Լոուրենս Արաբացի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լոուրենս Թոմաս Էդվարդ
Thomas Edward Lawrence
With Lawrence in Arabia.jpg
Օգոստոս 16, 1888 թ. - Մայիս 19, 1935 թ.
Ծածկանուն Լոուրենս Արաբացի
Ծննդավայր Թրեմադոկ, Ուելս
Մահվան վայր {{{2}}} ՄԹ
Պատկանելություն {{{2}}} ՄԹ

Լոուրենս Արաբացի (իսկ. անունը՝ Լոուրենս Թոմաս Էդվարդ, անգլ. Thomas Edward Lawrence, ծնվ. 1888 թ. օգոստոսի 16, Թրեմադոկ, Հյուսիսային Ուելս), բրիտանացի հնեաբան, զինվորական, լրտես և գրող։ Թ.Է. Լոուրենսը հայտնի է դառնում 1916-1918 թթ. Արաբական Մեծ ապստամբության ժամանակ։ Ամերիկյան լրագրողի դերում նա գրում է իր ինքնակենսագրությունը՝ որով զեկուցում է իրավիճակը արաբական աշխարհում։ Նրա մասին պատմող Պիտեր օ’Թուլի մասնակցությամբ ռեժիսոր Դևիդ Լինի «Լոուրենս Արաբացի» ֆիլմը 1962 թ. մեծ հաջողություններ է ունենում՝ արժանանալով յոթ օսկարի։ Չնայած փառքին ու ճանաչվածությանը՝ նրա մասին կարծիքները բավականին տարբեր են և վիճելի։

Կենսագրությունը[խմբագրել]

Թ.Է. Լոուրենսը ծնվել է 1888 թ. օգոստոսի 16-ին ։ Հայրը՝ Թոմաս Չեպմենը, Իռլանդիայի մեծահարուստներից մեկն էր, որը լքելով կնոջը, ամուսնանում է Սառա Լոուրենսի՝ իր դստրերի դայակի և Լոուրենսի մոր հետ։ Լոուրենսը նրանց հինգ որդիներից երկրորդն էր։ Նա սովորում է Օքսֆորդի տղաների Բարձրագույն դպրոցում, որի չորս շինություններից մեկը հետագայում անվանվում է նրա անունով։ Դպրոցական տարիքում հետաքրքրվում է պատմությամբ և հեծանիվով հեռավոր ճամփորդություններ է կատարում դեպի հին ամրոցներ, եկեղեցիներ և պատմական այլ վայրեր։ Այդ ընթացքում Լոուրենսը և իր եղբայրներից մեկը ծառայում են են եկեղեցու տղա-սպասավորների բրիգադում։

1909 թ. նա մեկնում է Լիբանան և Սիրիա` ծանոթանալու Խաչակիրների կողմից կառուցված ամրոցներին։ Ճանապարհորդում է գրեթե 1000 կմ, ոտքովч 3 ամսվա ընթացքւմ։ Վերադառնոալով Անգլիա` փայլուն պաշտպանում է դիսերտացիան՝ նվիրված խաչակրաց արշավանքների ազդեցությանը եվրոպական ռազմական ճարտարապետության վրա։ Նա հրաժարվում է մնալ և դասավանդել Անգլիայում և որոշում է զբաղվել հնեաբանությամբ Մերձավոր Արևելքում։ 1910 թ. նա տեղափոխվում է Լիբանան, որտեղ ամերիկացի միսիոներներից սովորում է արաբերեն։ Մասնակցում է մի շարք պեղումների, մեծ շրջագայություններ է անում Սիրիայում, ուսումնասիրում է արաբական մշակույթը, սովորությունները, կրում է նրանց հագուստները, սովորում է արաբերենի տարբեր բարբառները, որոնք հետագայում նրան շատ պետք են գալիս։

1914 թ. հնեաբանական հետազոտության պատրվակով Վուլլին և Լոուրենսը ուղարկվում են Սինայի թերակղզի` այնտեղից տեղեկատվություն տրամադրելու համար։ Լոուրենսը այդ ընթացքում լինում է Ակաբայում և Պետրայում։ 1932 թ. ավարտվում է նրա պայմանագիրը Բրիտանական ռազմական ուժերի հետ և նա վերադառնում է հայրենիք։ Մահանաում է 1935 թ. մոտոցիկլետի վթարից իր տան մերձակայքում։

Արաբական ապստամբություն[խմբագրել]

Քանի որ արդեն խորապես ծանոթ էր արաբական աշխարհին, 1916 թ. նա համոզում է արաբական տարբեր պարտիզանական ջոկատներին ու ուժերին միահամուռ ջանքերով պայքարել Օսմանյան տիրապետության դեմ` դրանով հանդերձ նպաստելով Անգլիայի դերի մեծացմանը Մերձավոր Արևելքում։ Լոուրենսի խորհրդով՝ արաբական միացյալ ուժերը իրենց հսկողության տակ են վերցնում Հիջազի երկաթուղին, որի վերջնական կայարանը Մեդինան էր, Օսմանյան զինված ուժերի գլխավոր կայանատեղին։ Քաղաքը, երկար ժամանակ կտրվելով հաղաորդակցությունից, մթերքից և դրսի օգնությունից, 1919 թ. ազատագրվում է։ Այդ ընթացքում Լոուրենսը ծանր վիրավորվում է։ 1917 թ. նրան հաջողվում է գրավել Ակաբան, որը հեշտացնում է բրիտանական զորքերի մուտքը դեպի Պաղեստին։ Որպես չերկեսական նորակոչիկ՝ նա ընդգրկվում է թուրքական բանակ հետախուզության։ Այդ ընթացքում նա թուրք զինվորների կողմից ենթարկվում է սեքսուալ բռնությունների։ Հետագայում բրիտանական զորքերի կողմից Գազան գրավելուց հետո Լոուրենսը բրիտանական զորքեով մտնում է Դամասկոս։ Պատերազմի ավարտից հետո նա հրաժարվում է իրեն շնորհված Բրիտանական կայսրության շքանշանից։

Պատերազմից հետո[խմբագրել]

Պատերազմից հետո, Լոուրենսը մասնակցում է Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսին Ֆեյսալի պատվիրակության կազմում։ 1922 թ. նա նա ավարտում է իր գործունեությունը որպես մերձավորարևելյան հարցերով խորհրդատու և 1923 թ. ընդունվում է բրիտանական տանկային կորպուս։ 1925 թ. նրան վերջապես թույլատրում են միանալ Թագավորական Օդային Ուժերին, որոնց կազմում նա մեկնում է Հնդկաստան` Աֆղանստանի հետ սահմանային Միրամշահ քաղաք, որտեղ սկսում է հետևել օսմանյան պարտիզանական ջոկատների գործունեությանը։ Այստեղ մինչև օրս էլ կան տարբեր կարծիքներ` կապված նրա գործունեության հետ։ Ոմանք պնդում են, որ Լոուրենսը գործում էր ի օգուտ Բրիտանիայի շահերի, իսկ մասն էլ գտնում է, որ նա ուներ հակաբրիտանական գործելաոճ։

Որպես գրող[խմբագրել]

Թոմաս Էդվարդ Լոուրենսը համարվում է «Իմաստության յոթ սյունաքարեր» գրքի հեղինակը, որն ունի ինքնակենսագրական բնույթ։ Բացի այդ նա նամակագրական կապեր է ունեցել մասնավորապես Չարլզ Դաուտիի, Դ.Գ. Հոգարտի, Ջորջ Բեռնարդ Շոուի, Ուինսթոն Չերչիլի և շատ հանրաճանաչ այլ անձանց հետ։ Այդ էպիստոլյար ժանրի ստեղծագործությունների որոշ հավաքածուներ հետագայում տպագրվել են հրատարակչությունների կողմից։ Նա թարգմանել է նաև Հոմերոսի Իլիականը։

Հայերն ըստ Լոուրենս Արաբացու[խմբագրել]

Արաբական Մեծ Ապստամբության ժամանակ հետախուզական գործունեության շրջանակներում Լոուրենսը բավականին մոտիկից ծանոթացել է Օսմանյան տիրապետության տակ գտնվող հայերին, նրանց կեցությանն ու ազգային առանձնահատկություններին։ 1919 թ. Փարիզի կոնֆերանսի օրերին, նա բացառիկ հարցազրույց է տալիս ամերիկացի լրագրող Լինքոլն Սթեֆենսին, որն առաջին անգամ հրապարակվում է 1931 թ. «Աութլուք ընդ ինդեփենդընթ» ամսագրում։ Անդրադառնալով այն հարցին, որ հայերը կարող են բրիտանական հովանավորությամբ ազատագրվել Օսմանյան տիրապետությունից, Լուրենսը պատասխանում է․ «Հայեը չեն աշխատելու։ Դա է ցավոտ կետը ձեր ծրագրի և հայերի։ Դա է ցավոտ կետը այն բոլոր հին ցեղերի, որոնք եղել են քաղաքակիրթ, սովորել են խաղը և, մի ժամանակ տիրած լինելով աշխարհին և աշխատեցրած՝ կորցրել են իշխանությունը և դեգրադացվել։ Նրանք առաջ են գնացել տրամաբանության, հոգեբանության և բնախոսության մեջ։ Նրանց պետք չէ ծանր աշխատանքը։ Դրանով են նրանք տարբերվում այն երեխայանման, իսկապես հետամնաց ժողովուրդներից, որոնց հետ գործ եք ունեցել ամերիկացիներդ։ Պրիմիտիվ ժողովուրդները պարզապես ծույլ են, նրանց կարելի է ստիպել աշխատել և զարգանալ, նրանց հնարավոր է շահագործել, եթե ուզում եք։ Նրանք անհույս չեն, նրանցից ինչ-որ օգուտ կա։ Բայց այս առաջադեմ ժողովուրդները, երբեմնի քաղաքակիրթ ազգերը, ծույլ չեն՝ նրանք չափից ավելի խելացի են ուրիշների օգտին աշխատելու համար։ Իրենք իսկ շահագործողներ են` բնազդական բնածին, անհուսալի։

Բոլոր ազգերը բաղկացած են զարգացող մարդկանցից։ Նրանք խոսում են իրենց երկրները զարգացնելու մասին, բայց հակառակն է. նրանց երկրներն են զարգացնում իրենց։ Իսկ հին ազգերը ներկայացնում են մարդկանց այն տեսակը, որ այժմ նոր ազգերը կերտում են։ Այս հին ժողովուրդները էվոլյուցիայի արդյունք են։ Դուք կարող եք Միջերկրականի ափին տեսնել այն տիպը, որ ինքներդ այժմ ընտրասերում, դաստիարակում, աճեցնում եք ձեր հայրենիքում։ Գոյությունը պահպանած հնագույն ցեղերն իրենց բնույթով առևտրական են, ինչպես ձերը»[1]։ Նրա վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ ունի երկակի բնույթ. Մի կողմից նա ընդունում է հայերի մեծությունը՝ քաղաքակրթության, մտածողության և հավատքի առումներով, բայց մյուս կողմից էլ գտնում է, որ թուրքերը պիտի ոչնչացնեն հայերին, քանի որ դա նպաստում է Արևմուտքի, մասնավորապես, Բրիտանիայի շահերին, որն էլ հետագայում կարող է շահարկել այդ գործոնը. «Հայերը,― ասաց նա,― չպետք է ունենան Հայաստանը, բուն երկիրը։ Նրանք չեն աշխատի նույնիսկ իրենց օգուտի համար։ Ուզում են այդ հողերը, բայց միայն սեփականատերը լինելու համար։ Մինչև իսկ զարգացման գործը կազմակերպելու համար չեն աշխատի նրանք։ Արտոնագրությամբ վարձով կտան ուրիշներին։

Նրանք ուզում են ապրել ծովեզրին, քաղաքներում` ի հաշիվ ստացած վարձի շահույթի, շահաբաժինների, արժեթղթերի առուծախով ձեռք բերված շահի և դրամագլխով ու ախշատուժի կիրառմամբ վաստակած դրամի… Իհարկե, ուրիշներ էլ կան, որ կուզեին այդպես անել։ Ֆրանսիական բուրժուազիան այդ ուղղությամբ է շարժվում, ու մեր անգլիացիներն էլ գալիս են դրան, հատկապես, այսպես կոչված, բարձր դասը։ Դա նրանց իդեալն է։ Նրանք կուզեին ոչինչ չանել, բայց չեն կարող։ Անվնաս են նրանք։ Նրանք ցանկանում են միայն ծախսել։ Եվ ծախսում են, ինչպես տեսնում եք։ Նույնիսկ ձեր հրեաները ծախսող են, սքանչելի ծախսող։

Բայց ձեր հայերը ոչինչ չեն անի ու չեն էլ ծախսի։ Ձեռք են բերում ու խնայում։ Վաճառում են, բայց միայն կրկին գնելու և ավելի ու ավելի ձեռք բերելու համար։ Իսկական առևտրական ոգու այսպիսի կատարելության զարգացումը էվոլյուցիայի արդյունք է, իսկ էվոլյուցիան աստիճանական զարգացման խնդիր է։ Ու հայերն ամենաբարձր աստիճանին են հասել։ Ես ասում եմ ձեզ, եթե հայերին երբևէ հնարավորություն տրվի, եթե նրանք իշխանություն ձեռք բերեն երկրագնդի որևէ անկյունում, նրանք ամբողջ մոլորակի տերը կդառնան և կաշխատեցնեն մնացյալ ամբողջ մարդկությանը։ Այդ է, որ գիտեն և սարսափում են թուրքերը, հույները և բոլորը, ովքեր գիտեն նրանց»[1]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]