրու: Ահա թե ինչու են նրանք զուգավորվելուց առաջ միմյանց հետ ընդհարվում: Արու կենգուրուները ընդհարվում են` հենվելով իրենց պոչի վրա` միմյանց առջևի և հետևի թաթերով հարվածներ տալով: Հաղթողը զուգավորվում է էգի հետ:

  • Սեռական հասունացում. Վերարտադրության տվյալները տարբերվում են կախված տեսակներից: Կարմրահեր կենգուրույի դեպքում արուների մոտ սեռական հասունացումը սկսվում է 24 ամիս հետո, իսկ էգերի մոտ 14-22 ամիս հետո: Մեծ երաշտների ժամանակ էգերն ինքնաբերաբար դառնում են անպտղաբեր:
  • Սիրո շրջան. Զուգավորումը տեղի է ունենում կլոր տարի:
  • Հղիության շրջան. Հղիության շրջանը տարբեր է` կապված տեսակներից 29–38 օրվա սահմաններում: Այնուհետև փոքրիկը, որը սկզբնական շրջանում կշռում է 1 գր, իսկ հասակը 2-3 սմ, իրականում սնվում է ամնիոտիկ հեղուկով լի պարկի մեջ: Պատռելով պարկը փոքրիկը կառչում է մոր մորթուց, որպեսզի հնարավորին չափ շուտ բարձրանա մոր գրպանը:
  • Պարկի տարողությունը. Պարկի մեջ կարող է տեղավորվել նաև երկրորդ ձագուկը` դեռ առաջինը դուրս չեկած: Սա թույլ է տալիս հաղթահարել մանկական մահացությունը կյանքի ծայրահեղ պայմանների պարագայում:
  • Էգերն առհասարակ չեն ծնում միայն մեկ ձագ: Քանի դեռ երիտասարդ են, նրանք ծնում են էգ ձագեր, իսկ երբ ծերանում են, ծնում են արու ձագեր: Եվ այս երևույթի պատճառները հայտնի չեն:

Ծնունդ[խմբագրել]

Ինչպես բոլոր պարկավոր կենդանիները, այնպես էլ կենգուրուները նորածիններին լույս աշխարհ են բերում չորս շաբաթական սաղմի վիճակում, որի զարգացման շրջանը հավասարազոր է մարդու ութ շաբաթական սաղմին: Այս փուլում նրա հասակը ոչ ավելի է քան 2 սմ, իսկ քաշը` մեկ գրամ: Որպեսզի մոր պարկի մեջ մտնի, նա սողում է մոր մորթու վրայով: Նրան օգնելու համար մայրն իր թքով նրա համար ճանապարհ է բացում: Մոր պարկը գտնվում է փորից 30 սմ դեպի վեր բացվածքով: Այն պարունակում է չորս պտուկ, որը կաթ է արտադրում և, որի բաղադրությունը տարբերվում է` կախված մորթուց և զարգացման չափսից: Սկզբում այն հարուստ է շաքարով, իսկ դառնում է ավելի հարուստ պրոտեիններով` նպաստելով ուղեղի և վերջույթների զարգացմանը, իսկ հետագայում ճարպը նպաստում է նրա ակտիվ գործունեությանը: Այս փուլում թոքերը դեռ զարգացած չեն, սակայն կարմիր մարմինը կենդանի է, որի միայն առաջնային վերջույթներն են զարգացած և ծածկված են բազմաթիվ անոթներով, որպեսզի ընդունեն իրենց անհրաժեշտ թթվածինը: Մոր գրպանում փոքրիկը կախվում է պտուկից և բաց չի թողնում իր մնալու վայրը, մինչև որ ի վիճակի չի լինում ինքնուրույն սնվելու: Նա առաջին անգամ իր գլուխը դուրս է հանում գրպանից 5–6 ամսականում: Դուրս գալու ժամանակ նա կշռում է 3,5 կգ, իսկ վերջնականապես գրպանը լքում է երեք ամիս հետո: Նրանք սնվում են մոր կրծքով համարյա մեկ տարի: Նրանք հասուն են համարվում տասնութ ամսականում: Էգը մի սաղմը պահում է իր արգանդում, փոքրիկին իր գրպանում կերակրելու ժամանակ, որպեսզի որևէ պատահարի հետևանքով կորստի ժամանակ զարգանա պահեստային սաղմը:

Ապրելակերպ[խմբագրել]

Կենգուրուների մեծ մասը խոտակեր են, իսկ նրանցից ոմանք` միջատակեր: Նրանք հատկապես ակտիվ են մթնշաղին և գիշերը: Նրանց համար գիշատիչները դինգոներն են և շները, մինչդեռ գլխավոր գիշատիչը համարվում է տասմանական վագրը, որն անհետացել է: Երբ սնունդը չի բավարարում, արծիվները խմբվում են որսալու նրանց, այնպես ինչպես սողունները փոքրիկ տեսակների վրա: Շների դեմ պայքարելու համար նրանց նախընտրած հնարքներից մեկը ջուր մտնելն է` թշնամուն խեղդելու նպատակով: Նրանք կարողանում են օգտագործել նաև իրենց ոտքերը պայքարելու համար: Նրանք առանձնահատուկ ճիչ չունեն, կարող են մռնչալ կամ հազին նմանվող ձայն հանել: Որոշ դեպքերում նրանք կարող են նաև կատվի նման շնչել, մինչդեռ ամենատարածված հնչյունը, որ կենգուրուներն արձակում են, դա իրենց թաթերով ուժգին հարվածելն է գետնին, որով իմաց են տալիս իրենց համախոհներին վտանգի մասին:

Արտաքին տեսք[խմբագրել]

Կարմրահեր կենգուրուները ամենաճանաչվածն են: Արուների հասակը հասնում է մինչև 1,8 մ, էգերինը` 1,1 մ , 1 մ երկարությամբ պոչով, արուն կշռում է 85 կգ, էգը` 35 կգ: Նրանք ապրում են խմբերով: Արուները ունեն գեղեցիկ կարմիր գույն: Նրանց բնորոշ է երկար հետին վերջույթները, որտեղից էլ եկել է նրանց ընտանիքի անվանումը` իրենց արագ հարմարվողականությամբ, մեծ ցատկերով և որովայնի վրայի պարկով, որտեղ բնակվում է ձագուկը: Նրանց պոչը մեծ է և հզոր, այն ծառայում է պահելու հավասարակշռությունը ցատկելու ժամանակ, ինչպես նաև կարող է նրա վրա հենվել հանգստանալու համար: Նրանց քանակը զգալիորեն ավելացել է եվրոպացիների գալուց հետո: Արդյունաբերական նպատակով իրականացվող որսը լավ կազմակերպված է. միսը ճարպոտ չէ և բավականին համեղ է: Ավստրալիայի խորհրդանշական կենդանիներից է: Մեծ կենգուրուն ավելի ընդունված է քաղաքում, քան գյուղերում: Նրանք ի վիճակի են հաղթահարելու մինչև 40°C երաշտը:

Տեղափոխվել[խմբագրել]

Կենգուրունեը տեղից տեղ են տեղափոխվում նուրբ ցատկերով, նրանց արագությունը տարբեր է լինում. առհասարակ 20-30 կմ/ժ, կարող են նաև անցնել մեծ հեռավորություններ` կատարելով փոքրիկ ցատկեր: Կարող են կատարել նաև 3,5 մ բարձրությամբ և 13 մ երկարությամբ տպավորիչ ցատկեր: Վտանգի դեպքում նրանք կարող են միջինը 50-60 կմ/ժ արագություն զարգացնել, իսկ առավելագույնը` 80-90 կմ/ժ: Հասուն կենգուրուները գիշատիչներին հաղթում են շնորհիվ իրենց ուժի, մեծ արագության և ցատկելու ճարպկության, նրանք կարող են թաթի ուժեղ հարվածով սպանել մեկ դինգոյի:

Տեսակներ[խմբագրել]

Գոյություն ունեն կենգուրուների հիսուներեք տեսակ, որոնք բաժանվում են տասնմեկ խմբի: Կենգուրուները համարվում են ամենամեծ տեսակները, իսկ վալաբիները` ամենափոքր, սակայն իրականում նրանց միջև տարբերություն չկա:

  • Macropus Macropus տեսակ : Մեծ կենգուրուներ և հսկա վալաբիներ (14)
    • Macropus rufus - Կարմրահեր կենգուրու
    • Macropus antilopinus - Քարայծ կենգուրու
    • Macropus fuliginosus – Մոխրագույն կենգուրու
    • Macropus giganteus – Հսկա կենգուրու
    • Macropus robustus – Վալառու կամ եվրոպական կենգուրու
    • Macropus bernardus - Սև վալառու
    • Macropus agilis – Շարժուն Վալաբի
    • Macropus parryi – Պարիյան վալաբի
    • Macropus dorsalis – Սև բծավոր կենգուրու
    • Macropus rufogriseus – Կարմրավզիկ կենգուրու
    • Macropus parma – Պարմայան
    • Macropus eugenii – Տամմարյան կամ Ըժըն կղզու վալաբի
    • Macropus irma – Իրմայան վալաբի
    • Macropus greyi – Մոխրագույն կենգուրու
  • Dendrolagus Dendrolagus տեսակ : Փայտագույն կենգուրուներ (9)
    • Dendrolagus ursinus – Դենդռոլագ –արջեր
    • Dendrolagus bennettianus – Բենետյան դենդռոլագ
    • Dendrolagus matschiei – Մատչիյան դենդռոլագ
    • Dendrolagus lumholtzi – Լումհոլցյան դենդռոլագ
    • Dendrolagus dorianus – Միագույն դենդռոլագ
    • Dendrolagus goodfellowi – Գուգֆելոու դենդռոլագ
    • Dendrolagus inustus – Կռծող դենդռոլագ Dendrolague grisonnant
    • Dendrolagus scottae – Նոր գվինեայի պապուասական դենդռոլագ
    • Dendrolagus spadix – Լոուլենդ թրի կենգուրու Lowland Tree-kangaroo
  • Lagorchestes տեսակ: Նապաստակ- վալաբիներ (4)
    • Lagorchestes hirsutus – Արևմտյան նապաստակ-վալաբի
    • Lagorchestes conspicillatus – Ակնոցավոր նապաստակ- վալաբի
    • Lagorchestes asomatus – Կենտրոնական նապաստակ-վալաբի
    • Lagorchestes leporides – Արևելյան նապաստակ-վալաբի
  • Lagostrophus տեսակ(1)
    • Lagostrophus fasciatus – Բծավոր նապաստակ վալաբի
  • Petrogale տեսակ : Ժայռային և նրան հարակից տեսակներ wallabies (10)
    • Petrogale xanthopus – Դեղնատոտիկ պետռոգալ
    • Petrogale inornata – Ձանձրալի պետռոգալ
    • Petrogale brachyotis – Կարճ ականջներով պետռոգալ
    • Petrogale concinna – Փոքրիկ պետռոգալ
    • Petrogale assimilis – Ժայռերի հետ կապված վալաբիներ
    • Petrogale lateralis – Արևմտյան Ավստրալիայի պետռոգալ
    • Petrogale penicillata – Փափկապոչիկ պետռոգալ
    • Petrogale godmani – Աստվածատուր պետռոգալ
    • Petrogale persephone – Պռոսերպինա ժայռի պետռոգալ
    • Petrogale rothschildi – Ռոտչայլդի պետռոգալ
  • Wallabia տեսակ(1)
    • Wallabia bicolor – Երկգույն վալաբի Wallaby bicolore
  • Thylogale տեսակ: Պադեմելոնները փոքրիկ վալաբինենր են (4)
    • Thylogale stigmatica – Կարմրաթաթիկ պադեմելոն
    • Thylogale billardierii – Կարմրափորիկ պադեմելոն
    • Thylogale brunii – Կարճապոչ պադեմելոն
    • Thylogale thetis – Կարմրավզիկ պադեմելոն
  • Onychogalea տեսակ: Կոր պոչերով կենգուրուների խումբ
    • Onychogalea lunata – Կոր պոչով վալաբի
    • Onychogalea fraenata – Հարս վալաբի կորացած պոչիկով
    • Onychogalea unguifera – Կոր պոչիկով Ֆաունա վալաբի
  • Dorcopsis տեսակ: Նոր գվինեյան անտառների վալաբիներ (4)
    • Dorcopsis hageni – Հյուսիսային Նոր Գվինեայի վալաբի
    • Dorcopsis luctuosa – Մոխրագույն դոռկոպսիս
    • Dorcopsis atrata – Բավականին գեղեցիկ դոռկոպսիս
    • Dorcopsis muelleri – Շականակագույն դոռկոպսիս
  • Dorcopsulus տեսակ : Լեռնային վալաբիներ (2)
    • Dorcopsulus macleayi – Մակլեյի դոռկոպսիս
    • Dorcopsulus vanheurni – Փոքրիկ դոռկոպսիսներ
  • Setonix տեսակ(1)
    • Setonix brachyurus – Քուոկկա Quokka

Փոխհարաբերությունները մարդկանց հետ[խմբագրել]

Ավստրալիայում ապրող եվրոպացիները մեծ վնասներ են հասցրել բնապահպանական համակարգին` տարածքները անասունների համար արոտավայրեր դարձնելով: Ավստրալիայի գյուղական վայրերում կենգուրուներին նայում են որպես վնասատու և մասսայականորեն ոչնչացնում են: Ամեն տարի 3 մլն կենգուրու է սպանվում առևտրային գործունեություն իրականացնելու նպատակով: 200 000 կենգուրուներ և վալաբիներ ամեն տարի սպանվում են նաև ոչ կոմերցիոն նպատակով:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]