Լիդիա Կոյդուլա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լիդիա Էմիլիե Ֆլորենտինե Յանսեն
Lydia Koidula portrait.jpg
Lydia Koidula
Անունը Լիդիա Էմիլիե Ֆլորենտինե Յանսեն
Ծնվել է 1843 թ., դեկտեմբերի 12 (1843-12-12)
Ծննդավայր Վյանդրա, Լիֆլյանդյան նահանգ
Մահացել է հուլիսի 30 (օգոստոսի 11), 1886 թ. (42 տարեկան)

Լիդիա Կոյդուլա (էստ.՝ Lydia Koidula, իսկական անունը՝ Լիդիա Էմիլիե Ֆլորենտինե Յանսեն, դեկտենբերի 12 (24), 1843, Վյանդրա, Լիֆլյանդյան նահանգ - հուլիսի 30 (օգոստոսի 11), 1886, Կրոնշտադտ, Ռուսական կայսրություն), էստոնացի բանաստեղծուհի, արձակագիր, էստոնական դրամատուրգիայի հիմնադիր։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Լիդիա Կոյդուլան գրող և լուսավորիչ Յոհան Վոլդեմար Յանսենի դուստրն է։ Դպրոցական տարիներից Լիդիան հորն օգնել է «Պյառնույան փոստատար» (էստ.՝ Perno postimees) թերթի հրատարակման գործում. կատարել է թարգմանություններ, հրատարակման է հարմարեցրել գեղարվեստական ստեղծագործություններ և այլն։ Այդ ժամանակ էլ նա գրել է իր առաջին բանաստեղծությունները. նախապես նա ստեղծագործել է գերմաներենով։ «Կոյդուլա» կեղծանունը նրան տվել է Կառլ Ռոբերտ Յակոբսոնը, երբ Լիդիայի բանստեղծությունները տպագրել է իր այբբենարանում։

Lydia Koidula.jpg

Թերթում աշխատելու տարիներին Լիդիա Կոյդուլան ծանոթանում է 19-րդ դարի կեսերին Էստոնիայում ծավալված ազգային շարժման մասնակից հասարակական գործիչների հետ, որոնց ազդեցությամբ էլ ձևավորվում են Լիդիայի հայացքներն ու համոզմունքները։ 1860-ական թթ. երկրորդ կեսին Լիդիա Կոյդուլան արդեն հայտնի բանստեղծուհի էր, քաղաքական ու հայրենասիրական թեմաներով մի շարք բանաստեղծությունների հեղինակ։

1873 թ. Լիդիա Կոյդուլան ամուսնանում է Տարտուի համալսարանի ուսանող, լատիշ Էդուարդ Միխելսոնի հետ և հետագայում ստիպված էր բնակվել Կրոնշդադտում, որտեղ նրա ամուսինը ծառայում էր որպես ռազմական բժիշկ։ Լիդիա Կոյդուլան ունեցել է մեկ որդի (Հանս Վոլդեմար, 1874) և երկու դուստր (Հեդվիգ, 1876 և Անա, 1878)։ Լիդիան հաճախ էր լինում Էստոնիայում, սակայն շատ էր կարոտում հայրենի երկիրը։ Լիդիա Կոյդուլան մահացել է 1886 թ. կրծքի քաղցկեղից և թաղվել է Կրոնշդադտում։ Սակայն նրա մահվան 60-ամյա տարելիցին նրա աճյունը տեղափոխվել է Էստոնիա և վերահուղարկավորվել Տալլինի Մետսակալմիստ գերեզմանատանը։

Կրոնշդադտում հուշատախտակ է ամրացված այն տան պատին, որտեղ բնակվել է Լիդիա Կոյդուլան[1]։

Ստեղծագործություններ[խմբագրել]

Լիդիա Կոյդուլայի հուշարձանը Պյառնուում, քանդակագործ` Ամանդուս Ադամսոն, 1929

Լիդիա Կոյդուլան մեծ ավանդ ունի հատկապես էստոնական բանաստեղծության զարգացման գործու։ Նրա հայրենասիրական բանաստեղծությունները մեծապես ոգևորել է էստոնացի ժողովրդին, իսկ բանաստեղծուհուն անվանել են «Սոխակ Էմայիգի ափերից» (էստ.՝ "Emajõe ööbik", այդպես է կոչվել Կոյդուլայի բանստեղծությունների ժողովածուն, որ լույս է տեսել 1867 թ.)։ Կոյդուլայի բանաստեղծությունների մեծ մասն ունի ռոմանտիկական բովանդակություն. նա ցավում է էստոնական ժողովրդի դժբախտությունների համար, գրում է սերը հայրենիքի ու տան նկատմամբ, ձգտում է օգնել իր հայրենակիցներին ու թեթևացնել նրանց ցավը։

Լիդիա Կոյդուլան կատարել է ազատ թարգմանություներ, արտասահմանյան գրողների ստեղծագործությունները հարմարեցրել է թերթում տպագրելու համար։ Կոյդուլան նորություն բերեց նաև էստոնական դրամատուրգիայում. նրա առաջին կատակերգությունը, որ կոչվում էր «Զարմուհին Սարեմայից» (էստ.՝ "Saaremaa onupoeg", 1870) գրվել է գերմանացի դրամատուրգ Տ. Կարների սյուժեով, սակայն հետագայում նա ստեղծել է ինքնուրույն կատակերգություններ «Խնամախոսները» (էստ.՝ "Kosjakased" կամ "Maret ja Miina", 1870) և «Մի տեսակ էշ» (էստ.՝ "Säärane mulk", 1872)։ Կոյդուլայի կատակերգություններով էլ իր գոյությունն սկսել է էստոնական թատրոնը։

Գրքերի ցանկ[խմբագրել]

  • «Մարգագետնային ծաղիկներ» (էստ.՝ "Waino-lilled", 1866).
  • «Սոխակ Էմայիգի ափերից» (էստ.՝ "Emajõe ööbik", 1867).
  • «Բանաստեղծությունների ժողովածու» (էստ.՝ "Kogutud luuletused", 1925).
  • «Ընտիր երգեր» (էստ.՝ "Valitud laulud", 1934).
  • «Ընտիր բանաստեղծություններ» (էստ.՝ "Valitud luuletused", 1943).
  • «Ընտիր բանաստեղծություններ» (էստ.՝ "Valitud luuletused", 1949).
  • «Բանաստեղծությունների փոքր գիրք» (էստ.՝ "Väike luuleraamat", 1967).
  • «Բանստեղծություններ» (էստ.՝ "Luuletused", 1969).
  • «Իմ հայրենիք, իմ սեր» (էստ.՝ "Mu isamaa on minu arm", 1978, 1993).
Հուշաքար Լիդիա Կոյդուլայի պատվին նրա ծննդավայր Վյանդրյայում

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել]

  • Լիդիդ Կոյդուլայի «Իմ հայրենիք, իմ սեր» (էստ.՝ Mu Isamaa on minu arm) բանաստեղծության խոսքերով կոմպոզիտոր Գուստավ Էռնեսաքսը գրել է երգ, որ դարձել է Էստոնիայի ոչ պաշտոնական հիմնը։
  • Էստոնական 100 կրոնանոց դրամանիշի մի երեսին պատկերված է Լիդիա Կոյուլան սոխակի հետ, իսկ մյուս երեսին տպված է մի քառատող նրա բանաստեղծությունից.

Silla otsad ühendatud,
Kandes ühte isamaad,
Tõe templiks pühendatud…
Nägu — millal tõeks saad?!

EEK-100krooni-front.jpg
EEK-100krooni-rear.jpg

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]