Կելտական լեզուներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Կելտական լեզուներ, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի մի ճյուղ, որը բաժանվում է երկու ենթախմբի` մայրցամաքային և կղզիների։ Լեզվախումբը բնութագրելու համար «կելտական» բառը առաջին անգամ օգտագործել է Էդվարդ Լլոդը 1707 թվականին[1]։ Կելտական լեզուները տարավածված են հիմնական հյուսիս-արևմտյան Եվրոպայում, առավելապես Իռլանդիայում, Շոտլանդիայում, Բրետանում, Կոռնուոլում և Մեն կղզում, ինչպես նաև Քեյփ Բրեթըն կղզում։ Արգենտինայի Պատագոնիա շրջանում գոյություն ունի ուելսախոս որոշ բնակչություն։ Որոշ կելտախոսների կարելի է գտնել նաև ԱՄՆ-ում[2], Կանադայում, Ավստրալիայում[3] և Նոր Զելանդիայում[4] կելտական գաղութներում։ Այդ բոլոր վայրերում կելտական լեզուներով խոսում են ազգային փոքրամասնությունները, չնայած նրանք դեռ շարունակում են մայրենի լեզվի վերակենդանացման փորձերը։

Ապրող լեզուներ[խմբագրել]

SIL Ethnologue «ապրող» կելտական լեզուների ցանկի մեջ ընդգրկում է վեց լեզու, որոնցից չորսը ունեն մայրենի խոսողների զգալի թիվ։ Դրանք են գոյդելյան իռլանդերենը (Gaeilge), հին իռլանդերենից ծագող գելական շոտլանդերենը (Gàidhlig), և կելտական բրիտաներենից ծագող բրիտական ուելսերենը և բրետոներենը։

Երկու լեզվով՝ քորներենով և մեներենով, խոսում էին նորագույն ժամանակաշրջանում, սակայն այժմ դրանք արդեն մեռյալ են որպես կենցաղի լեզուներKoch, John T. (2006)։ Celtic Culture: A Historical Encyclopedia։ ABC-CLIO, 34, 365–366, 529, 973, 1053։ Վերցված է՝ 15 June 2010։ </ref>[5][6]։ Չնայած դրա, այդ երկու լեզվի վերակենդանացման շարժման արդյունքում արդեն գոյություն ունեն մարդիկ, այդ թվում նաև երեխաներ, որոնց համար քորներենը և մեներենը դարձել է կամ դառնում է մայրենի լեզու[7][8]։

Կոշտ ասած, այժմ ընդհանուր առմամբ կա մոտ մեկ միլիոն մարդ, որոնց համար կելտական լեզուներից մեկը մայրենի է[9] 2010 թվականին գրանցվել է ավելի քան 1.4 մարդ, որոնց համար կելտական լեզուն մայրենի է[10]։

Վիճակագրություն[խմբագրել]

Լեզու Ինքնանվանում Grouping Մայրեն խոսողների թիվ Number of people who have one or more skills in the language Տարածքներ Վերահսկող մարմին
Ուելսերեն Cymraeg Brythonic Around 315,000 consider themselves fluent in the language[11] Around 770,700 (2004)
- Wales։ 611,000 speakers, around 21.7% of the population of Wales (all skills)
- England։ 150,000 [12]
- Chubut Province, Argentina։ 5,000 [13]
- United States։ 2,500 [14]
- Canada։ 2,200 [15]
Ուելս;
Chubut
- Welsh Language Commissioner (Meri Huws)
- The Ուելսի կառավարություն
(previously the Welsh Language Board (Bwrdd yr Iaith Gymraeg)
Իռլանդերեն Gaeilge Goidelic 40,000–80,000[16][17][18][19]
In the Republic, 94,000 people use Irish daily outside the education system.[20]
1,887,437
Իռլանդիաայի Հանրապետություն։
1,774,437[20]
Մեծ Բրիտանիա։
95,000
ԱՄՆ։
18,000
Իռլանդիա Foras na Gaeilge
Բրետոներեն Brezhoneg Brythonic  ? 206,000[21] Բրետան Ofis ar Brezhoneg
Գելական շոտլանդերեն Gàidhlig Goidelic 58,552 as of 2001 [22] as well as an estimated 400–1000 native speakers on Cape Breton Island[23][24] 92,400 [25] Scotland Bòrd na Gàidhlig
Քորներեն Kernewek Brythonic 600 [26] 3,000 [27] Քորնուոլ Keskowethyans an Taves Kernewek
Մեներեն Gaelg Goidelic 100,[7][28] including a small number of children who are new native speakers[29] 1,700 [30] Մեն կղզի Coonceil ny Gaelgey

Խառը լեզուներ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Cunliffe, Barry W. 2003. The Celts: a very short introduction. P.48
  2. "Language by State – Scottish Gaelic" on Modern Language Association website. Retrieved 27 December 2007
  3. "Languages Spoken At Home" from Australian Government Office of Multicultural Interests website. Retrieved 27 December 2007
  4. Languages Spoken:Total Responses from Statistics New Zealand website. Retrieved 5 August 2008
  5. «A brief history of the Cornish language»։ Maga Kernow։ http://www.magakernow.org.uk/index.aspx?articleid=38590#Revival։ 
  6. Beresford Ellis, Peter (1990, 1998, 2005)։ The Story of the Cornish Language։ Tor Mark Press, 20–22։ ISBN 0-85025-371-3։ 
  7. 7,0 7,1 Published on Thu 20 15 Mar:54:30 GMT 2008։ «Fockle ny ghaa: schoolchildren take charge»։ Iomtoday.co.im։ http://www.iomtoday.co.im/manx-language/Fockle-ny-ghaa-schoolchildren-take.3901786.jp։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  8. «'South West:TeachingEnglish:British Council:BBC». BBC/British Council website (BBC). 2010. http://www.teachingenglish.org.uk/uk-languages/south-west։ Վերցված է 2010-02-09. 
  9. «Celtic Languages»։ Ethnologue։ http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=1164-16։ Վերցված է 9 March 2010։ 
  10. Crystal, David (2010)։ The Cambridge Encyclopedia of Language։ Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-73650-3։ 
  11. «2004 Welsh Language Use Survey: the report» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից 27 April 2012-ին։ http://web.archive.org/web/20120427211017/http://linguistics.uoregon.edu/files/admin/file/Course_Documents/Survey_Methods/Survey%20Reports/Welsh%20Survey%20&%20Report%2004.pdf։ Վերցված է 5 June 2012։ 
  12. United Nations High Commissioner for Refugees։ «Refworld | World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - United Kingdom : Welsh»։ UNHCR։ http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,488f25df2,49749c8cc,0.html։ Վերցված է 2010-05-23։ 
  13. «Wales and Argentina»։ Wales.com website։ Welsh Assembly Government։ 2008։ http://www.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/Wales_and_Argentina/Wales_and_Argentina.aspx։ Վերցված է 23 January 2012։ 
  14. «Table 1. Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over for the United States: 2006-2008 Release Date: April, 2010» (xls)։ United States Census Bureau։ 27 April 2010։ http://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/other/detailed-lang-tables.xls։ Վերցված է 2 January 2011։ 
  15. «2006 Census of Canada: Topic based tabulations: Various Languages Spoken (147), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census - 20% Sample Data»։ Statistics Canada։ 7 December 2010։ http://www12.statcan.gc.ca:80/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?A=R&APATH=3&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=01&GID=837928&GK=1&GRP=1&LANG=E&O=D&PID=89189&PRID=0&PTYPE=88971%2C97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&TABID=1&THEME=70&Temporal=2006&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=։ Վերցված է 3 January 2011։ 
  16. «| Irish Examiner»։ Archives.tcm.ie։ 2004-11-24։ http://archives.tcm.ie/irishexaminer/2004/11/24/story517225942.asp։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  17. Christina Bratt Paulston։ Linguistic Minorities in Multilingual Settings: Implications for Language Policies։ J. Benjamins Pub. Co, 81։ ISBN 1-55619-347-5։ 
  18. Pierce, David (2000)։ Irish Writing in the Twentieth Century։ Cork University Press, 1140։ ISBN 1-85918-208-9։ 
  19. Ó hÉallaithe, Donncha (1999). Cuisle. 
  20. 20,0 20,1 Central Statistics Office, 'Census 2011 - This is Ireland - see table 33a'www.cso.ie
  21. (Ֆրանսերեն ) Données clés sur breton, Ofis ar Brezhoneg
  22. «UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger, 2010»։ Unesco.org։ http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-411.html։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  23. «CHIN/RCIP – Festivities»։ Virtualmuseum.ca։ 1999-04-19։ http://www.virtualmuseum.ca/Exhibitions/Festiva1/en/uccb/cont2/index.html։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  24. «de beste bron van informatie over highlandclearances. Deze website is te koop!»։ highlandclearances.info։ http://www.highlandclearances.info/clearances/postclearances_influenceabroad_canada.htm։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  25. «Mixed report on Gaelic language»։ BBC News։ 2005-10-10։ http://news.bbc.co.uk/1/low/scotland/4326424.stm։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  26. some 600 children brought up as bilingual native speakers (2003 estimate, SIL Ethnologue).
  27. s About 2,000 fluent speakers. «'South West:TeachingEnglish:British Council:BBC». BBC/British Council website (BBC). 2010. http://www.teachingenglish.org.uk/uk-languages/south-west։ Վերցված է 2010-02-09. 
  28. «Anyone here speak Jersey?»։ Independent.co.uk։ 2002-04-11։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-02-20-ին։ http://web.archive.org/web/20090220230122/http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/anyone-here-speak-jersey-657175.html։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  29. «Documentation for ISO 639 identifier: glv»։ Sil.org։ 2008-01-14։ http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=glv։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  30. «2006 Official Census, Isle of Man»։ Gov.im։ 2006-04-23։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-06-29-ին։ https://archive.is/Dci4։ Վերցված է 2011-08-19։ 
  31. «Shelta»։ Ethnologue։ http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sth։ Վերցված է 9 March 2010։ 
  32. «ROMLEX: Romani dialects»։ Romani.uni-graz.at։ http://romani.uni-graz.at/romlex/dialects.xml։ Վերցված է 2011-08-19։ 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Ball, Martin J. & James Fife (ed.) (1993). The Celtic Languages. London։ Routledge. ISBN 0-415-01035-7.
  • Borsley, Robert D. & Ian Roberts (ed.) (1996). The Syntax of the Celtic Languages: A Comparative Perspective. Cambridge։ Cambridge University Press. ISBN 0521481600.
  • Cowgill, Warren (1975)։ "The origins of the Insular Celtic conjunct and absolute verbal endings", խմբ․ H. Rix: Flexion und Wortbildung: Akten der V. Fachtagung der Indogermanischen Gesellschaft, Regensburg, 9.–14. September 1973։ Wiesbaden: Reichert, 40–70։ ISBN 3-920153-40-5։ 
  • Celtic Linguistics, 1700–1850 (2000). London; New York։ Routledge. 8 vols comprising 15 texts originally published between 1706 and 1844.
  • Forster, Peter; Toth, Alfred (July 2003). «Toward a phylogenetic chronology of ancient Gaulish, Celtic, and Indo-European». Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 100 (15): 9079–84. doi:10.1073/pnas.1331158100. PMID 12837934. PMC 166441. http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12837934. 
  • Gray, Russell D.; Atkinson, Quintin D. (November 2003). «Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin». Nature 426 (6965): 435–9. doi:10.1038/nature02029. PMID 14647380. Bibcode2003Natur.426..435G. 
  • Hindley, Reg (1990)։ The Death of the Irish Language: A Qualified Obituary։ Routledge։ ISBN 0-415-04339-5։ 
  • Lewis, Henry & Holger Pedersen (1989). A Concise Comparative Celtic Grammar. Göttingen։ Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 3-525-26102-0.
  • McCone, Kim (1991). «The PIE stops and syllabic nasals in Celtic». Studia Celtica Japonica 4: 37–69. 
  • McCone, Kim (1992)։ "Relative Chronologie: Keltisch", խմբ․ R. Beekes, A. Lubotsky, and J. Weitenberg (eds.): Rekonstruktion und relative Chronologie: Akten Der VIII. Fachtagung Der Indogermanischen Gesellschaft, Leiden, 31. August–4. September 1987։ Institut für Sprachwissenschaft der Universität Innsbruck, 12–39։ ISBN 3-85124-613-6։ 
  • McCone, K. (1996)։ Towards a Relative Chronology of Ancient and Medieval Celtic Sound Change։ Maynooth: Department of Old and Middle Irish, St. Patrick's College։ ISBN 0-901519-40-5։ 
  • Russell, Paul (1995)։ An Introduction to the Celtic Languages։ Longman։ ISBN 0-582-10082-8։ 
  • Schmidt, K. H. (1988)։ "On the reconstruction of Proto-Celtic", խմբ․ G. W. MacLennan: Proceedings of the First North American Congress of Celtic Studies, Ottawa 1986։ Ottawa: Chair of Celtic Studies, 231–48։ ISBN 0-09-693260-0։ 
  • Schrijver, Peter (1995)։ Studies in British Celtic historical phonology։ Amsterdam: Rodopi։ ISBN 90-5183-820-4։ 
  • (2004) Die keltischen Primärverben. Ein vergleichendes, etymologisches und morphologisches Lexikon (German լեզվով)։ Innsbruck: Institut für Sprachen und Kulturen der Universität Innsbruck։ ISBN 3-85124-692-6։