Հայերն Իրանում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ-իրանական հարաբերություններ
Հայաստան և Իրան

Հայաստան

Իրան

Հայկական էթնոսը ժամանակակից Իրանի տարածքում, որի հյուսիսային շրջանները պատմական Հայաստանի մաս են կազմել, հայտնվել է անհիշելի ժամանակներից։ Իրանում բնակվող հայերին ներկայումս անվանում են իրանահայ կամ պարսկահայ, որպես տարբերակող անուն հայկական սփյուռքի այլ ներկայացուցիչներից։ 21-րդ դարասկզբում իրանահայերի թիվը գնահատվում է 300000-ից 500000։[1][2]

Դարեր շարունակ հայերն ու պարսիկներն ապրել են կողք կողքի։ Այս երկու հնդեվրոպական ժողովուրդներին շատ ընդհանուր բան է միավորում. նրանք պատկանում են միևնույն՝ արիական ռասային‌[փա՞ստ], հայերենն ու պարսկերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի լեզվախմբեր են, ունեցել ենք հին աստվածների նույն անունները՝ օրինակ, Արամազդ և Ահուրամազդա, Անահիտ և Անախիտա, Միհր և Միտրա։

1604-05 թթ. Իրանի Շահ Աբասը կազմակերպում է հայերի բռնագաղթը դեպի Պարսկաստան՝ տանելով շուրջ 300 հազար հայի։ Հիմնականում նրանք Ջուղայից են լինում և հիմնում են Նոր Ջուղա քաղաքը։ Շահ Աբասը, ինչպես նաև պարսիկ մի քանի տիրակալներ, օգտվում էին տաղանդավոր հայերի ծառայություններից՝ դարձնելով իրենց խորհրդականներ, դեսպաններ, թարգմանիչներ, զինվորականներ։ Հայերի գալով՝ երկրում ավելի է ծաղկում մշակույթը, ակտիվանում առևտուրը, զարգանում են արհեստներն ու արտադրությունը։ Սակայն Շահ Սուլեյմանի, Սուլթան Հուսեյնի ժամանակ հայերի վիճակը վատանում է, և նրանք սկսում են հեռանալ երկրից՝ հիմնականում Հնդկաստան ու Եվրոպա։

Իրանահայերի վիճակը մասամբ բարելավվում է 19-րդ դարում, երբ շահական կառավարությունը զգում է արհեստավորների, առևտրականների մեծ կարիք։ Արգելվում է հայերի բռնի հավատափոխությունը, կանոնակարգվում են հարկերը, վերացվում սահմանափակումները։ Մեծ թվով հայեր են մասնակցել 1979 թ. Իսլամական հեղափոխությանը և Շահի ռեժիմի տապալմանը։ 17 հազար հայ էլ մասնակցել է 1980-88 թթ. իրանա-իրաքյան պատերազմին, որոնցից 260-ը հերոսաբար զոհվել են։ Իրանի սահմանադրությամբ հայերին տրված են ներքին մշակութային և կրոնական ինքնավարության բավականին լայն իրավունքներ։ Հայերը՝ որպես կրոնական փոքրամասնություն, մասնակցում են երկրի կառավարմանը։ Իրանական Մեջլիսը՝ խորհրդարանը, ունի 290 պատգամավոր, որոնցից պարտադիր երկու տեղը պատկանում է հայերին, իսկ մեկական տեղ՝ հրեաներին, զրադաշտականներին և ասորիներին։

Իրանի տարածքում բազմաթիվ են հայկական պատմամշակութային հուշարձանները։ Սպահանում կա երկու տասնյակ եկեղեցի, որոնցից 13-ը գործող են։ Թեհրանում կա 8 գործող եկեղեցի։ Իրանի կառավարությունը հատուկ քաղաքականություն է որդեգրել հայկական մշակույթի պահպանման գործում։ Վերականգնվում, բարեկարգվում և պետական պաշտպանության տակ են առնվում հայկական եկեղեցիները, հայ գրողները գրքեր են տպագրում պետական աջակցությամբ։ Երկրում կա շուրջ 45 հայկական դպրոց, որոնցից ավելի քան 15-ը Թեհրանում է։ Ներկայումս իրանահայերի թիվը 560.000 մարդ է որոնք ապրում են Սպահանում, Թեհրանում, Թավրիզում, Խոյում, Ուրմիայում և այլ վայրերում։

Գործում են բազմաթիվ մշակութային, մարզական ընկերություններ, գրադարաններ, որոնք զբաղվում են հայապահպանության և մատաղ սերնդի դաստիարակության գործով։ Ամենամեծը Թեհրանում գտնվող «Արարատ» մշակութային կենտրոնն է։ Հայկական հրատարակչությունները տպագրում են բազմաթիվ գրքեր, ամսագրեր, թերթեր։ Ամենահայտնին «Ալիք» օրաթերթն է, որն այս տարի նշում է իր 80-ամյակը։

Իրանահայերն ակտիվորեն ընդգրկված են երկրի ներքին կյանքում։ Շատ հայտնի հայեր կան գիտության, կրթության, բժշկության, արդյունաբերության, մշակույթի, բիզնեսի ոլորտներում։ Բարեկամական հարաբերություններ են հաստատվել Հայաստանի և Իրանի միջև։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

Հայ-իրանական քաղաքական, պատմական և մշակութային առնչությունները գալիս են հազարամյակների խորքից։ Հայաստանն առաջին անգամ հիշատակվում է Աքեմենյան Պարսկաստանի արքա Դարեհ I-ի եռալեզու Բիսեթունյան սեպագիր արձանագրության մեջ, մ.թ.ա. 521թ., որպես «Արմինիա», իսկ հայ ժողովուրդը` «արմինայա»։ Ըստ Մովսես Խորենացու` Ասորեստանի գրավման ժամանակ մարերին օգնել է Հայոց Պարույր Սկայորդի թագավորը։ Մ.թ.ա. 4-րդ դարի հույն պատմիչ Քսենոֆոնն իր «Կյուրոպեդիա» աշխատության մեջ, մանրամասն ներկայացնելով պարսից պետության հիմնադիր Կյուրոս Մեծին, խոսում է նաև արմենների (հայերի) մասին։ Հույն պատմիչը վկայում է, որ Կյուրոսը և Հայաստանի թագաժառանգ Տիգրանը մտերիմ ընկերներ են եղել։ Հայ-իրանական հարաբերությունները հատկապես սերտանում են պարթևական ծագում ունեցող Արշակունիների արքայատոհմի մի ճյուղի Հայաստանում հաստատումով։ Եզակի են եղել այն պահերը, երբ երկու երկրների հարաբերությունները պարզվել են պատերազմների միջոցով, այս առնչությամբ հարկ ենք համարում առանձնացնել 451թ. տեղի ունեցած Ավարայրի ճակատամարտը, որն ավարտվում է 484թ. կնքված Նվարսակի հաշտության պայմանագրով։ Հռոմի ու Սասանյան Իրանի նկրտումների դեմ ծանր պայքարը թուլացնում են Հայկական թագավորությունը, որի տարածքը 387 թ-ին բաժանվում է վերը նշված տերությունների միջև։ Իսկ 428-ին Հայոց թագավորությունը լուծարվում է պարսից արքունիքի կողմից՝ վերածվելով մարզպանության։ 6-րդ դարում պարսկա-բյուզանդական պատերազմների հետևանքով Հայաստանը 591թ. երկրորդ անգամ բաժանվում է այս անգամ արդեն Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի միջև։ 1604-1605թթ. Շահ Աբբաս Մեծի կողմից Իրանում արհեստները և գյուղատնտեսությունը զարգացնելու, երկիրը շենացնելու նպատակով բռնի կերպով Սպահան քաղաքի մերձակայք են տեղափոխվում Արարատյան դաշտավայրի, Վայքի և Նախիջևանի մոտ երեք հարյուր հազար հայեր։ Եթե մեր մյուս համայնքները հիմնականում ձևավորվել են Հայոց ցեղասպանությունից հետո, ապա իրանահայ համայնքը ձևավորվել է դրանից մի քանի հարյուր տարի առաջ, երբ Շահ Աբբասը շուրջ 300 հազար հայերի տեղահանեց Արևելյան Հայաստանից և վերաբնակեցրեց Իրանում, հատկապես Սպահանում, որտեղ հայերը հիմնեցին Նոր Ջուղա թաղամասը։ 2014թ. նշվեց Սպահանի Նոր Ջուղայի սուրբ Ամենափրկիչ վանքի հիմնադրման 350 ամյակը։ 1828 թ. կնքված ռուս-իրանական Թուրքմենչայի պայմանագրի 15-րդ հոդվածով բուն Իրանի տարածքում ապրող հայությանը իրավունք տրվեց ցանկության դեպքում, իրենց ընտանիքներով վերադառնալ նախնիների բնօրրանը՝ Արևելյան Հայաստան։ Ըստ այնմ, սկսվեց հայ բնակչության զանգվածային ներգաղթ հայրենիք, որի հետևանքով Երևանի և Նախիջևանի նահանգներ տեղափոխվեց շուրջ 45 հազար հայ բնակչություն։ 19-րդ դարում հայերն ակտիվ ներգրավվածություն են ունեցել Իրանի հասարակական-քաղաքական կյանքին, իսկ 1905-1911թթ.` մասնակցել սահմանադրական հեղափոխությանը։ Հատկապես աչքի են ընկել Եփրեմ խան Դավթյանը, Արշակ Գաֆավյանը (Քեռի), Նիկոլ Դումանը և ուրիշները։ Սահամանադրական հեղափոխությունն իրանահայերին հնարավորություն տվեց ավելի ակտիվ ներգրավվածություն ունենալ Իրանի հասարակական-քաղաքական կյանքում։ Իրանահայությունը իրավունք ստացավ ունենալու երկու պատգամավոր Իրանի Մեջլիսում (Խորհրդարանում)։ 1920-ական թվականներին Թեհրանի քաղաքապետի պաշտոնը զբաղեցրած պոլսահայ մտավորական Գասպար Իփեկյան, Իրանի առաջին կին ֆիզիկոս Ալենուշ Տերյանին և այլն։ 1908թ. փետրվարի 17-ին վերջնականապես կազմակերպվեց Թեհրանի հայոց Ազգային խորհուրդը, որի խնդիրն էր, իբրև տեղի հայոց բարձրագույն իշխանություն, միջնորդ հանդիսանալ հայ համայնքի և կառավարության ու մեջլիսի միջև։ Իրանը առաջին պետություններից մեկն էր, որ 1918 թ. պաշտոնապես ճանաչեց Հայաստանի առաջին Հանրապետության անկախությունը և նրա հետ հաստատելով դիվանագիտական հարաբերություններ, ցուցաբերեց տնտեսական ու քաղաքական աջակցություն հայկական նորաստեղծ պետությանը։ Դեսպան է նշանակվում Հովսեփ Արղությանը։ 1920թ. Իրանում Ղաջարների իշխանության տապալումից հետո իշխանության է գալիս Ռեզա խանը՝ հիմնադրելով Փահլավիների դինաստիան։ Ռեզա շահը պանիրանական գաղափարախոսության ջատագովն էր և նրա վարած քաղաքականության հետևանքով կրոնական փոքրամասնությունների, այդ թվում հայերի իրավունքները փոքր-ինչ սահմանափակվում են։ Հատկապես Մերձավոր Արևելքի հայ համայնքները փորձել են պահպանել իրենց չեզոքությունը տվյալ երկրներում տեղի ունեցած և ունեցող քաղաքական զարգացումների հանդեպ։ 1979թ. Իրանում տեղի ունեցած իսլամական հեղափոխությունը. Որպես այդ երկրի քաղաքացիները հայերը ևս իրենց մասնակցությունն են ունեցել և հաղթանակից հետո իրենց պատրաստակամությունը հայտնել համագործակցելու նոր իշխանությունների հետ։ Իրանահայությունը իր եռանդուն մասնակցությունն է բերել նաև 1980-1988 թվականների Իրան-իրաքյան պատերազմին։ Այդ ծանր ու երկարատև պատերազմին մասնակցել է 17 հազար հայ, որոնցից 260-ը հերոսաբար զոհվել են։

Իրանահայերի մի մասն էլ Հայաստան է ներգաղթում արդեն Խորհրդային միության օրոք։ 1991 թ. Հայաստանի անկախության հռչակումը նոր էջ բաց արեց Հայաստանի և Իրանի, այդ երկու հարևան և բարեկամ երկրների և նրանց ժողովուրդների դարավոր տարեգրության մեջ։ Իրանահայ համայնքը Մերձավոր Արևելքի ամենակազմակերպված և ֆինանսական ներուժ ունեցող համայնքներից է եղել, որը դժբախտաբար Իրանում տեղի ունեցած իսլամական հեղափոխությունից հետո նվազել է։ Տարբեր տվյալների համաձայն՝ իրանահայերի թիվը հասնում է մինչև 100 հազարի։ Հայ Առաքելական եկեղեցին Իրանում ներկայացված է երեք թեմերով՝ Թեհրանի, Թավրիզի և Սպահանի։ Իրանի սահմադրության համաձայն՝ հայերը, հրեաները, ասորիները և զարթոշթները (զրադաշտականներ) համարվում են կրոնական փոքրամասնություններ, որոնք ունեն իրենց եկեղեցին, մշակութային հաստատությունները, մայրենի լեզվով դպրոցներ Ներկայում հիմնականում հայերը կենտրոնացած են Թեհրանում, Թավրիզում, Արաքում, Մաշհադում, արդեն նաև Սպահանում նվազման միտում է նկատվում։ Իրանում գործունեություն է ծավալել «ՀԱՅԱԶ» կոչվող հրեական մի կազմակերպություն, որը մասնագիտացած է հատկապես հայերի արտագաղթի կազմակերպման հարցերում Միացյալ Նահանգներ։ Ցավոք հայերի թիվը, գնալով նվազում է. Մենք արդեն Թեհրանում հայկական դպրոցներ ունենք, որոնք այլևս չեն գործում։ Հայ առաքելական եկեղեցին Իրանում ներկայացված է երեք թեմերով. Բացի այդ՝ Իրանում գործում են կաթոլիկ և ավետարանական եկեղեցիները։ Լինելով աստվածապետական (թեոկրատական) պետություն, Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը ընդունում է փոքրամասնությունների կրոնական որակումը, մերժելով էթնիկական տարբերակումները։ Ներկայումս իսլամական խորհրդարանում Իրանի հայ համայնքը ներկայացված է երկու պատգամավորներով։ Նրանցից մեկը ներկայացնում է Թեհրանն ու հյուսիսային իրանահայությանը, մյուսը՝ հարավային իրանահայությանը։ Թեհրանի և հյուսիսային իրանահայության պատգամավորն է Կարեն Խանլարյանը, իսկ հարավային իրանահայությանը՝ Ռոբերտ Բեգլարյանը։ Ինչպես հատուկ է մեր մյուս համայնքներին, ապա իրանահայ համայնքում ևս կուսակցական պատկանելիության շուրջ որոշակի տարաձայնություններ կան։ Իրանի իշխանությունները փորձում են արտերկրում օգտվել հայկական համայնքի հնարավորություններից։

2013թ. Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանին գալով իշխանության՝ վերանայեց հայերի հանդեպ նախորդ իշխանությունների վարած քաղաքականությունը և փորձեց մեծացնել հայերի՝ հասարարկան կյանքում ունեցած դերակատարությունը։ Նշանակվեց նախագահի՝ կրոնական փոքրամասնությունների հարցերով հատուկ օգնական։ Հայ Առաքելական եկեղեցին ևս ակտիվ դերակատարություն ունի իրանահայ համայնքի կյանքում, ակտիվ է նաև համայնքային կառույցներ-Հայաստանի դեսպանություն կապը։ Իրանի իշխանությունները մեծ ուշադրություն են դարձնում իրանահայ համայնքին, մեր մշակութային հաստատություններին, որոնցից Ղարաքիլիսայի եկեղեցին ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

http://www.mindiaspora.am/res/Hratarakumner/2014/bayburdyan%20nor.pdf http://www.panorama.am/am/politics/2013/11/13/armenian-genocide/ http://www.panorama.am/am/politics/2013/04/22/a-israyeyan/

Commons-logo.svg