Խնկածաղիկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Խնկածաղիկ
Origanum vulgare - harilik pune.jpg
Խնկածաղիկ սովորական
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Խուլեղինջածաղկավորներ
Ընտանիք Խուլեղինջազգիներ
Ցեղ Խնկածաղիկ
Լատիներեն անվանում
Origanum
Հայերեն տարանուններ

Զվիրակ, մակերան, կատավան, մարեմ

Տիպիկ ներկայացուցիչներ

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 32630
NCBI 39174

Խնկածաղիկ (լատ.՝ Origanum), զվիրակ, մակերան, կատավան, մարեմ, խուլեղինջազգիների (շրթնածաղկավորներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 5-7 (այլ տվյալներով՝ 8-9), ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ խնկածաղիկ սովորական (O. vulgare

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Խնկածաղիկ սովորական
Բուսաբանական նկարազարդում «Deutschlands Flora in Abbildungen» գրքի, 1796

Ցողունը ուղղաձիգ է, վերևի մասում ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 30-50 սմ։ Տերևները հակադիր են, կոթունավոր, երկարավունձվաձև, ամբողջաեզր։ Ծաղիկները հասկիկներով են, մանր, բուրավետ, վարդագույն, վարդածիրանագույև՝ հավաքված վահանանմաև կամ հուրանանման ծաղկաբույլերում։ Ծաղկում է հունիս-սեպտեմբերին։ Պտուղը քառընկուզիկ է։

Տարածում Հայաստանում[խմբագրել]

Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է անտառներում, բացատներում, թփուտներում, մարգագետիններում և տափաստաններում (մինչև վերին լեռնային գոտի)։ Արմատը սողացող է։

Քիմիական բաղադրություն[խմբագրել]

Բույսը պարունակում է մինչև 1,5% եթերայուղ, դաբաղանյութեր, ֆլավոնոիդներ, սեսկվիտերպեններ, գերանիլացետատ, տույոն, պիգմենտ, C վիտամին (ցողունի մեջ` 58, ծաղիկներում` 166, տերևներում 565 մգ %): Տերևներում հայտնաբերված է նաև կարոտին, իսկ սերմերում` մինչև 28% ճարպայուղ: Եթերայուղի 20-50%-ը կազմում են թիմոլը և նրա իզոմեր կարվակրոլը:

Կիրառում և նշանակություն[խմբագրել]

Դեղաբույս է. պարունակում է եթերայուղեր, աղաղանյութեր, կարոտին (A-նախավիտամին), վիտամին C, ներկանյութ և այլն։ Պատրաստուկներն օգտագործում են նյարդային, ստամոքսաղիքային և շնչառական ուղիների հիվանդությունների ժամանակ։ Օգտագործում են նաև որպես բուրավետ թեյի բաղադրամաս և համեմունք՝ սննդի արտադրության, լիկյորների արտադրության մեջ։ Մեղրատու է։ Լայնորեն օգտագործվում է նաև հեպատիտների, դեղնուկների, սուր և քրոնիկական բրոնխիտների, բրոնխէկտազիաների, հազի, ցավոտ դաշտանի, սեռական բարձր գրգռվածության դեպքերում:

Տեսակներ[խմբագրել]

Origanum vulgare 05 ies.jpg
Origanum majorana FlowerCloseup DehesaBoyaldePuertollano.jpg

Դասը ընդգրկում է մոտ 55 տեսակ.[1]

Տաքսոնոմիա[խմբագրել]
  ընտանիք Խուլեղինջազգիներ   ցեղ Դաղձազգիներ  
         
  Կարգ Շրթնածաղկավորներ     Ենթաընտանիք Կատվադաղձազգիներ     դաս Խնկածաղիկ
               
  Բաժին Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր (դասակարգումը համաձայն APG II Համակարգի)     20 ընտանիք     ևս 3 ցեղ    
             
  Ծաղկավոր բույսերի 44 կարգ, որոնցից շրթնածաղկավորներ որոնք ավելի մոտ են խուլեղինջազգիներին   ևս 8 ենթաընտանիք   ևս մոտ 50
     

Այլ օգտակար հատկանիշներ[խմբագրել]

Խնկածաղիկը վերջին տասնամյակներում մշակում են ոչ միայն դեղորայքային, այլև որպես եթերայուղային և մեղրատու բույս: Տերևներն օգտագործվում են որպես համեմունք զանազան ճաշերի մեջ, խառնում են երշիկին, սալաթին և թեյըմպելիքներին: Եթերայուղը օգտագործվում է լիկյորի, թրմօղու և գարեջրի մեջ, ինչպես նաև պարֆյումերիայում: Տերևները փոխարինում են թեյին, դրանցով համեմում են կվասը, վարունգի թթուն: Ծաղկաբույլերով բուրդը ներկում են նարնջակարմիր: Եթերայուղն օժտված է միջատասպան հատկությամբ, այն փեթակից վանում է ցեցերին և մրջյուններին: Օգտագործվում է լաքերի և ներկերի արտադրության մեջ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]