Կատու

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Կատու (այլ կիրառումներ)
Կատու
Կատուներ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Կենդանիներ
Տիպ Քորդավորներ (Chordata)
Դաս Կաթնասուններ (Mammalia)
Կարգ Գիշատիչներ (Carnivora)
Ընտանիք Կատվազգիներ (Felidae)
Ցեղ Կատուներ (Felis)
Տեսակ Felis silvestris catus
Լատիներեն անվանում
Felis silvestris catus, Felis catus domestica

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 183798
NCBI 9685
EOL {{{1}}}
June odd-eyed-cat cropped.jpg

Ընտանի կատուներ կամ պարզապես կատուներ (լատ.՝ Felis catus) մորթավոր, ընտելացված և մսակեր կաթնասուններ, որոնք պատկանում են կատվազգիների ընտանիքին։

Կատուներն ընտելացվել են մարդու կողմից մոտ 10.000 տարի առաջ[1] և այժմ համարվում են աշխարհի ամենապոպուլյար ընտանի կենդանիները։[2] Ենթադրվում է, որ ժամանակակից կատուները ծագել է աֆրիկյան վայրի կատուներից (Felis silvestris lybica

Սկզբնական շրջանում և մեր օրերում նույնպես, կատուներին պահել են, որպեսզի վերջիններս ազատվեն մկներից։ Ժամանակի ընթացքում, սակայն, կատուներն իրենց լավ են դրսևորում նաև որպես կողակից։

Կատվազգիների ընտանիքի մյուս ներկայացուցիչներին (առյուծ, վագր, լեոպարդ, յագուար, լուսան, հեպարդ, պումա) այլ կերպ կարելի է անվանել մեծ կատուներ։ Հյուսիսային Եվրոպայում տարածված են լինքս կոչվող փոքր կատուները, որոնք չեն համարվում ընտանի կենդանիներ։

Հայտնի կատուներ[խմբագրել]

Համաշխարհային ճանաչում է ստացել Ռիշելյե կարդինալի սիրելի ճերմակ կատուն՝ Միրիամը։

ԶԼՄ-ների, գրականության և կինոյի շնորհիվ 20-21-րդ դարերին լայն ճանաչում ստացան մի շարք միջազգային անձանց սիրելի կատուները, ինչպիսիք են՝ ԱՄՆ նախագահների՝ Բիլ Քլինթոնի՝ Սոքսն ու Ջորջ Բուշ կրտսերի Ինդիան, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի՝ Համֆրին, Հռոմի պապ Բենեդիկտ XVI-ի Չիկոն և ՌԴ-ի վարչապետ՝ Դմիտրի Մեդվեդևի Դորոֆեյը։ Հանրաճանաչ դարձան աշխարհի շախմատի չեմպիոն՝ Ալեքսանդր Ալյոխինի մշտական ուղեկիցը՝ սիամական կատու Չեսսը, ամերիկյան Սպենսեր քաղաքի գրադարանի՝ Դյուի Ռիդմոր Բուքսի՝ մի քանի ամերիկյան ֆիլմերում նկարահանված և կինոմրցանակների արժանացած կատու Օրանժին և այլն։

Հայտնի են դարձել Մեծ Բրիտանիայի Թագավորական նավատորմի մեդալով պարգևատրված «նավաստի» Սայմոնը [3] և Բրիտանական նավատորմի «վետերան» սև-սպիտակ «անխորտակելի Սեմը», որը վերապրել է շուրջ երեք ռազմական նավերի կործանումը։[4]

Լայն ճանաչում է ստացել սպիտակ և մուգ դարչնագույն երանգի բրուկլինյան Սկարլետ կատուն, որը 1996 թ. հայտնի դարձավ իր ձագերին վառվող ավտոտնակից փրկելիս ցուցաբերած անձնվիրության համար,[5] որի պատվին այժմ շնորհվում է Սկարլետի անվան պարգևը՝ կենդանիների հերոսության համար (անգլ.՝ Scarlett Award for Animal Heroism)։ Այն շնորհվում է այն կենդանիներին, որոնք կատարել են հերոսական արարքներ՝ մարդկանց կամ այլ կենդանիների հանդեպ։(անգլ.՝ Scarlett Award for Animal Heroism)[6]

Հետաքրքիր է նաև «կատուներ-քաղաքական գործիչներ» երևույթը։ Այդպես, օրինակ, ԱՄՆՎիսկոնսին նահանգի Շարոն քաղաքի պատվավոր «քաղաքապետ» և թալիսման է ընտրվել Ֆրեդդի անունով կատուն։[7] Մեկ այլ ամերիկյան Թալկիթնա քաղաքի (Ալյասկա նահանգ) «պատվավոր քաղաքապետ» և թալիսման է ընտրվել Սթաբս անունով կատուն։ [8]

Գիտական դասակարգում[խմբագրել]

Felis ցեղի բոլոր կատուներն ունեն մեկ ընդհանուր նախնի, որը հավանաբար ապրել է Ասիայում 6-7 միլիոն տարի առաջ: Felidae ընտանիքի ներսում ազգակցական կապերը մոտ են, բայց մինչ օրս որոշված չեն. օրինակ՝ չինական լեռնային կատուն երբեմն դիտվում է (Felis silvestris bieti անվամբ) որպես վայրի կատվի ենթատեսակ (այնպես ինչպես F. s. lybica հյուսիսաֆրիկյան տեսակը): Քանի որ ընտանի կատուները քիչ են տարբերվում վայրի տեսակներից, դրանք կարող են ազատորեն խաչասերվել:

1758 թ. Կառլ Լինեյը «Բնության համակարգը» աշխատության մեջ ընտանի կատվին տվել է Felis catus անվանումը[9]: Յոհան Քրիստիան ֆոն Շրեբերը 1775 թ. վայրի կատվին անվանել է Felis silvestris[10][11]:

Ժամանակակից ֆիլոգենետիկայի ստացած տվյալները ցույց են տալիս, որ ընտանի կատուն (Felis silvestris) վայրի կատվի 5 ենթատեսակներից մեկն է[12]: Սա բերել է տերմինի կիրառման ոչ միարժեքությանը, քանի որ ընտանի կատուն կարող է անվանվել իր ենթատիպի անվամբ՝ Felis silvestris catus, և դրա ճիշտ միջազգային անվանումն է հենց Felis silvestris catus[13][14]: Վայրի կատվի F. silvestris և ընտանի ենթատիպի F. silvestris catus անավնումների ամրապնդման մասին որոշումը ընդունվել է 2003 թ. մարտին՝ Կենդանաբանական անվանակարգման միջազգային հանձնաժողովի կողմից[15], դրա հետ զուգահեռ որոշվել է, որ եթե որոշակի դասակարգման համաձայն ընտանի կատուն նկարագրվի որպես առանձին տեսակ, այդ դեպքում համապատասխան տաքսոնի անվանման համար պետք է կիրառվի Լինեյի առաջարկած անվանումը՝ F. catus:

Գրականության մեջ հանդիպում են նաև այլ անվանումներ, որոնք օգտագործվում են որպես ընտանի կատվի միջազգային գիտական (լատիներեն) անվանում՝ Felis catus domesticus, Felis silvestris domesticus, ինչպես նաև «Բնագիտության սկզբունքներ» աշխատությունում Յոհան Քրիստիան Պոլիկրապ Էրկլեսեբենի կողմից 1777 թ. առաջարկված Felis domesticus (ի սկզբանե՝ Felis domestica, քանի որ Felis բառը այդ ժամանակ համարվել է իգական սեռի բառ) անվանումը: Բոլոր այս անվանումները մտնում են տաքսոնի համանիշագիտության մեջ, ուստի չպետք է կիրառվեն:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus»։ National Geographic News։ 2004-04-08։ http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html։ Վերցված է 2007-03-06։ 
  2. Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien։ «The Evolution of House Cats»։ Scientific American։ http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat։ Վերցված է 26 August 2009։ 
  3. «Simon, of HMS Amethyst, awarded the Dickin Medal»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mEIVUAD։ Վերցված է 2010-07-15։ (անգլերեն)
  4. Stall, Sam (2007), 100 Cats Who Changed Civilization: History's Most Influential Felines, Quirk Books, ISBN 1-59474-163-8 (անգլերեն)
  5. Scarlett dies, New York Daily News, October 24, 2008(անգլերեն)
  6. Scarlett, the World-Famous Brave Mother Cat Who Survived a Fire and Saved Her Kittens, Passes Away(անգլերեն) Կաղապար:Проверено
  7. Ruhonda (22 декабря, 2011)։ «Кошачье царство, или почему кот Фредди стал мэром города Шарон»։ citypics.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-05-15-ին։ http://www.webcitation.org/6Gd7KxmJO։ Վերցված է 2013-05-13։ 
  8. «Рыжий кот по имени Стаббс переизбран мэром»։ Комсомольская Правда։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-04-22-ին։ http://www.webcitation.org/6G4HlVKHA։ 
  9. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) (2005)։ «SPECIES Felis catus»։ Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed)։ Johns Hopkins University Press։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCj2T0n։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  10. Anthea Gentrya, Juliet Clutton-Brockb, Colin P. Grovesc (2004)։ «The naming of wild animal species and their domestic derivatives»։ Journal of Archaeological Science 31 (2004) 645–651։ էջ՝ 647, 649։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCjVzqR։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  11. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) (2005)։ «SPECIES Felis silvestris»։ Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed)։ Johns Hopkins University Press։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCk4kMd։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  12. Carlos A. Driscoll и другие (2007-06-18)։ «The Near Eastern Origin of Cat Domestication»։ Science Magazine։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mCkXV6H։ Վերցված է 2010-07-26։ 

    A genetic assessment of 979 domestic cats and their wild progenitors (Felis silvestris silvestris — European wildcat; F. s. lybica — Near Eastern wildcat; F. s. ornata — Central Asian wildcat; F. s. cafra — sub Saharan African wildcat; and F. s. bieti — Chinese desert cat) indicated that each wild group represents a distinctive subspecies of Felis silvestris.

  13. «Official Lists and Indexes of Names in Zoology, Updated March 2010»։ The International Commission on Zoological Nomenclature։ March 2003։ էջ՝ 795։ http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists&indexes.pdf։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  14. «Taxonomic Hierarchy, Taxonomic Serial No.: 180586»։ Integrated Taxonomic Information System։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-19-ին։ http://www.webcitation.org/67mClA4T7։ Վերցված է 2010-05-29։ 
  15. «Opinion 2027, Bulletin of Zoological Nomenclature 60(1)»։ March 2003։ http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm։ Վերցված է 2010-05-29։