Էլիտա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

«Էլիտա» բառը ֆրանսերենից թարգմանաբար նշանակում է «լավագույն», «ընտրված»։ «Էլիտա» բառն արտահայտում է երևույթի առարկայական կողմը, իսկ «էլիտարը»` որակական: Առհասարակ «էլիտար» բառը կիրառվում է երկու իմաստներով. առաջինի դեպքում այն արտահայտում է որևէ առարկայի լավագույն որակները, օրինակ՝ կարելի է հանդիպել «էլիտար ձիեր» արտահայտությանը։ Երկրորդ իմաստով «էլիտա» բառը վերաբերում է հասարակության լավագույն, արժեքավոր խմբերին, որոնք, օժտված լինելով հատուկ որակներով, կոչված են կառավարելու զանգվածներին կամ ազդելու զանգվածների մտածողության, աշխարհայացքի ու արժեհամակարգի վրա, եթե խոսքը վերաբերում է մտավորական էլիտաներին ու քաղաքական գործընթացներում ուղղակի մասնակցություն չունեցող խմբերին։ Փաստորեն, տեսականորեն երկու դեպքում էլ գործ ունենք յուրահատուկ, բարձրարժեք երևույթների հետ։

Էլիտան կառավարող հասարակական խումբ է, որը մշակում և իրականացնում է պետական, մշակութային, սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն։ Էլիտան անհրաժեշտ և կենսական առումով կարևոր կառուցվածքային տարր է ցանկացած տիպի հասարակության գործունեության համար։ Արևմտյան Եվրոպայում 18-րդ դարում «էլիտա» հասկացությունը կիրառվում էր ապրանքի բարձր որակը, գենետիկայում լավագույն սորտերը գնահատելու համար։ Լայն իմաստով առանձնացնում են քաղաքական և մշակութային էլիտաներ։ Քաղաքական էլիտան, որը կոչվում է նաև «ղեկավարող», «իշխող», Վ. Պարետոյի, Գ. Մոսկայի, Ռ. Միխելսի, Չ. Ռ. Միլլսի, Ռ. Միլլիբանդի, Ջ. Սքոթի, Ջ. Պերի, Դ. Բելլի և այլ սոցիոլոգների ու քաղաքագետների աշխատությունների շնորհիվ բավական մանրամասն ուսումնասիրված է։ Առավել քիչ է ուսումնասիրված մշակութային էլիտան, որի համար որպես համախմբող օղակ ոչ թե տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական հետաքրքրություններն ու նպատակներն են, այլ գաղափարական սկզբունքները, արժեքները, սոցիալ-մշակութային նորմերը և այլն։ Ի տարբերություն քաղաքական էլիտայի՝ հոգևոր և ստեղծագործող էլիտաները մշակում են ինքնակառավարման սեփական, սկզբունքային ձևեր և գործունեության արժեիմաստային չափանիշեր, որոնք դուրս են քաղաքական և սոցիալական պահանջների շրջանակներից։ Հաճախ նրանք հեռանում են քաղաքական և սոցիալական համակարգերից և նույնիսկ հակադրության մեջ են մտնում վերջիններիս հետ՝ որպես ոչ մշակութային, այսինքն՝ ոչ գեղագիտական, անհոգի, մտավոր առումով աղքատ։ Էլիտար մշակույթում գիտակցաբար սահմանափակվում է արժեքների շրջանակը, որոնք ճշմարիտ են և բարձր, ամրապնդվում է նորմերի համակարգը, որը էլիտայի կողմից ընկալվում է որպես պարտադիր և անձեռնմխելի երևույթ։ Էլիտար մշակույթում Էլիտայի քանակական աճը հանգեցնում է նրա որակական աճին մտավոր, գեղագիտական, կրոնական, էթիկական հարաբերություններում, տեղի է ունենում նորմերի, արժեքների, հաճախ էլիտար վարքի սկզբունքների և ձևերի անհատականացում։ «Էլիտա » բառը քաղաքական գիտություններում տարածում գտավ 20-րդ դարում Ֆրանսիայում, թեև քաղաքական էլիթիզմի գաղափարներն այստեղ չեն ծագել։ Դեռևս ցեղային միություններում գոյություն ունեին հասարակական բաժանումներ։ Վերջինիս առավել հետևողական հիմնավորումներ տվեցին Կոնֆուցիոսը, Պլատոնը, Մաքիավելին, Նիցշեն, թեև հարկավոր է նշել, որ այդ ժամանակներում էլիտար տեսությունները սոցիոլոգիական լուրջ հիմնավորումներ դեռևս չունեին։ Ժամանակակից, դասական առաջին հիմնադրույթները ծագել են 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, որոնք կապված են Գաետանո Մոսկայի, Վիլֆրեդո Պարետոյի, Ռոբերտ Միխելսի անունների հետ։ Էլիտայի ընտրության համակարգերը Գոյություն ունեն ընտրության երկու հիմնական համակարգեր։ Մաքուր ձևով դրանք շատ հազվադեպ են հանդիպում։ Այս համակարգերից յուրաքանչյուրն ունի իր յուրահատուկ գծերը։ Այսպես՝ առաջին համակարգին բնորոշ են. • Փակ լինելը. թեկնածուների ընտրությունը բարձր պաշտոնների համար կատարվում է նույն էլիտայի ավելի ցածր դասից, դեպի վեր ճանապարհը դանդաղ ու աստիճանական է, • Ընտրության գործընթացը բարձր աստիճանի վրա է, գոյություն ունեն պահանջներ, որին պետք է համապատասխանի տվյալ պարտավորությունները ստանձնող անձնավորությունը։ Դրանցից են կուսակցականությունը, տարիքը, աշխատանքային փորձը, կրթությունը, կառավարության բնույթը։ • Ընտրողների ոչ մեծ, համեմատաբար փոքր շրջանակը; • Բաց մրցակցության բացակայությունը, • Գոյություն ունեցող էլիտայի տիպի պահպանման միտումները։ Երկրորդ համակարգը շատ հարցերով հակասում է առաջինին։ Նրա տարբերում են հետևյալ առանձնահատկությունները. • Բաց լինելը. ցանկացած հասարակական խմբի ներկայացուցիչ ունի բարձր դիրք զբաղեցնելու հնարավորություն, • Պահանջների փոքրաթիվություն, ընտրողների լայն շրջանակ, որը կարող է ներառել երկրի բոլոր քաղաքացիներին, • Բարձր մրցակցություն, • Էլիտայի կազմի փոփոխություն, որի համար կարևոր են անձնական որակները, ակտիվությունը, մեծ լսարանի վստահությունը շահելու ունակությունը, այն գրավելու համար հետաքրքիր գաղափարների և ծրագրերի կիրառումը։ Այս համակարգը բաց է երիտասարդ առաջնորդների և նոր մարդկան համար։ Միաժամանակ այստեղ վտանգի հավանականությունը մեծ է քաղաքականության մեջ ոչ մասնագիտական գործունեության դրսևորման, թույլ քաղաքականության կանխատեսումների, առաջնորդների՝ արտաքին տվյալներով չափազանց հրապուրվելու համար։