Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Մատենադարան
Մատենադարանի շենքը

##Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան (Հայաստան)
ButtonRed.svg
Հիմնական տեղեկություններ
Երկիր Հայաստան
Տեղագրություն Հայաստան Հայաստան
Երևան
Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտա 53
Կոորդինատներ 40°11′31.45″ հս. լ. 44°31′16.06″ ավ. ե. / 40.19207, 44.5211340°11′31.45″ հս. լ. 44°31′16.06″ ավ. ե. / 40.19207, 44.52113
Հիմնադրված է Մարտի 3, 1959 թ.
Այցելուներ 50.000
Տնօրեն Հրաչյա Թամրազյան
Հղում www.matenadaran.am
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում

Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան կամ ուղղակի - Մատենադարան, հին ձեռագրերի և փաստաթղթերի պահպանման և ուսումնասիրման կենտրոն։ Գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանում։ Ունի ձեռագրերի և միջնադարյան գրքերի աշխարհի ամենախոշոր հավաքածուներից մեկը։

Հայերեն ձեռագիր մատյանների ամենախոշոր պահոցը Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան մատենադարանն է (հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ-թանգարան)։ Այն ստեղծվել է 1921 թ-ին՝ Էջմիածնի մատենադարանի հիմքի վրա, և առաջին գիտահետազոտական հաստատությունն է Հայաստանում։ Նախկինում այն կոչվել է Կուլտուր-պատմական ինստիտուտ։

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Մատենադարանի մասին առաջին տեղեկությունները մեզ են հասել V դարից։ Ըստ Ղազար Փարպեցու՝ Էջմիածնի կաթողիկոսությանը կից գործել է գրատուն, որտեղ պահվել են հայերեն ու հունարեն մատյաններ։ V դարի սկզբից Հայաստանում և հայաշատ վայրերում գրվել և ընդօրինակվել են հազարավոր ձեռագիր (գրչագիր) մատյաններ, որոնք պահվել են վանքերի ու մենաստանների գրատներում ու մատենադարաններում։

Միջնադարում ձեռագիր մատյաններին մշտապես սպառնացել է օտար նվաճողների ավարառության ու ոչնչացման վտանգը։ Ստեփանոս Օրբելյանի վկայությամբ՝ 1170 թ-ին սելջուկ-թուրքերը գրավել են Բաղաբերդ ամրոցը և կողոպտել Տաթևից ու շրջակա այլ վանքերից այնտեղ հավաքված շուրջ 10.000 ձեռագիր, իսկ Կիրակոս Գանձակեցին պատմում է, որ օտար նվաճողները 1242 թ-ին Կարին քաղաքի մատենադարանից հափշտակել են բազմաթիվ մատյաններ։ 1298 թ-ին եգիպտական մամլուքների արշավանքների հետևանքով ավերվել է Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սսի պետական գանձատունը։ Վերջին անգամ Էջմիածնի մատենադարանն ավերվել է 1804 թ-ին, որի մասին վկայություն ունի Ներսես Ե Աշտարակեցին։

Հայոց ցեղասպանության տարիներին ոչնչացվել են Արևմտյան Հայաստանի ոչ միայն մշակութային կենտրոնները, այլև հազարավոր ձեռագիր մատյաններ։ Հատկապես մեծ վնաս է կրել Կտուց Անապատը, որտեղ մինչև 1915 թվականը պահվում էր մոտ 500 կտոր ձեռագիր, սակայն միայն 202-ն է հաջողվել տեղափոխել Մատենադարան։ Բազմաթիվ ձեռագրեր փրկվել են եղեռնից մազապուրծ հայերի շնորհիվ։ Այդուհանդերձ, Երևանի, Էջմիածնի և աշխարհի բազմաթիվ քաղաքների Երուսաղեմ, Վենետիկ, Վիեննա, Նոր Ջուղա, Բեյրութ, Մոսկվա, Սանկտ Պետերբուրգ, Թիֆլիս, Փարիզ, Լոնդոն, Նյու Յորք, Լոս Անջելես և այլն) գրադարաններում ու թանգարաններում պահվում են շուրջ 31.000 հայերեն ձեռագրեր։

1920–30-ական թվականներին Մատենադարանի հավաքածուն համալրվում է Վասպուրականից և Տարոնից բերված, ԽՍՀՄ տարածքի հայկական վանքերից ու եկեղեցիներից հավաքված, Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանից, Թիֆլիսի հայոց ազգագրական ընկերությունից ու Ներսիսյան դպրոցից, Նոր Նախիջևանից, Նոր Բայազետից, Կարինից, Թավրիզի առաջնորդարանից, Երևանի պետական թանգարանից և այլ վայրերից ստացված, ինչպես նաև զանազան անհատների նվիրած կամ վաճառած ձեռագրերով, որոնք ցուցակագրվել ու նկարագրվել են։ 1939 թ-ին Մատենադարանն Էջմիածնից տեղափոխվել է Երևան՝ Հանրային գրադարան։ 1945 թ-ին ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանի նախագծով Երևանում սկսվել է Մատենադարանի շենքի կառուցումը և ավարտվել 1957 թ-ին։ 1959 թ-ին Մատենադարանը տեղափոխվել է նորակառույց շենքը. արտաքուստ կիրառված են հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ, իսկ ներսում՝ հիմնականում միջնադարյան ճարտարապետության ձևերն ու լուծումները։ Գլխավոր ճակատի խորշերի միջնապատերի առջև Մովսես Խորենացու, Անանիա Շիրակացու, Մխիթար Գոշի, Թորոս Ռոսլինի, Ֆրիկի, Գրիգոր Տաթևացու բազալտե արձաններն են, իսկ ներքևի փոքրիկ հրապարակում՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և Կորյունի արձանախումբը։

1962 թ-ին Մատենադարանը անվանակոչվել է Մեսրոպ Մաշտոցի անունով։ 1954-ից Մատենադարանը ղեկավարել է ակադեմիկոս Լևոն Խաչիկյանը (1918-1982), որի ջանքերով հաստատությունը լիարժեքորեն կայանում է որպես գիտահետազոտական կենտրոն, կարճ ժամանակում արժանանում միջազգային ճանաչման։ 1982-2007 թթ. Մատենադարանի տնօրեն է եղել ակադեմիկոս Սեն Արևշատյանը։ 2007-ից Մատենադարանի տնօրենն է բանասիրության դոկտոր Հրաչյա Թամրազյանը։

Արդի վիճակը և խնդիրները[խմբագրել]

Այս հոդվածը մշակույթի վերաբերյալ հոդվածաշարի մաս է կազմում
Հայաստանի մշակույթ
Luke by roslin.jpg
Միջնադարյան Հայաստան
Դիցաբանություն
Գրականություն
Մատենագիրներ
Մանրանկարչություն
Գրականություն և Արվեստ
Ժողովրդական գրականություն
Կրոնական գրականություն
Հայկական գրողներ
Դասական
Երաժշտություն
Պար
Գորգ
Ճարտարապետություն
Եկեղեցիներ
Ամրոցներ
Խաչքարներ
ՅՈՒՆԵՍԿՕ
Այլ
Խորհանոց
Ֆիլմ
Թատրոն
Լրատվամիջոց
Սպորտ
{Կաղապար:Data99

Հայաստան Պորտալ
դ  ք  խ

Այստեղ պահվում է շուրջ 20000 ձեռագիր, որից ավելի քան 13. 000-ը հայերեն ամբողջական ձեռագրեր են, մնացածը՝ հայերեն ձեռագրերի պատառիկներ, հմայիլներ, նորագույն և օտարալեզու (արաբերեն, պարսկերեն, օսմաներեն, ասորերեն, հին վրացերեն, հունարեն, լատիներեն, ռուսերեն, հայատառ թուրքերեն և այլն) ձեռագրեր։ Արխիվային ֆոնդում պահպանվում են 100.000-ից ավելի վավերագրեր։

Մատենադարանի խնդիրները հին ձեռագրերի պահպանումն ու վերականգնումն են, պատճենահանումն ու թվայնացումը, ձեռագիր հուշարձանների հավաքումը, հայերեն ձեռագրերի մայր ցուցակի կազմումը, միջնադարյան տարաբնույթ բնագրերի, ինչպես նաև հայկական մանրանկարչության հուշարձանների ուսումնասիրությունն ու հրապարակումը, միջնադարյան հայկական աղբյուրներն օտար լեզուներով թարգմանելն ու հրատարակելը, գիտահանրամատչելի գրքույկների միջոցով հայ ժողովրդի ձեռագրական մշակույթի տարածումը և այլն։

Մատենադարանում ձեռագրերը հավաքագրվում են հիմնականում կրոնա-եկեղեցական, ուսումնական, պետական-հասարակական հաստատությունների, ինչպես նաև անհատական նվիրատվությունների միջոցով։

Որքան դառն է եղել հայ ձեռագրերի ճակատագիրն անցյալում, այնքան գոհացուցիչ է նրանց ներկան Մատենադարանի լուսավոր կամարների ներքո։ Այս պարագան ընդգծելի է ամենից առաջ համահավաք ողջ հավաքածուի անձեռնամխելիության, հարստացման, ապահովվածության, պահպանման պայմանների բավարարության, բուժման, նորոգումների, ինչպես նաև ուսումնասիրության ու հրատարակությունների հարցում, այսինքն՝ այն ամենի առումով, ինչին արժանի են ազգային-հոգևոր հարստություններն առհասարակ։
Դեռևս 1987 թ. սկսված նախագծվում է Մատենադարանի նոր մասնաշենքի կառուցումը, սակայն սկսված շինարարությունը դադարեցվում է 1988 թ. դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժի պատճառով։ 2009 թ-ին սկսվում է Մատենադարանի նոր մասնաշենքի (ճարտարապետ Արթուր Մեսչյան) շինարարական աշխատանքները։

Նոր՝ գիտական մասնաշենքի բացումը տեղի ունեցավ 2011 թվականի սեպտեմբերի 20-ին՝ Հայաստանի Հանրապետության անկախության 20 ամյակին նվիրված տոնակատարությունների շրջանակներում։ Բացմանը ներկա էին ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ Գարեգին Բ, ինչպես նաև Մեծի Տանն Կիլիկիո Արամ Ա կաթողիկոսը։
Մատենադարանի նոր մասնաշենքի մակերեսը երեք անգամ գերազանցում է հին համալիրի մակերեսը։ Նոր շենքի մակերեսը կազմում է 11, 358 քմ է, նախատեսված է գիտահետազոտական գործունեության, ձեռագրերի, արխիվային փաստաթղթերի և ֆոնդի պահպանման, վերականգնման, թվայնացման աշխատանքների համար։ Մատենադարանի նոր մասնաշենքը աննախադեպ հեռանկարներ է բացում հայագիտության զարգացման գործում։

Ինչ վերաբերում է կենտրոնական մասնաշենքին, ապա այն ամբողջությամբ վերակազմավորվել է և վերանորոգվել՝ վերածվելով թանգարանային համալիրի, որն ունի բազմաթիվ ցուցասրահներ, դահլիճ՝ գիտական համաժողովների և զեկուցումների համար, ինչպես նաև գիտական լաբորատորիա։

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  1. Աբգարյան Գ., Մատենադարան, Երևան 1962
  2. Մատենադարան /Ուղեցույց/, կազմող Բ. Չուգասզյան, Երևան 1980
  3. Сокровища книжного искусства в собраниях СССР. Матенадаран. т.1, Армянская рукописная книга 6-14 веков, М. 1991

Վերնագրի տեքստ[խմբագրել]

Հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]