Էկոտուրիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Էկոլոգիական զբոսաշրջությունը (էկոտուրիզմ, էկոզբոսաշրջություն), բնության, նրա բաղադրիչների և պատմամշակութային հուշարձանների ճանաչողության նպատակով կազմակերպվող զբոսաշրջություն։ Էկոզբոսաշրջության խնդիրներն են բնական և մշակութային ժառանգության պահպանության օժանդակումը, ազգաբնակչության էկոլոգիական կրթության և իրազեկության բարձրացումը։ էկոզբոսաշրջությունը զբոսաշրջության առավել արագ զարգացող ճյուղերից է, չի նախատեսում հարմարավետ հյուրանոցներ և բարձրակարգ սպասարկման ծառայություններ իրականացվում է ավտոմեքենայով, հետիոտն, ձիով, վրանային և այլ միջոցներով։ Ըստ բնույթի՝ էկոզբոսաշրջությունը լինում է բնապահպանական, գիտաճանաչողական, մշակութային և այլն։ ՀՀ հարուստ է բնական և պատմամշակութային հուշարձաններով, ռեկրեացիոն պաշարներով, որոնք էկոզբոսաշրջության զարգացման կարևոր նախապայմաններ են։

Էկոտուրիզմի հասկացությունը[խմբագրել]

Էկոտուրիզմ տերմինը Արևմուտքում պաշտոնապես օգտագործվել է XX դարի 80-ականների առաջին կիսամյակում կոնֆերանսներից մեկի ժամանակ մեքսիկացի էկոլոգ Հեկտոր Սեբալոս-Լասկուրայնի (իսպ.՝ Hector Ceballos-Lascurain) կողմից։ Ռուսաստանում, գրեթե նույն ժամանակ, այն շրջանառության մեջ մտավ «Շուրջբայկալյան երկաթուղի» երթուղու մշակման և շահագործման ժամանակ։ Մասնագիտական (ինչպես նաև ակադեմիական) շրջանակներում գոյություն ունեն էկոտուրիզմի՝ նույնատիպ իմաստով մի քանի իդեալիստական սահմանումներ.

  • Էկոտուրիզմ - բնության և մշակութային տեսարժան վայրերի ուսումնասիրության և ըմբոշխնելու նպատակով շրջակա միջավայրի նկատմամբ պատասխանատվությամբ ճանապարհորդություն կապված բնության չխախտված տարածքների հետ, որը նպաստում է շրջակա միջավայրի պահպանմանը, շրջակա միջավայրի վրա ունենում է ՙմեղմ՚ ազդեցություն, ապահովում է տեղացի բնակիչների ակտիվ սոցիալ-տնտեսական մասնակցությունը և նրանց կողմից այդ գործունեությունից առավելությունների ստացումը։ Բնության պահպանության միջազգային միություն։
  • Էկոտուրիզմ - դեպի բնական տարածքներ պատասխանատու ճանապարհորդություն, որը նպաստում է բնության պահպանությանն ու բարելավում տեղացի բնակչության բարօրությունը։ Էկոտուրիզմի հասարակություն (The Ecotourism Society)։
  • Էկոտուրիզմ - զբոսաշրջություն, որը իր մեջ ներառում է համեմատաբար անխախտ բնություն ունեցող վայրեր ճանապարհորդություններ տվյալ տարածքի բնական և մշակութա-էթնիկական առանձնահատկությունների վերաբերյալ պատկերացում կազմելու նպատակով, որը չի խախտում էկոհամակարգի ամբողջականությունը և ստեղծում է այնպիսի պայմաններ, որոնց ներքո բնության ու բնական ռեսուրսների պաշտպանությունը արդյունավետ է դառնում տեղացի բնակչության համար։ Վայրի բնության համաշխարհային ֆոնդ։

Հիմք ընդունելով սահմանումները առանձնացնում են էկոտուրիզմի առանձնահատկությունները՝ ձևակերպված որպես սկզբունքներ։

  • Էկոտուրիզմի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ այն կարող է կանխել բացասական ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա և խրախուսել տուրօպերատորներին և զբոսաշրջիկներին նպաստել շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը և սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը։

Քարորդ դարի ընթացքում մասնագետները այդպես էլ չեկան միասնական կարծիքի, թե ինչ է էկոտուրիզմը՝ անվանելով միևնույն երևույթը և էկոտուրիզմ, և բնական, և կանաչ, և մեղմ և այլն, և նույնիսկ երբեմն այն համարելով adventure travel-ի դրսևորումներից մեկը։ Սակայն ակնհայտ է, որ ՙբնապահպանական՚ այն դարձնում է ոչ թե տուրօպերատորների, և նույնիսկ զբոսաշրջիկների մտքերն ու ցանկությունները, այլ այն որ բնությունն օգտագործելով իրենց իսկ նպատակներով, այսպես, թե այնպես նրանք ազդում են նրա՝ այն վայրերի, էկոլոգիական վիճակի վրա, որտեղ և իրականացվում է տվյալ զբոսաշրջությունը։ «Էկոտուրիզմ»-ը զբոսաշրջության ոլորտի միակ ուղղությունն է, որը կենսականորեն շահագրգռված է պահպանելու իր հիմնական ռեսուրսը՝ շրջակա բնական միջավայրը կամ նրա առանձին բաղադրիչները (բնության հուշարձանները, կենդանիների և բույսերի որոշակի տեսակները, և այլն)։ Երբ էկոտուրիզմի գործընթացում ներգրավված է տեղացի բնակցությունը, այն ևս շահագրգռված է դառնում այդ ռեսուրսների օգտագործմամբ՝ հիմնվելով դրա տնտեսավարման, ոչ թե վերացման վրա։

Էկոտուրիզմի հիմնական սկզբունքները[խմբագրել]

  • Ճանապարհորդություն դեպի բնություն, ընդ որում նման արշավների գլխավոր բովանդակությունն է ծանոթությունը բնության, տեղական սովորույթների և մշակույթի հետ։
  • Բնական և սոցիալ-մշակութային բնույթի բացասական ազդեցությունների հասցնելը նվազագույնի, էկոլոգիական կայունության ապահովումը։
  • Բնության պաշտպանությանը և տեղական սոցիալ-մշակութային միջավայրին աջակցելը։
  • Բնապահպանական կրթությունը և իրազեկումը։
  • Բնակիչների մասնակցությունը և տուրիստական գործունեությունից եկամուտների ստացումը, ինչը նրանց համար ստեղծում է բնության պահպանության տնտեսական խթաններ։
  • Տնտեսական արդյունավետություն և ներդրում այցելության տարածաշրջանների կայուն զարգացման գործում։

Էկոտուրիզմի աշխարհագրությունը[խմբագրել]

Ընդունող երկրների մեջ առաջատար են Լաոսը, Քենիան, Տանզանիան, Էկվադորը, Կոստա Ռիկան, Նեպալը, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան և Հարավային Աֆրիկան։ Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի զարգացած երկրներում էկոտուրիստները հաճախ ճանապարհորդում են իրենց երկրների ներսում (ազգային պարկեր)։

Չինաստան[խմբագրել]

Չինաստանում գտնվում են էկոտուրիզմի բազմաթիվ օբյեկտներ։ Անտառային արգելավայրային շրջանների թվով աշխարհում ամոնամեծերից մեկն է՝ 1658 անտառային պարկեր և 1757 անտառային արգելավայրեր։ 6 անտառային զբոսայգիներն ու պահպանության տարածքները ընդգրկվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության հուշարձաններիմ գրանցամատյանում։ Հեյլունցզյանում է գտնվում համաշխարհային նշանակության երկրաբանական զբոսայգին՝ «Նախնադարյան խառնարանային անտառ» բնական տարածքով։ Ցինհայ նահանգի հարավում է գտնվում Սանցզայուն բնական պահպանվող տարածքը, որը հիմնադրվել է 2000 թ-ին։ Այստեղից էլ սկիզբ են առնում երեք գետ՝ Հուանհեն, Լանկանգը և Չանգը։ Արգելոցի տարածքում կարելի է հանդիպել մոտ 1000 տեսակի բույսերի, 74 տեսակի կենդանիների, 174 տեսակի թռչունների, 48 տեսակի սողունների, երկկենցաղների և ձկների։ «Հանկա լիճ» կամ «Սինկայ-Հու» արգելոցը գտնվում է Հեյլունցզյան նահանգի արևելքում՝ Ռուսատանի հետ սահմանի վրա։ Նրա տարածքի մեկ երրորդը պատկանում է Չինաստանին, հարավային մասը՝ Ռուսաստանին։ Լճի մակերեսը 4380 քառ. կմ է։ Շենսի և Գանսյու նահանգներում է գտնվում «Երեք լողափ» ազգային պարկի մի մասը, իսկ մնացած մասն ընկած է Սիչուան կենտրոնական նահանգում։

Չինաստանում գտնվում են էկոտուրիզմի բազմաթիվ օբյեկտներ։ Անտառային արգելավայրային շրջանների թվով աշխարհում ամոնամեծերից մեկն է՝ 1658 անտառային պարկեր և 1757 անտառային արգելավայրեր։ 6 անտառային զբոսայգիներն ու պահպանության տարածքները ընդգրկվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության հուշարձաններիմ գրանցամատյանում։ Հեյլունցզյանում է գտնվում համաշխարհային նշանակության երկրաբանական զբոսայգին՝ «Նախնադարյան խառնարանային անտառ» բնական տարածքով։ Ցինհայ նահանգի հարավում է գտնվում Սանցզայուն բնական պահպանվող տարածքը, որը հիմնադրվել է 2000 թ-ին։ Այստեղից էլ սկիզբ են առնում երեք գետ՝ Հուանհեն, Լանկանգը և Չանգը։ Արգելոցի տարածքում կարելի է հանդիպել մոտ 1000 տեսակի բույսերի, 74 տեսակի կենդանիների, 174 տեսակի թռչունների, 48 տեսակի սողունների, երկկենցաղների և ձկների։ «Հանկա լիճ» կամ «Սինկայ-Հու» արգելոցը գտնվում է Հեյլունցզյան նահանգի արևելքում՝ Ռուսատանի հետ սահմանի վրա։ Նրա տարածքի մեկ երրորդը պատկանում է Չինաստանին, հարավային մասը՝ Ռուսաստանին։ Լճի մակերեսը 4380 քառ. կմ է։ Շենսի և Գանսյու նահանգներում է գտնվում «Երեք լողափ» ազգային պարկի մի մասը, իսկ մնացած մասն ընկած է Սիչուան կենտրոնական նահանգում։

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն[խմբագրել]

Karabakh.jpg

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում գտնվում են էկոտուրիզմի բազմաթիվ օբյեկտներ։ Դրանց հիմնական մասը կազմում են զբոսաշրջիկներին հայտնի ուխտատեղիներ, որտեղ են քրիստոնեական սրբավայրեր Դադիվանքը, սունկ- լեռները Շուշիի մոտ, բազմաթիվ ջրվեժներ, Իստի Սու բուժիչ աղբյուրները։ ԼՂՀ-ի Քարվաճարի տարածաշրջանը հագեցած է էկոտուրիզմի օբյեկտներով։ Տպավորիչ բնությունն այս տարածաշրջանում ստեղծել է հիրավի բացօթյա թանգարան։ Բացի վերը նշվածից ամբողջ ԼՂՀ-ով տարածված են բազմաթիվ հանքային և բուժիչ աղբյուրներ, գեղեցիկ բնապատկերներ։

Հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png