Ժորժ Բիզե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ժորժ Բիզե
Ալեքսանդր-Ցեզար-Լեոպոլդ Բիզե
Georges bizet.jpg
(երգահան, կոմպոզիտոր)
Ծնվել է հոկտեմբերի 25, 1838
Ծննդավայր Փարիզ (Ֆրանսիա)
Մահացել է հունիսի 3, 1875
Մահվան վայր Փարիզ (Ֆրանսիա)
Քաղաքացիություն Ֆրանսիա
Ազգություն Ֆրանսիացի
Ամուսին Ժակ Ֆրոմետալ Գալևի

Ժորժ Բիզե (ֆրանսերեն՝ Alexandre-César-Léopold Bizet, մկրտության ժամանակ ստացել է Ժորժ (Georges) անունը։ 1838 - 1875), ֆրանսիացի երգահան, հեղինակել է նվագախմբային ստեղծագործություններ, ռոմանսներ, դաշնամուրային երկեր, ինչպես նաև օպերաներ։ Համարվում է 19-րդ դարի երկրորդ կեսի ֆրանսիացի խոշորագույն կոմպոզիտորներից մեկը։ Նրա լավագույն ստեղծագործություններից են՝ «Կարմեն» օպերան և Ալֆոնս Դոդեի «Արլեզիանուհի» դրամայի համար գրված երաժշտությունը:

Կյանքը[խմբագրել]

Փարիզի կոնսերվատորիան

Ժորժ Բիզեն ծնվել է 1838 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Փարիզում՝ երգեցողության ուսուցչի ընտանիքում: Ծննդյան անունն է եղել Ալեքսանդր-Ցեզար-Լեոպոլդ Բիզե, մկրտությունից հետո ստացել է Ժորժ անունը, որով էլ հետագայում հայտնի է դարձել: Բիզեն ընդունվել է Փարիզի կոնսերվատորիան, երբ երկու շաբաթից նոր պիտի լրանար նրա տասը տարին: Կոնսերվատորիայում սովորելու տարիներին (1848-1857), Բիզեն փորձում է իրեն կոմպոզիտորության բնագավառում: Այս շրջանում նա արդեն լիովին տիրապետում է կոմպոզիտորական տեխնիկային:

1857 թվականին նա Շառլ Լեկոկի հետ կիսում է Ժակ Օֆֆենբախի կողմից կազմակերպված մրցույթի Հռոմեական մրցանակը՝ իր «Բժիշկ Միրակլը» օպերետի համար: Նույն տարում նա մրցույթի է ներկայացնում «Կլովիս և Կլոտիլդա» կանտատը, որի համար նույնպես ստանում է Հռոմեական մրցանակ, ինչը հնարավորություն է տալիս նրան ապրել Հռոմում երեք տարի, ստեղծել երաժշտություն ու զբաղվել իր գործունեությամբ: Այս շրջանի հաշվետու ստեղծակործությունը Դոն Պրոկոպիո օպերան էր: Հռոմում ապրելուց հետո Բիզեն ամբողջ կյանքն անցկացրեց Փարիզում:

Հռոմից Փարիզ վերադառնալով՝ Բիզեն շարունակում է գրել երաժշտություն: 1863 թվականին նա գրում է «Մարգարիտ որոնողները» օպերան: Այս ժամանակաշրջանում է գրում նաև «Փերթ գեղեցկուհին», «Մանկական խաղեր» դաշնամուրի համար: Նա գրեց նաև «Ջամիլե» ռոմանտիկ օպերան, Դո մինոր սիմֆոնիան: Նույնիսկ Բիզեն էր մոռացել այդ սիմֆոնիան, որի մասին հիշեցին միայն 1935 թվականին, երբ գտան կոնսերվատորիայի գրադարանում: 1874-1875 թվականներին նա աշխատում էր «Կարմեն» օպերայի վրա: Օպերայի պրեմիերան կայացավ իսպանական Օպերա-Կոմիկ թատրոնում, 1875 թվականի մարտի 3-ին, սակայն ձախողվեց: Իր երկրորդ սիմֆոնիան Բիզեն անավարտ թողեց:

1869 թվականի հունիսի 3-ին Բիզեն ամուսնացավ իր ուսուցչի աղջկա՝ Ժակ Ֆրոմետալ Գալեվիի հետ (1849-1926): Նրանց որդին՝ Ժակ Բիզեն (1872-1922, կյանքն ավարտել է ինքնասպանությամբ) եղել է Մարսել Պրուստի մտերիմ ընկերն ու համադասարանցին: Բիզեն մահացել է 1875 թվականի հունիսի 3-ին՝ սրտի նոպայից: Նա շատ էր մտահոգվում,որ իր «Կարմեն» օպերան վատ էր ընդունվել քննադատների ու հասարակության կողմից: Ժորժ Բիզեն թաղվել է Փարիզի Պեռ-Լաշեզ գերեզմանատանը:

Ստեղծագործությունը[խմբագրել]

Ժորժ Բիզեն երիտասարդ տարիքում

Բիզեի ստեղծագործությանը հատուկ են մտքի ճշգրտությունն ու հստակությունը, արտահայտչամիջոցների թարմությունն ու պարզությունը, ձևի ավարտվածությունն ու նրբինությունը: Բիզեին հատուկ է հոգեբանական սուր վերլուծությունը՝ մարդկային զգացմունքների և արարքների ըմբռնումը: Բիզեի բազմաժանր ստեղծագործության մեջ կենտրոնական տեղը պատկանում է օպերային: Կոմպոզիտորի օպերային արվեստը ծագել է ազգային հողի վրա և սնվել ֆրանսիական օպերային թատրոնի ավանդույթներով:

19-րդ դարի 60-ական թվականներին Ֆրանսիայի օպերային թատրոնը կորցնում է առաջատար բնույթը: «Մեծ» օպերան, որը մի ժամանակ արտացոլում էր ազգի հասարակական վերելքը, վերածվել էր անբովանդակ տպավորիչ ներկայացման, կոմիկական օպերան դարձել էր անմիտ և զուտ զվարճալի: Լիրիկական օպերան, որը ծնունդ առավ դարակեսին, իր լավագույն նմուշների գեղարվեստական բոլոր արժանիքներով հանդերձ, զուրկ էր վառ նորարարական ձգտումներից: Ֆրանսիայի բուրժուական հասարակության սրտին ամենամոտը օպերան էր իր կանկանով, շքեղ զգեստներով ու թեթևամիտ սյուժեներով: Այդ տարիներին էր, որ Բիզեն սկսեց օպերային կոմպոզիտորի ուղին:

Քննադատաբար օգտագործելով ֆրանսիական օպերայի նվաճումները, Բիզեն համարձակորեն և վճռականորեն իր լավագույն ստեղծագործություններում ժխտում էր այն ամենը, ինչ հնացած էր և խանգարում էր նրա ստեղծագործական նոր խնդիրների լուծմանը: Պայքարելով բուրժուական հասարակության նախապաշարմունքների դեմ՝ Բիզեն ռեալիզմի ճանապարհը գտավ օպերային ժանրում: Նրա ստեղծագործական ձգտումները ֆրանսիական արվեստի ռեալիստական միտումների (Վիկտոր Հյուգո, Ֆլոբեր, Զոլյա, Կուրբե) ընդհանուր աճի արտացոլումն էին: Բիզեի լիովին ավարտուն ստեղծագործությունների քանակը համեմատաբար մեծ չէ: Բայց և այն, ինչ Բիզեն հասցրել է ստեղծել իր կարճատև կյանքի ընթացքում, բավական է, որպեսզի խոսվի նրա հսկայական ներդրման մասին համաշխարհային արվեստի գանձարանում:

Ստեղծագործության առանձնահատկությունները[խմբագրել]

Բիզեի 1870-ական թվականների հասուն ստեղծագործությունները ի հայտ են բերում նրա ինքնօրինակ գեղարվեստական ոճը: Բիզեի արվեստը հագեցած է լավատեսությամբ, խորապես մարդկային է, հաստատում է կյանքը և միաժամանակ բացահայտում նրա հակասություններն ու կոնֆլիկտները: Առանձին մարդկանց ողբերգական ճակատագրերը չեն կարող խախտել կյանքի հավերժ ներդաշնակությունը: Բիզեի ստեղծագործությունների հերոսները, որոնք վայելում են նրա համակրանքը, ուժեղ կրքերով ապրող, իրենց երջանկության համար պայքարող համարձակ և հպարտ մարդիկ են: Հերոսների ճակատագրերը բացահայտված են ժողովրդի կյանքի հետ սերտ կապի մեջ:

Օպերային արվեստը[խմբագրել]

Կարմեն օպերայի պրեմիերայի պաստառը

Հանճարով օժտված արվեստագետը՝ Ժորժ Բիզեն, ուներ բոլոր հատկանիշները օպերային երևելի կոմպոզիտոր դառնալու համար: Բեմի նուրբ զգացողությունը, նրա յուրահատուկ օրենքների ըմբռնումը, մարդկային տարբեր կերպարները դիպուկ և վառ նկարագրելու և հերոսների զգացմունքները ցայտուն, հիշվող մեղեդիներով արտահայտելու նրա տաղանդը, վոկալ ոճի գերազանց տիրապետումը՝ այդ բոլոր հատկանիշները Բիզեին դարձրին օպերային արվեստի մեծ վարպետ: Բիզեի օպերաների հերոսները ժողովրդից ելած հասարակ մարդիկ են: Այստեղ ի հայտ է գալիս ժողովրդա-ժանրային երաժշտության (երգի և պարի) միջոցով բնութագրելու նոր և ինքնատիպ մեթոդը: Այսպես է ստեղծված Կարմենի՝ 19-րդ դարի օպերային գրականության մեջ ամենավառ կերպարներից մեկը:

Կյանքի հյութեղ գույների, վառ, ցայտուն կերպարների նկատմամբ ունեցած հակումը Բիզեին հանգեցրեց հարավային և արևելյան ժողովուրդների կյանքի պատկերմանը: Այսպես ստեղծվեցին արևելյան կոլորիտ ունեցող «Մարգարիտ որոնողները» և «Ջամիլեն», պրովանսյան «Արլեզիանուհին» և իսպանա-գնչուական «Կարմենը»: Բիզեն զարմանալի ճշմարտանմանությամբ վերաստեղծում է Արաբիայի, Իսպանիայի, հարավային Ֆրանսիայի տեղային կոլորիտը:

Պատկերելով Իսպանիայի, Պրովանսի, Արևելքի ժողովրդական կյանքի պատկերները, Բիզեն հազվադեպ է օգտագործում բուն ժողովրդական մեղեդիներ, բայց ուսումնասիրելով այդ ժողովրդի կենցաղն ու երաժշտական ֆոլկլորը և ասես հարմարվելով դրանց, կոմպոզիտորը ստեղծագործական հանճարեղ ներըմբռնմամբ կռահում է ամենաբնորոշը, տիպականը և դրանցով հագեցնում է իր ստեղծագործությունների երաժշտական կտավը: Ստեղծագործական շփումը ժողովրդական երաժշտության հետ հարստացրեց կոմպոզիտորի մեղեդային և առանձնապես լադահարմոնիկ լեզուն:

Նվագախմբային ստեղծագործությեւնները[խմբագրել]

Երաժշտական թեմատիզմի ժողովրդական էությունը հաճախ հանգեցնում է զարգացման վարիացիոն ձևին դիմելու անհրաժեշտությանը: Դա կարելի է տեսնել գլխավորապես կոմպոզիտորի նվագախմբային ստեղծագործության մեջ: Բիզեի երաժշտական ոճին, նրա հարմոնիզացիային, ձայնատարությանը, գործիքային և վոկալ ֆակտուրային հատուկ են հստակությունն ու նրբությունը, փոքր ու մեծ մասշտաբների երաժշտական ձևերն ու կառուցվածքները օպերային ու գործիքային ժանրերում գերում են տրամաբանությամբ, ավարտվածությամբ և ներդաշնակ գեղեցկությամբ:

Բիզեն Ֆրանսիայի նշանավոր սիմֆոնիստներից մեկն է: «Կարմեն» օպերայի նախերգանքը, նույն օպերայի անտրակտները, «Արլեզանուհու» երաժշտությունից կազմված երկու նվագախմբային սյուիտները՝ այս ամենը Բիզեի սիմֆոնիկ երաժշտության, ավելին՝ ամբողջ ֆրանսիական սիմֆոնիկ երաժշտության գլուխգործոցնորն են:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Stefan, Paul. Georges Bizet. Leben, Umwelt und Werk des Komponisten der Carmen. — Zürich: Atlantis, 1952.