Ծար

Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Ծար (այլ կիրառումներ)

Ծար

Համայնք Լեռնային Ղարաբաղում
Ծար
Տեղադրություն
Շրջան	Շահումյանի շրջան
Կոորդինատներ	40°00'00"N  45°57'00"O
Ընդհանուր տվյալներ
Բնակչություն (2005)	52
Արցախ

Ծար գյուղ և պատմական բերդավան Լեռնային Ղարաբաղի Վայկունիքի շրջանում։ Տրտու գետի ակունքի մոտ, Ջերմաջուր առողջարանային ավանից հարավ-արևելք։ Գտնվում է ծովի մակերեսից 2100 մ բարձրության վրա, ընդարձակ լեռնահովտում։ Չորս կողմից շրջապատված է բարձր ձյունապատ լեռներով և վիմահերձ ժայռերով։ Ջրառատ է, ունի բերրի վարելահողեր և արոտավայրեր։

Գյուղի միջնակարգ դպրոցը կոչված է Մատթեոս Ծարեցու անվամբ: Էլեկտրիֆիկացված չէ։ Վերաբնակեցվել է 1993 թ ազատագրումից հետո։ 2005 թ ուներ 52 բնակիչ։

Պատմություն

Հիշատակված է վաղ միջնադարյան աղբյուրներում։ Ծարը միջնադարյան Արցախի և ընդհանրապես Հայաստանի պատմամշակութային նշանավոր օջախներից մեկն էր։ Խաչենի իշանության շրջանում եղել է Արցախի երեք կենտրոններից մեկը (մյուս երկուսն էին Հաթերքը և Գանձասարը)։ XIII դարում Ծարը Դոփյանների իշխանական տոհմի նստավայրն էր, որի տիրույթները ընդհանուր առմամբ կոչվում էին Ծար, Ծարա գավառ կամ Վերին-Խաչեն։ Իրենց շինարարական գործունեությամբ աչքի են ընկել Ծարա իշաններից ու հոգևորականներից շատերը, հայտնի է եղել հատկապես իշխանուհի Ասփա Օրբելյանը։

XV դարում Ծարը համանուն մելիքության կենտրոնն էր։ XVI-XVII դդ ամրացվել է պարիսպներով և պաշտպանական այլ շինություններով, որոնք եկեղեցիների ու վանքերի, բազմաթիվ խաչքարերի ու իշխանական դղյակների հետ ընդհանուր տեսք են տվել բերդաքաղաքին։

XIX դարասկզբին Ծարը ավերվել է թուրքերի ասպատակությունների ժամանակ, հայաթափվել է և այստեղ բնակություն են հաստատել քրդերը։ 1921 թ Վայկունիքի շրջանի հետ բռնակցվել է Խորհրդային Ադրբեջանին, մտել է Քելբաջարի շրջանի մեջ: Խորհրդային շրջանում բարբարոսաբար ոչնչացվել է Ծարա պատմամշակութային հուշարձանների մեծ մասը։

1993-ի սկզբին ազատագրվել է ԼՂՀ ինքնապաշտպանական բանակի կողմից։

Վերին Խաչենի (Ծարի) իշխանները

• Վախտանգ-Սակառ (†1190)
• Հասան Ա

(Դոփի իշխանուհին նշանավոր դեր է խաղւմ Վերին-Խաչենում և նրա մահից հետո այստեղի տոհմը կոչվում է Դոփյան)

• Գրիգոր Ա Դոփյան
• Հասան Բ (†1298)
• Գրիգոր Բ (13-րդ դարի երկրորդ կես, 14-րդ դարի սկիզբ)
• Վահրամ
• Հասան Գ (†1383)
• Ջհանշե Ա
• Հասան Դ
• Ջհանշե Բ (15-րդ դարի երկրորդ կես)
• Միրզաջան
• Մելքոն

Նշանավոր Ծարեցիներ

• Դավիթ Մոլորեցուցիչ, հանդես է եկել 1250 թ,
• Հովհաննես Ծարեցի ավագ (†1583), հայ հեղինակավոր վարդապետ, կառուցել է Հաղպատի ժամատունը։
• Հովհաննես Ծարեցի կրտսեր (†1623), ժամանակագիր,
• Մատթեոս Ծարեցի (մոտ 1590-1661), Ամստերդամի հայկական տպագրության հիմնադիր։

Եկեղեցիներ և վանքեր

• Ծարա վանք կամ Գետամիջի վանք, կառ. 1301 թ,
• Սուրբ Գրիգոր մայր տաճարի, կառ. 1274 թ,
• Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, կառ. 1279 թ,
• Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի։

Արձանագրություններ

Հնավայրի բազբաթիվ խաչքարերի, տապանաքարերի, ինչպես նաև եկեղեցիների վրա եղել են բազմաթիվ արձանագրություններ։ Դրանց մի մասը XIX վերջին ընդօրինակել է Մակար Բարխուդարյանը։

Թվիս Հայոց ՉԼԸ. Աստուծով ես Գրիգոր, որդի Հասանայ, քաջ և յաղթող զաւրավարին և մեծի իշխանին Ականոյ, Հանդաբերդոյ, Սոթից, Շողգահո և այլ բազում գաւառաց, կանգնեցի զխաչս ի գեղս, որ կոչի Ծար սիրեցելոյն հաւրն իմոյ հայրենիք և պարգև քաջութեան։ — Գրիգոր Բ-ի արձանագրությունը։

Արտաքին հղումներ

• Երկիր Միություն. Ռազմավարական բնակավայրերի հզորացում. Ծար։

Աղբյուրներ

• Հայակական Սովետական Մեծ Հանրագիտարան։
• Մակար Բարխուդարյան, Արցախ, «Ամարաս» տպարան - Երևան 1996, էջ 258-261։
• Շահեն Մկրտչյան, Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, «Հայաստան» հրատարակչություն, Երևան 1985, էջ 46-47։
• Կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց Պատմություն, գլուխ ԽԸ։

Ծանոթագրություններ

---

Ծանոթագրություններ և նշումներ

Մեդիա ֆայլեր

Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել Ծար կատեգորիայում։