Կատուներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Կատուից)


1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Կատու (այլ կիրառումներ)
Կատու
Կատուներ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Կենդանիներ
Տիպ Քորդավորներ (Chordata)
Դաս Կաթնասուններ (Mammalia)
Կարգ Գիշատիչներ (Carnivora)
Ընտանիք Կատվազգիներ (Felidae)
Ցեղ Կատուներ (Felis)
Տեսակ Felis silvestris catus
Լատիներեն անվանում
Felis silvestris catus, Felis catus domestica

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 183798
NCBI 9685

June odd-eyed-cat cropped.jpg

Ընտանի կատուներ կամ պարզապես կատուներ (լատ.՝ Felis catus) մորթավոր, ընտելացված և մսակեր կաթնասուններ, որոնք պատկանում են կատվազգիների ընտանիքին։

Կատուներն ընտելացվել են մարդու կողմից մոտ 10.000 տարի առաջ[1] և այժմ համարվում են աշխարհի ամենապոպուլյար ընտանի կենդանիները։[2] Ենթադրվում է, որ ժամանակակից կատուները ծագել է աֆրիկյան վայրի կատուներից (Felis silvestris lybica

Սկզբնական շրջանում և մեր օրերում նույնպես, կատուներին պահել են, որպեսզի վերջիններս ազատվեն մկներից։ Ժամանակի ընթացքում, սակայն, կատուներն իրենց լավ են դրսևորում նաև որպես կողակից։

Կատվազգիների ընտանիքի մյուս ներկայացուցիչներին (առյուծ, վագր, լեոպարդ, յագուար, լուսան, հեպարդ, պումա) այլ կերպ կարելի է անվանել մեծ կատուներ։ Հյուսիսային Եվրոպայում տարածված են լինքս կոչվող փոքր կատուները, որոնք չեն համարվում ընտանի կենդանիներ։

Հայտնի կատուներ[խմբագրել]

Համաշխարհային ճանաչում է ստացել Ռիշելյե կարդինալի սիրելի ճերմակ կատուն՝ Միրիամը։

ԶԼՄ-ների, գրականության և կինոյի շնորհիվ 20-21-րդ դարերին լայն ճանաչում ստացան մի շարք միջազգային անձանց սիրելի կատուները, ինչպիսիք են՝ ԱՄՆ նախագահների՝ Բիլ Քլինթոնի՝ Սոքսն ու Ջորջ Բուշ կրտսերի Ինդիան, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի՝ Համֆրին, Հռոմի պապ Բենեդիկտ XVI-ի Չիկոն և ՌԴ-ի վարչապետ՝ Դմիտրի Մեդվեդևի Դորոֆեյը։ Հանրաճանաչ դարձան աշխարհի շախմատի չեմպիոն՝ Ալեքսանդր Ալյոխինի մշտական ուղեկիցը՝ սիամական կատու Չեսսը, ամերիկյան Սպենսեր քաղաքի գրադարանի՝ Դյուի Ռիդմոր Բուքսի՝ մի քանի ամերիկյան ֆիլմերում նկարահանված և կինոմրցանակների արժանացած կատու Օրանժին և այլն։

Հայտնի են դարձել Մեծ Բրիտանիայի Թագավորական նավատորմի մեդալով պարգևատրված «նավաստի» Սայմոնը [3] և Բրիտանական նավատորմի «վետերան» սև-սպիտակ «անխորտակելի Սեմը», որը վերապրել է շուրջ երեք ռազմական նավերի կործանումը։[4]

Լայն ճանաչում է ստացել սպիտակ և մուգ դարչնագույն երանգի բրուկլինյան Սկարլետ կատուն, որը 1996 թ. հայտնի դարձավ իր ձագերին վառվող ավտոտնակից փրկելիս ցուցաբերած անձնվիրության համար,[5] որի պատվին այժմ շնորհվում է Սկարլետի անվան պարգևը՝ կենդանիների հերոսության համար (անգլ.՝ Scarlett Award for Animal Heroism)։ Այն շնորհվում է այն կենդանիներին, որոնք կատարել են հերոսական արարքներ՝ մարդկանց կամ այլ կենդանիների հանդեպ։(անգլ.՝ Scarlett Award for Animal Heroism)[6]

Հետաքրքիր է նաև «կատուներ-քաղաքական գործիչներ» երևույթը։ Այդպես, օրինակ, ԱՄՆՎիսկոնսին նահանգի Շարոն քաղաքի պատվավոր «քաղաքապետ» և թալիսման է ընտրվել Ֆրեդդի անունով կատուն։[7] Մեկ այլ ամերիկյան Թալկիթնա քաղաքի (Ալյասկա նահանգ) «պատվավոր քաղաքապետ» և թալիսման է ընտրվել Սթաբս անունով կատուն։ [8]

Գիտական դասակարգում[խմբագրել]

Felis ցեղի բոլոր կատուներն ունեն մեկ ընդհանուր նախնի, որը հավանաբար ապրել է Ասիայում 6-7 միլիոն տարի առաջ։ Felidae ընտանիքի ներսում ազգակցական կապերը մոտ են, բայց մինչ օրս որոշված չեն. օրինակ՝ չինական լեռնային կատուն երբեմն դիտվում է (Felis silvestris bieti անվամբ) որպես վայրի կատվի ենթատեսակ (այնպես ինչպես F. s. lybica հյուսիսաֆրիկյան տեսակը)։ Քանի որ ընտանի կատուները քիչ են տարբերվում վայրի տեսակներից, դրանք կարող են ազատորեն խաչասերվել։

1758 թ. Կառլ Լինեյը «Բնության համակարգը» աշխատության մեջ ընտանի կատվին տվել է Felis catus անվանումը[9]։ Յոհան Քրիստիան ֆոն Շրեբերը 1775 թ. վայրի կատվին անվանել է Felis silvestris[10][11]։

Ժամանակակից ֆիլոգենետիկայի ստացած տվյալները ցույց են տալիս, որ ընտանի կատուն (Felis silvestris) վայրի կատվի 5 ենթատեսակներից մեկն է[12]։ Սա բերել է տերմինի կիրառման ոչ միարժեքությանը, քանի որ ընտանի կատուն կարող է անվանվել իր ենթատիպի անվամբ՝ Felis silvestris catus, և դրա ճիշտ միջազգային անվանումն է հենց Felis silvestris catus[13][14]։ Վայրի կատվի F. silvestris և ընտանի ենթատիպի F. silvestris catus անավնումների ամրապնդման մասին որոշումը ընդունվել է 2003 թ. մարտին՝ Կենդանաբանական անվանակարգման միջազգային հանձնաժողովի կողմից[15], դրա հետ զուգահեռ որոշվել է, որ եթե որոշակի դասակարգման համաձայն ընտանի կատուն նկարագրվի որպես առանձին տեսակ, այդ դեպքում համապատասխան տաքսոնի անվանման համար պետք է կիրառվի Լինեյի առաջարկած անվանումը՝ F. catus։

Գրականության մեջ հանդիպում են նաև այլ անվանումներ, որոնք օգտագործվում են որպես ընտանի կատվի միջազգային գիտական (լատիներեն) անվանում՝ Felis catus domesticus, Felis silvestris domesticus, ինչպես նաև «Բնագիտության սկզբունքներ» աշխատությունում Յոհան Քրիստիան Պոլիկրապ Էրկլեսեբենի կողմից 1777 թ. առաջարկված Felis domesticus (ի սկզբանե՝ Felis domestica, քանի որ Felis բառը այդ ժամանակ համարվել է իգական սեռի բառ) անվանումը։ Բոլոր այս անվանումները մտնում են տաքսոնի համանիշագիտության մեջ, ուստի չպետք է կիրառվեն։

Ծագում և ընտելացման պատմություն[խմբագրել]

Տափաստանային կատու. ընտանի կատուն ծագել է այս ենթատեսակից
Ընտանի կատու թաբի-մաքրել գունավորմամբ (վայրի գունավորում)

Գենետիկական ուսումնասիրություններիյի տվյալների համաձայն՝ բոլոր ընտանի կատուները մայրական կողմից ծագում են առնվազն հինգ[16] տափաստանային կատվի ենթատեսակների (Felis silvestris lybica) միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի տարբեր հապլոտիպեր ունեցող ներկայացուցիչներից[17]։ Felis silvestris lybica ենթատեսակի ընտելացումը կատարվել է ավելի քան 130 տարի առաջ։

Տափաստանային կատուն մինչ օրս տարածված է ամբողջ Հյուսիսային Աֆրիկայում և Միջերկրական ծովից միջև Չինաստան ընկած տարածքում, որտեղ այն բնակվում է անապատում՝ սաքսաուլի թփուտներում, ջրավազանների մոտ թփերի մեջ, լեռներում և նախալեռներում։ Չնայած տարբեր ենթատեսակի փոքր վայրի կատուներ կարող են խաչասերվել միմյանց հետ և սերունդ տալ, գենետիկական հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ ընտելացված կատուների ֆիլոգենեզին Felis silvestris-ի այլ ենթատեսակներ, բացի տափաստանային կատուն մասնակցություն չեն ունեցել[18]։

Կատուների ընտելացումը տեղի է ունեցել մոտ 9500 տարի առաջ՝ Մերձավոր Արևելքի Բարեբեր Մահիկի շրջանում, որտեղ ծագել և զարգացել են մարդկային հնագույն քաղաքակրթությունները[19]։ Կատուների ընտելացումը սկսվել է մարդու նստակյաց կյանքին անցնելիս, հողագործության զարգացման սկզբում, երբ առաջացավ սննդի ավելցուկը և նրանց պահպանման ու կրծողներից պաշտպանության անհրաժեշտություն զգացվեց[20]։

Կատուների ընտելացման ամենավաղ հնագիտական վկայությունները հայտնաբերվել են Կիպրոսում, որտեղ հնագիտական պեղումների ընթացքում գտնվել է մարդու և կատվի համատեղ գերեզման, որը թվագրվում է մ. թ. ա. 7500 թվականին[21][22]։ Պարզվել է նաև, որ Կիպրոսի կղզին գաղութացվել է ժամանակակից Անատոլիայի (Թուրքիա) և Սիրիայի եկվորների կողմից[23]։

Նախկինում գիտնականները կարծում էին, թե առաջինը կատվին ընտելացրել են հին եգիպտացիները։ Սակայն եգիպտացիների կողմից կատուների ընտելացման ամենավաղ վկայությունները վերաբերում են մ.թ.ա. 2000-1900 թվականներին։ Իսկ վերջերս պարզվել է, որ Հին Եգիպտոսում այնպես էլ Կիպրոսում ընտանի կատուն եկել է Անատոլիայից[24] ։ Այժմ կատուն ամենատարածված ընտանի կենդանիներից մեկն է[25]։

Չնայած որ կատուները ընտելացվել են շատ վաղուց, կատուների մեծամասնությունը ընդունակ է գոյատևել մարդկային բնակավայրերից դուրս, լրացնելով երկրորդ անգամ վայրիացած կատուների շարքերը։ Թափառական կյանքի պայմաններում կատուները կրկին արագ վայրիանում են։ Վերավայրիացած կատուները ապրում և որս են անում միայնակ, բայց երբեմն ձևավորում են մի քանի էգից և ձագից կազմված ոչ մեծ գաղութներ։

Կենսաբանություն[խմբագրել]

Ֆիզիոլոգիա[խմբագրել]

Կատվի ներքին նորմալ ջերմաստիճանը տատանվում է 38-39.5 °C-ի սահմաններում, կատվի ձագերի մոտ այն մի քիչ ավելի բարձր է։ Անմազ կատուների մարմնի ներքին ջերմաստիճանը համարյա թե հավասար է մյուս կատուների ջերմաստիճանին[26], բայց մորթու բացակայության պատճառով, սֆինքսներին կամ պետերբոլդներին շոյելիս մարդն ընկալում է ավելի բարձր ջերմաստիճան։

Նորմալ ֆիզիոլոգիական ցուցանիշներ[27]
Մարմնի ջերմաստիճան 38,6 °C
Անոթազարկի հաճախականությունը 110-140 զարկ մեկ րոպեում[28]
Շնչառական շարժումներ 16-40 ներշնչում մեկ րոպեում

Հասուն կատուների մոտ անոթազարկի հաճախությունը կախված է նրանց ֆիզիկական և մտավոր կարողություններից, և կազմում է 120-220 զարկ մեկ րոպեում։ Շնչառության հաճախությունը միջինում կազմում է 20-40 շնչառական շարժում մեկ րոպեում։

Կատուների մոտ առանձնացվում է արյան երեք խումբ` A, B և AB։ A խմբին պատկանող կատուները ունեն B խմբի հակամարմիններ, և հակառակը։ AB խմբին պատկանող կատուները չունեն A և B խմբերի հակամարմիններ[29], որը նշանակում է, որ նրանք ցանկացած կատվից կարող են արյուն ընդունել։ AB խմբի կատուները հազվադեպ են, այն հանդիպում է տնային կատուների 1%-ի մոտ, որի պատճառով էլ այս կատուները մնում են քիչ հետազոտված։

Կատուն խմում է հեղուկ շնորհիվ լեզվի շարժման արագության, որը շարժվում է 1մ/վ արագությամբ։ Լեզուն շատ արագ իջնում է ներքև, կպչում է հեղուկի մակերևույթին, սակայն, ի տարբերության շների լեզվի, չի թափանցում ջրի մեջ։ Կատուն կլանում է հեղուկը այն ժամանակ, երբ ուղղահայաց հեղուկի արագության բաղադրիչը ձգողականության ազդեցությամբ դանդաղում է և հավասարվում զրոյի։ Այդ պահին կատվի ծնոտները միանում են և հեղուկը կուլ է գնում։ Այդ պրոցեսը պարբերաբար կրկնվում է վայրկյանում անգամ[30][31][32]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus»։ National Geographic News։ 2004-04-08։ http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html։ Վերցված է 2007-03-06։ 
  2. Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien։ «The Evolution of House Cats»։ Scientific American։ http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat։ Վերցված է 26 August 2009։ 
  3. «Simon, of HMS Amethyst, awarded the Dickin Medal»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mEIVUAD։ Վերցված է 2010-07-15։ (անգլերեն)
  4. Stall, Sam (2007), 100 Cats Who Changed Civilization: History's Most Influential Felines, Quirk Books, ISBN 1-59474-163-8 (անգլերեն)
  5. Scarlett dies, New York Daily News, October 24, 2008(անգլերեն)
  6. Scarlett, the World-Famous Brave Mother Cat Who Survived a Fire and Saved Her Kittens, Passes Away(անգլերեն) Կաղապար:Проверено
  7. Ruhonda (22 декабря, 2011)։ «Кошачье царство, или почему кот Фредди стал мэром города Шарон»։ citypics.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-05-15-ին։ http://www.webcitation.org/6Gd7KxmJO։ Վերցված է 2013-05-13։ 
  8. «Рыжий кот по имени Стаббс переизбран мэром»։ Комсомольская Правда։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-04-22-ին։ http://www.webcitation.org/6G4HlVKHA։ 
  9. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) (2005)։ «SPECIES Felis catus»։ Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed)։ Johns Hopkins University Press։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCj2T0n։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  10. Anthea Gentrya, Juliet Clutton-Brockb, Colin P. Grovesc (2004)։ «The naming of wild animal species and their domestic derivatives»։ Journal of Archaeological Science 31 (2004) 645–651։ էջ՝ 647, 649։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCjVzqR։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  11. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) (2005)։ «SPECIES Felis silvestris»։ Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed)։ Johns Hopkins University Press։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCk4kMd։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  12. Carlos A. Driscoll и другие (2007-06-18)։ «The Near Eastern Origin of Cat Domestication»։ Science Magazine։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCkXV6H։ Վերցված է 2010-07-26։ 

    A genetic assessment of 979 domestic cats and their wild progenitors (Felis silvestris silvestris — European wildcat; F. s. lybica — Near Eastern wildcat; F. s. ornata — Central Asian wildcat; F. s. cafra — sub Saharan African wildcat; and F. s. bieti — Chinese desert cat) indicated that each wild group represents a distinctive subspecies of Felis silvestris.

  13. «Official Lists and Indexes of Names in Zoology, Updated March 2010»։ The International Commission on Zoological Nomenclature։ March 2003։ էջ՝ 795։ http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists&indexes.pdf։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  14. «Taxonomic Hierarchy, Taxonomic Serial No.: 180586»։ Integrated Taxonomic Information System։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mClA4T7։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  15. «Opinion 2027, Bulletin of Zoological Nomenclature 60(1)»։ March 2003։ http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  16. Nicholas Wade (June 29, 2007)։ «DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats»։ http://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1։ Վերցված է 2010-11-27։ 

    At least five females, of the wildcat subspecies known as Felis silvestris lybica, accomplished this delicate transition from forest to village, scientists have concluded, based on new DNA research. And from these five matriarchs, all the world’s 600 million house cats are descended.

  17. Driscoll CA, Menotti-Raymond M, Roca AL, Hupe K, Johnson WE, Geffen E, Harley EH, Delibes M, Pontier D, Kitchener AC, Yamaguchi N, O’brien SJ, Macdonald DW. The Near Eastern origin of cat domestication // Science. — 2007. — Т. 317(5837). — С. 519—523.
  18. Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien (2009-06-10)։ «The Evolution of House Cats»։ Scientific American։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mClm4zr։ Վերցված է 2011-01-21։ 
  19. Monika J. Lipinski и другие The ascent of cat breeds: Genetic evaluations of breeds and worldwide random-bred populations (en) // ScienceDirect. — 2008. — Error: Bad DOI specified!
  20. Կատվի ընտելացման մերձավոր արևելյան օջախները (en) // Science. — 2007. — С. 519 - 523. — doi:10.1126/science.1139518
  21. Paul Rincon (8 April, 2004)։ «Dig discovery is oldest 'pet cat'»։ BBC News։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCnbDCw։ Վերցված է 2011-01-17։ 

    The evidence comes from the Neolithic, or late stone age, village of Shillourokambos on Cyprus, which was inhabited from the 9th to the 8th millennia BC.

  22. «Հայտնաբերվել են ամենահին ընտանի կատվի մնացորդները»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCoYOft։ Վերցված է 2010-05-24։ 
  23. Stuart Swiny (2002)։ «The Earliest Prehistory of Cyprus»։ Boston University։ էջ՝ 10։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCpzi9Z։ Վերցված է 2010-05-31։ 

    In view of the finds at Shillourokambos, an Anatolian origin seems more likely.

  24. Carlos A. Driscolla,b, David W. Macdonalda and Stephen J. O'Brien (16-June-2009)։ «From wild animals to domestic pets, an evolutionary view of domestication»։ Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA։ էջ՝ 9976։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCqRcNW։ Վերցված է 2010-05-31։ 

    The available archaeological evidence indicates that the process of wildcat domestication began in the Neolithic in the same place and time as the development of year-round settlements and the onset of an agricultural economy.

  25. (2006) Кошки от А до Я։ Вече, 1 (fb2) Введение։ ISBN 5-9533-1220-2։ 
  26. Carolyn M. Vella, Roy Robinson Robinson's genetics for cat breeders and veterinarians / Carolyn M. Vella, Roy Robinson. — Elsevier Health Sciences, 1999. — С. 195. — 253 с. — ISBN 0750640693, 9780750640695
  27. Kahn, Cynthia M.; Line, Scott The Merck/Merial Manual for Pet Health. — Merck, 2007. — С. 330. — ISBN 0911910999
  28. «The heart of the cat»։ Еurocatfancy։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCquxle։ Վերցված է 2011-01-17։ 
  29. Sarah Hartwell։ «Blood Goup Incompatibility in Cats»։ Messybeast։ http://web.archive.org/web/20080617194902/http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm։ Վերցված է 2010-05-24։ 
  30. Telis, Gisela (2010-11-11)։ «Cats' Tongues Employ Tricky Physics»։ ScienceNOW։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCrevEl։ Վերցված է 2011-01-23։ 
  31. For Cats, a Big Gulp With a Touch of the Tongue.(անգլերեն) // The New York Times, 11.11.2010
  32. Попов, Леонид (2010-11-12)։ «Скоростная съёмка раскрыла секрет кошачьего лакания»։ Membrana.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCsO7tv։ Վերցված է 2011-01-26։