Զեյթունի ապստամբություն (1895)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Զեյթունի ապստամբություն
Զեյթունի ապստամբություն
Համիդյան կոտորածներ
Zeitun monument.jpg
Հուշարձան նվիրված Զեյթունի հայերին, Հալեպ, Սիրիա
Թվական 1895-1896 թթ.
Վայր Զեյթուն գավառ, Արևմտյան Հայաստան
Պատճառ Զեյթունցիների կիսանկախ վիճակի վերացում
Արդյունք Հայերի հաղթանակ, եվրոպական երկրների միջամտություն 10.000 հայերի սպանություն [1]
Տարածքային
փոփոխություններ
Թուրքական զորքի ետ քաշում Զեյթունից
Հակառակորդներ
Հայ
Հայդուկներ
Օսմանյան կայսրություն
Հրամանատարներ
Աղասի (Կարապետ Թուր-Սարգսյան)
Նազարեթ Չավուշ
Էդհեմ փաշա
Ալի Բեյ
Կողմերի ուժեր
1.500-6.000 30.000 կանոնավոր զորք


Զեյթունի 1895-1896 թթ. ապստամբությունը հայերի պատասխանն էր Համիդյան կոտորածներին։ Հայերի ինքնապաշտպանական ուժը կոտրելու համար իշխանությունները կարևորում էին նաև այս տարածաշրջանի հպատակեցումը։ Այդ հանգամանքը հասկանալով` հայ ազգային ուժերը, մասնավորապես հնչակյանները միջոցներ ձեռնարկեցին լեռնագավառն ամրացնելու ուղղությամբ: 1895 թվականի ամռանը Զեյթուն տեղափոխվեցին հնչակյան Գարուն Աղասին (Կարապետ Թուր-Սարգսյան), մշեցի հայդուկ Մխո Շահենը (Մխիթար Սեֆերյան) և ուրիշներ: Ապստամբության փաստական ղեկավար դարձավ Նազարեթ Չավուշը (Նորաշխարհյան):

Ռազմական գործողությունների սկիզբը[խմբագրել]

75-ամյա Ղազար Շովրոյանի և Աղասու գլխավորությամբ զեյթունցիները հոկտեմբերի սկզբներին սկսեցին ապստամբությունը: Մինչև հոկտեմբերի 16-ի լուսաբացը զինաթափեցին թուրքական 700-հոգանոց կայազորը, գրավեցին 600 հրացան, գերմանական 2 հրանոթ և մեծ քանակությամբ այլ զինամթերք: Զորանոցի վրա բարձրացվեց ապստամբների կարմիր դրոշը` «Զեյթունի անկախ իշխանություն» վերտառությամբ: Կազմվեց Զեյթունի ժամանակավոր կառավարություն` Աղասու նախագահությամբ:

1895 թվականի նոյեմբերին Զեյթունի վրա շարժվեց թուրքական երկու բանակ: Դեկտեմբերի սկզբին ընթացող անհավասար մարտերում հայերը ծանր կորուստներ պատճառեցին թշնամուն: Ապստամբների շարքերը մի պահ նոսրացան: Բայց ալեզարդ իշխան Կարապետ Բասիլոսյանը, կոչ անելով կռվել մինչև վերջին շունչը, կարողացավ մարտիկներին կրկին տանել գրոհի: Թշնամին տվեց ավելի քան հազար սպանված և նահանջեց: Զեյթունցիները, շրջապատված լինելով մոտ 4 ամիս, չունենալով բավարար սննդամթերք և զինամթերք, քաջաբար դիմադրում էին:

Արդյունքները[խմբագրել]

Զեյթունի այս հերթական հերոսամարտի լուրը հասնում է նաև Եվրոպա: Մեծ տերությունների միջամտությամբ 1896 թվականի հունվարի 30-ին Հալեպում կնքվում է հաշտություն: Կառավարությունը պատավորվում է

  • զորքերը հետ քաշել Զեյթունից,
  • ներում շնորհել հայերին,ապահովել նրանց կյանքն ու գույքը,
  • Զեյթունում պետք է նշանակվեր եվրոպացի կառավարիչ,իսկ տեղական պաշտոնկաները լինելու էին հայեր:

Այս լուրջ զիջումների դիմաց թուրքերը հնչակյան գործիչներից պահանջեցին զենքը հանձնել ու հեռանալ Զեյթունից:Ապստամբության շնորհիվ տարածաշրջանը համեմատաբար քիչ տուժեց:


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 4