Տիեզերքի ընդլայնում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Ընդլայնվող տիեզերքից)

ԸՆԴԱՐՁԱԿՎՈՂ ՏԻԵԶԵՐՔԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Համաձայն ժամանակակից տիեզերաբանական մոդելի՝ տիեզերքն առաջացել է այսպես կոչված '''Մեծ պայթյունի''' հետևանքով, որից էլ սկսվել է Տիեզերքի ընդարձակումը[1][2]։ Այսինքն մենք ապրում ենք լայնացող, ընդարձակվող Տիեզերքում (Մետագալակտիկայում)։ Տիեզերքի ընդարձակումը ապացուցվում է Կարմիր շեղումով։ Ժամանակակից ֆիզիկան Կարմիր շեղումը կարող է բացատրել միայն Դոպլերի էֆեկտով։

Փոքրիկ ակնարկ «Մեծ պայթյուն» հիպոթեզի մասին[խմբագրել]

Համաձայն Կոսմոգոնիայի ուսումնասիրությունների, Տիեզերքն առաջացել է աննկարագրելի մի մեծ պայթյունից, որի ուժը ստիպում է այն կազմող բոլոր նյութական զանգվածներին անընդհատ հեռանալ միմյանցից՝ չնայած նրանց միջև առկա ձգողության ուժին։ Բայց ե՞րբ է այն առաջացել, որքա՞ն է Տիեզերքի տարիքը, այսինքն այն ժամանակահատվածը, որը մեզ բաժանում է Մեծ պայթյունից։ Մեծ պայթյունի կամ տաք Տիեզերքի գաղափարն առաջին անգամ արտահայտել է ամերիկացի ֆիզիկոս, ազգությամբ ռուս Գեորգի Գամովը՝ 1948 թվականին։ Ըստ այս տեսության, Տիեզերքի նյութը անհավանական խիտ և տաք էր, սկզբնական ջերմաստիճանը հասնում էր մի քանի միլիարդ աստիճանի։ Սակայն հետագայում այդ նյութը ընդարձակվելով, սկսել էր սառչել։ Տիեզերքի ընդարձակման հետ նյութը, լույսն ու ճատագայթումը ավելի ու ավելի էին նոսրանում։ Մեծ պայթյունից մոտավորապես միլիարդ տարի անց գազի հսկա ամպերը սկսել են սեղմվել իրենց կենտրոնների շուրջը, և յուրաքանչյուր ամպ վեր է ածվել գալակտիկայի։ Որքան մեծ է գալակտիկայի հեռավորությունը մեզնից, այնքան մեծ է նրա հեռացման արագությունը։ Ըստ Հաբլի հաստատունի, 1Մպկ հեռավորությամբ գալակտիկաները իրարից հեռանում են 75կմ/վ արագությամբ։ Հաբլի հաստատունին հակադարձ մեծությունը բնութագրում է հենց այն ժամանակը, որն անցել է Մեծ պայթյունից մինչև մեր օրերը։ Հաշվարկի արդյունքում այն ստացվում է 13,6 միլիարդ տարի։ Սա հենց Տիեզերքի տարիքն է։

Կարմիր շեղում[խմբագրել]

Կարմիր շեղում

Տիեզերքը ներկայումս էլ շարունակում է ընդարձակվել և գալակտիկաները իրարից ավելի ու ավելի են հեռանում։ Ըստ Էդվին Հաբլի կողմից հայտնագործված «Կարմիր շեղում» երևույթի, որքան գալակտիկան մեզնից հեռու է, այնքան մեծ է շեղումը դեպի նրա սպեկտրի կարմիր կողմը [3]։ Կոսմոլոգիական Կարմիր շեղումը կարելի է պատկերացնել հետևյալ կերպ. Ենթադրենք լույսը՝ էլեկտրամագնիսական ալիքը, գալիս է հեռավոր գալակտիկայից։ Այն ժամանակահատվածում, երբ լույսը տարածվում է տիեզերքում, մեծանում է տարածությունը։ Դրա հետ մեծանում է նաև լույսի հոսքը; Համապատասխանաբար նաև՝ լույսի ալիքի երկարությունը։

Դոպլերի էֆեկտը[խմբագրել]

Կոսմոլոգիական Կարմիր շեղումը բացատրվում է Դոպլերի էֆեկտով [4], որը իրար հետ է կապում գալակտիկաների շարժումները։ Այդ էֆեկտը հայտնագործվել է 1842 թվականին Քրիստիան Դոպլերի կողմից։ Որևէ միջավայրում տարածվող ալիքի համար (օրինակ ձայնի), պետք է հաշվի առնել ինչպես աղբյուրի շարժումը, այնպես էլ այդ միջավայրի նկատմամբ ալիքի ընդունիչի շարժումը։ Էլեկտրամագնիսական ալիքի համար (օրինակ լույսը), որի տարածման համար որևէ միջավայր անհրաժեշտ չէ, վակուումում նշանակություն ունի միայն աղբյուրի և ընդունիչի հարաբերական շարժումը [5]։ Եթե ալիքի աղբյուրը շարժվում է միջավայրի նկատմամբ, ապա ալիքի երկարությունը կախված է արագությունից և շարժման ուղղությունից։ Եթե աղբյուրը շարժվում է ընդունիչի ուղղությամբ, այսինքն առաջ է անցնում իր առաքած ալիքից, ապա երկարությունը փոքրանում է, իսկ եթե հեռանում է՝ ալիքի երկությունը մեծանում է։ Ըստ Դոպլերի էֆեկտի, Կարմիր շեղումը վկայում է նրա մասին, որ գալակտիկաները մեզնից հեռանում են։ Եթե գալակտիկաների հեռավորությունը բաժանենք նրանց շարժման արագությանը, ապա կստանանք, Տիեզերքի տարիքը։ Հետևություն է կատարվում, որ 13,6 մլրդ տարի առաջ գալակտիակաները գտնվել են մի կետում։

Անրի Պուանկարեի կարծիքը Կարմիր շեղման մասին[խմբագրել]

20-րդ դարի սկզբին, մինչև ռելյատիվիստական կոսմոլոգիայի ուսմունքը, Անրի Պուանկարեն իր հոդվածներից մեկում նշել է, որ եթե գիշերվա ընթացքում տիեզերքը ընդարձակվի տասը անգամ, ապա ոչ մի չափի միջոցով, ոչ մի ֆիզիկական երևույթի միջոցով հնարավոր չէ բացատրել, որ տիեզերքը տասն անգամ ընդարձակվել է։ Քանի որ տիեզերական տարածության հետ միասին կմեծանա նաև այն ձողի երկարությունը, որի միջոցով մենք չափում ենք հեռավորությունը։ Ուստի չափման արդյունքները կմնան նույնը և ոչ մի ֆիզիկական երևույթ իր դրսևորումը չի փոխում։ Եվ մասնավորապես, ոչ մի Կարմիր շեղում չի կարող առաջանալ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Feuerbacher, B.; Scranton, R.։ «Evidence for the Big Bang»։ TalkOrigins։
  2. Wright, E.L. ։ «What is the evidence for the Big Bang?»։ Frequently Asked Questions in Cosmology։UCLA։
  3. А. В. Засов, К. А. Постнов. Галактики и скопления галактик // Общая астрофизика. — Фрязино: Век 2, 2006. — С. 412. — ISBN 5-85099-169-7
  4. Эффект Доплера в теории относительности
  5. Горохов А.В. Релятивистский эффект Доплера.

Գրականություն[խմբագրել]

  • Бифуркация // Лебедев С. А. Философия науки։ Словарь основных терминов. — М.։ Академический Проект, 2004. — 320 с. — (Серия «Gaudeamus»).
  • А.С. Расторгуев. Шкала расстояний во вселенной.
  • Hubble, E. (1929). «A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae»

Հղումներ[խմբագրել]

  • Космология
  • Парадоксы Большого взрыва
  • G.A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho։ A Retro- and Pro-Spective Note