Դանիէլ Վարուժան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Varuzhan.jpg

Դանիէլ Վարուժան (Դանիէլ Չպուքքարեան) (Ապրիլ 20, 1884 - Օգոստոս 26, 1915), 20-րդ դարու արևմտահայ բանաստեղծ։ Դանիէլ Վարուժանի ստեղծագործութեան էութիւնը եղաւ գեղեցկութեան, ուժի ու աշխատանքի տարերքը։

Վարուժանի կեանքը թեպետ ընդհատուեցաւ երիտասարդ հասակին, բայց ան ստեղծեց հասարակական մեծ բովանդակութեան և գեղարուեստական կատարեալ ձևերու բանաստեղծութիւններ։ Ան հոգեկան մերձեցումներ ունեցաւ համաշխարհային բանաստեղծութեան մեծ դէմքերոնւ հետ, պահպանելով, սակայն, իր ստեղծագործութեան ազգային ոճն ու դրոշմը։ Այս իրողութիւնը խոստովանած է նաև ինքը։ Խօսելով նաև վերածնունդի շրջանի իտալական և ֆլամանական արուեստէն կրած ազդեցութեան մասին, Վարուժան միաժամանակ յատկապես կ՛ընդգծէ, որ իր վրձինը թաթախած է միայն հայրենի հողի «որդան կարմիրի» և «ծովածուփ արեան» մէջ։

Վարուժանի կեանքը[խմբագրել]

Դանիէլ Վարուժան ծնած է 1884 թուականին, Արևմտեան Հայաստանի Սեբաստիա նահանգի Բրգնիկ գիւղը։ Ան հասակ առած է գեղեցիկ բնութեան մը մէջ, իրենց գիւղի գետեզերքներուն թախծող ուռիներու օրօրին տակ։ Գիշերները մայրը անոր պատմած է պանդխտութեան մէջ գտնուող իր հօր մասին և անոր երևակայութիւնը բորբոքած է թուրք ենիչերիներու մասին ըրած պատմություններով։ Բնութենէն ստացած երազային տպաւորութիւններուն խառնուած են նաև կեանքի վիշտերը։

Վարուժան գրաճանաչ դարձած է գիւղի վարժարանին մէջ, իսկ 1896 թուականէն ուսումը շարունակած Պոլսոյ մէջ սկիզբը Սագըղ Աղաջիի Մխիթարեան դպրոցին մէջ, ապա Քաղկեդոնի վարժարանին մէջ։

Պոլիս Վարուժանի վրայ ծանր տպավորութիւն կը ձգէ։ Ան կը տեսնէ Սուլթան Համիտի կազմակերպած ջարդի հետքերը։ Այդ օրերու հալածեալներէն էր նաև բանաստեղծին հայրը, որուն հարազատները երկար ժամանակ կը փնտռեն և վէրջապէս կը գտնեն բանտին մէջ՝ շղթայուած։ Տարիներ ետք, «Հօրս բանտին մէջ» ոտանաւորին մէջ, Վարուժանը կը յիշէ՝

«Դեռ փոքր էի, եկայ քեզի մենաւոր,
Մութ զընտանիդ մէջ այցի,
Մայրս հիւանդ էր, կը շրջէի ես ազատ
Մէջտեղը բանտի եւ մահճի։»

Բանտարկեալ հօրը ան կը պատմէ իրենց ապրած ծանր կեանքին մասին, մեծ մայրը մահացած է, մայրը հիւանդ է և խուլ կը հազայ, չորցած են պարտեզի վարդենիները, ավերուած է հայրական օճախը։

Հայրը ձևով մը կ՛ազատի բանտէն և կ՛աշխատի Պոլսոյ իջևանատներէն մէկուն մէջ։ Դպրոցական արձակուրդները պատանին կ՛անցնէ հօր մօտ և ականատես կը դառնայ պանդուխտներու տառապալի կեանքին։ «Արձակուրդներս ընդհանրապէս անցած են հօրս քով, Խավյար Խանը, հայ պանդուխտներու հառաչանքներուն և վերքերու տրոփիւնին ունկնդիր», - գրած է բանաստեղծը։

1902 թուականին Վարուժանը կը տեղափոխուի Վենետիկի Մուրադ-Ռաֆայելեան դպրոցը։ Բանաստեղծին վրայ խորապէս կ՛ազդեն Վերածնունդի շրջանի նկարչութեան ու քանդակագործութեան կոթողները իրենց առողջ և հիւթեղ իրապաշտութեամբ։ Ան հափշտակութեամբ կ՛ընթերցէ նշանաւոր գրողներու երկերը, յատկապէս կը տարուի ռուս հանճարեղ գրող Լև Տոլստոյի և ֆրանսացի մեծ մտածող Ժան-Ժագ Ռուսոյի գաղափարներով։
Վարուժանն առանձին սիրով կ՛ուսումնասիրէ Հայաստանի պատմութիւնը, հայ հին ու նոր գրականութիւնը։ Վենետիկի մէջ ան կը գրէ առաջին բանաստեղծութիւնները՝ պանդուխտներու կեանքի և 1896 թ. ջարդերու պատկերներով։

1905 թուականին բանաստեղծը կը մեկնի Պելճիքա և կ՛ընդունուի Կանտի համալսարանը։ Ուսանողական տարիները էական դեր կը խաղան անոր կազմաւորման մէջ. ան կը սորուի հասարակական և քաղաքական գիտութիւններ, կ՛ուսումնասիրէ գրականութիւն և սոցիալական ուսմունքներ։ Իր դիմաքանդակը զետեղուած է համալսարանի գլխաւոր գրադարանի դահլիճին մէջ, (Ghent University Library) Rozier 9, B-9000 Ghent ։ Դիմաքանդակին վրայ նշուած են իր հետևեալ խօսքերը ։

«ի՜նչ փոյթ կեանքը մեռնող,
երբոր երազը կ՛ապրի,
երբոր երազն անմահ է։»

Վարուժանի գեղագիտական հայացքներուն ձևաւորման կը նպաստէ նաև պելճիքացիներու բարձր մշակոյթը. ան խորազնին կ՛ուսումնասիրէ 17 - 18-րդ դարերու իրապաշտ նկարչութիւնը և կը տարուի 20-րդ դարի հռչակաւոր բանաստեղծ էմիլ Վերհարնի բանաստեղծութիւններով։
Ստանալով բարձրագոյն կրթութիւն, բանաստեղծը 1909-ին կը վերդառնայ իր ծննդավայրը։ Երկու տարի ուսուցչութիւն կ՛ընէ Սեբաստիոյ Արամեան վարժարանին մէջ, ապա 1911-ին կը տեղափոխուի Եվտոգիայի (Թոգաթի) ազգային ճեմարան։ 1912-ին Վարուժանը կը հրաւիրուի Պոլսոյ Բերայի վարժարան՝ տեսուչի պաշտօնով։

Այս տարիներուն Վարուժանի բանաստեղծութիւնները լայն ճանաչումի կ՛արժանանան։ Ան կը դառնայ Պոլսոյ գրական շրջաններու ազդեցիկ դէմքերէն մէկը, գրական հաւաքոյթներու ոգին։ Տասը տարուան ընթացքին մէջ, բանաստեղծը կը գրէ չորս գիրք՝ «Սարսուռներ», «Ցեղին սիրտը», «Հեթանոս երգեր» և «Հացին երգը»։ Ան կը գրէ նաև նոթեր, հոդուածներ, և կը կատարէ թարգմանութիւններ։
1915 թուականն էր և Վարուժանը կը շարունակէր լրացնել գիւղի չքնաղ երգերու՝ «Հացին երգի» շարքը, կը պատրաստուէր գրել «Հայկական հոմերագիրք» ժողովածուն, ուր պէտք է տեղաւորեր հին հայկական առասպելներու ու ավանդութիւններու մշակումները, կ՛երազէր ամբողջովին մշակել «Սասնայ ծռեր» ժողովրդական էպոսը։ Ծրագրած էր նաև գրել «Գինիին երգը» քերթողական հատորը։

1914-ին կը դառնայ հինգ հիմնադիրներէն «Մեհեան» գրական ամսաթերթին՝ Կոստան Զարեանի, Յակոբ Քիւֆէճեանի (Օշական), Գեղամ Բարսեղեանի և Ահարոն Տատուրեանի հետ։ Մինչև Յուլիս լոյս տեսած թերթի գրական և մշակութային մտածողութեան գլխաւոր մղիչ ուժն է՝ Կոստան Զարեանի հետ, մինչև իր բաժանումը։ Խմբագրած է նաև «Նաւասարդ» գրական պարբերականը։

Բայց վրայ կը հասնի արիւնալի աղէտը։ Արտերը կը ներկուէին արիւնով։ Բանաստեղծի խօսքերով՝ կեանքը կը մորթուէր արտերուն մէջ, միտքը՝ գանկին մէջ։ Այս ողբերգական օրերու զոհերէն մէկը եղաւ նսև Վարուժան։ Թուրք մարդասպանները աքսորի ճանապարհին, Չանղըրի քաղաքի մօտ ձորի մը մէջ յօշոտեցին 31-ամեայ բանաստեղծը։

Գիրքեր[խմբագրել]

  • «Սարսուռներ»
  • «Ցեղին սիրտը»
  • «Հեթանոս երգեր»
  • «Հացին երգը»

Բանաստեղծութիւններ[խմբագրել]

  • «Գեղեցկութեան արձանին »
  • «Հայր, օրհնէ՛»
  • «Մեռած աստուածներուն»
  • «Մոխիրներուն առջեւ»
  • «Ձօն»
  • «Վահագն»

Աղբիւրներ[խմբագրել]

  • Հայ գրականութեան դասագիրք 9-րդ դասարանի համար. «Լույս» հրատարակչություն, Երևան, 1978թ.

Արտաքին յղումներ[խմբագրել]

Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝