Գուրգեն Յանիկյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գուրգեն Յանիկյան
Յանիկյան.jpg
Ընդհանուր տեղեկություններ
Ի ծնե Գուրգեն Յանիկյան
Ծնվել է Դեկտեմբերի 24, 1895
Ծննդավայր Էրզրում, Արևմտյան Հայաստան
Մահացել է Մարտի 27, 1984
Վախճանի վայր ԱՄՆ
Ազգություն Հայ
Ժանր(եր) ճարտարագիտություն, գրականություն
Գործունեություն ճարտարագետ, գրող
Պորտալ Portal.svg Տեխնոլոգիա


Գուրգեն Յանիկյան (անգլերեն՝ Gourgen Yanikian, Դեկտեմբերի 24, 1895, Էրզրում, Արևմտյան Հայաստան - Մարտի 27, 1984, ԱՄՆ), հայ գրող և ճարտարագետ, հայկական նորագույն զինյալ ազատագրական պայքարի հերոս։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Մեծ Եղեռնի ականատես։ Սովորել է Մոսկվայի համալսարանում, հետագայում հաստատվել ԱՄՆ-ում, որտեղ ճանաչման է հասել որպես անգլալեզու գրող, արժանացել «Մարկ Տվեն» մրցանակին։

1972 թվականին ԱՄՆ-ից այցելել է Հայաստանի Մարտիրոս Սարյանի անվան տուն-թագարանը և նվիրաբերել է Սարյանի «Արևելյան սենյակ» նկարը (ստեղծված 1918 թ., 39x59 սմ, թուղթ, ջրաներկ, գուաշ), որը երկար տարիներ համարվում էր անհայտ կորած։

77 տարեկան հասակում սպանել է ԱՄՆ-ում Թուրքիայի հյուպատոսին և փոխ-հյուպատոսին, արդարություն պահանջել Հայոց Ցեղասպանության համար։ [1] Դատարանում հանդես է եկել թուրքական ժխտողականության դեմ, պաշտպանել Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության գաղափարը։

Դատապարտվել է ցմահ բանտարկության։ 1981 թվականին, 8 տարվա բանտարկությունից հետո, Յանիկյանը տեղափոխվել է այցելուների համար փակ հիվանդանոց, որտեղ և մահացել է երկարատև հիվանդությունից հետո 1984 թվականի մարտի 27-ին։

Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի հոգևոր հիմնադիրներից է։ «Ես գիտեի, որ անհատս մենակ մնալու չէի», - այդ առիթով ասել է ծերունի Յանիկյանը։

Բուլղարահայ բանաստեղծ Հովհաննես Պարսկունին Գ. Յանիկյանին նվիրված իր պոեմում գրել է.

Aquote1.png

Այսպես դու դարձար խորհուրդ մը խորինշ
Բանակի մ'Հայ մեծ կարապետն եղար՝
Վառելանյութով հորդ ու շանթածին,
Խոսքով՝ կրակի, ու կոչով՝ պայքար:

— Հ Պարսկունի Ասք՝ նոր ժամանակներու մեծագույն ուսուցիչ՝ Հերոս-ռահվիրա Գուրգեն Յանիկյանի մասին, Բ., 1990
Aquote2.png


Գրքերը[խմբագրել]

Անգլերեն[խմբագրել]

  • The Triumph of Judas Iscariot, Los Angeles։ Research Publ. Co., 1950, 254 p.
  • Harem Cross։ A Novel of the Near-East, New York։ Exposition, 1953, 223 p.
  • The Resurrected Christ։ A Novel, New York։ Exposition, 1955, 141 p.
  • The Voice of an American, 1960, Society for the Science of Living; 147 p., ASIN։ B0007FZ3L4
  • Mirror in the Darkness, 1966, with Helen Rettig, New York։ Exposition, 1966, 197 p.

Հայերեն[խմբագրել]

  • «Նպատակ և ճշմարտություն» (հուշեր բանտից), Երևան, Տիգրան Մեծի հր., 1999
Aquote1.png
— 1973 թ. հունվարի 27: Ժամանակավոր լռության պատճառով սոսկական թվականի վերածված մի օր:

Բայց 1973-ի հունվարի 27-ը պատմական թվական է՝ սկիզբը հայկական մի նոր թվականության, սկիզբը օտար հողի վրա հայկական պահանջատիրության, ինչպես որ 15 տարի հետո 1988 թ. փետրվարի 20-ը դարձավ հայկական պահանջատիրության սկիզբը հայկական հողի վրա: Եթե հունվարի 27-ի զարթոնքին հետևեցին սփյուռքահայ երիտասարդներ ու հայրենակարոտ զանվածներ, և այն եղավ հայ ժամանակակից ազատագրական կյանքի ղողանջը, ապա փետրվարի 20-ի զարթոնքին հետևեցին հայրենի ու սփյուռքահայ զանգվածներն ամբողջությամբ: Չենք ուզում դեպքերը կանխել սակայն հայրենի պատմագրության "սպիտակ բծերը " վերացնելու ձգտող մի շարք ազնիվ ներկայացուցիչներ մի օր պիտի հաստատեն, որ հունվարի 27-ը եղավ փետրվարի 20-ի ավետաբերներից մեկը: Յանիկյանի հանդուգն արարքը նոր ուղի հարթեց Հայկական հարցի առաջ: Այդ ուղով քայլեցին նորանոր նահատակներ, տասնամյակներով շղթայվեցին ազատատենչ հայորդիներ, և ...երթը շարունակվում է: Իր արձակած սրբազան փամփուշտներով Յանիկյանն ի լուր աշխարհի և մասնավորապես հայությանը հայտարարեց, որ հայրենիքից սփյուռք ձգվող փերեզակ-"թագավորիկները մերկ են ": Եվ այստեղից տրամաբանական էր նրանց հակազդեցությունը: Հերոսին տվեցին "անհավասարակշիռ ", "խելագար " ու նման ազգադավ ածականներ: Եվ այս ընթացքն այսօր՝ նրա մահվանից հետո էլ է լռելյայն շարունակվում: 80-100 տարի առաջվա հայ ֆիդայինների ժառանգությամբ այսօր Հայաստանում քաղաքական վարկ հավաքելու աշխատանքին լծվածները Ծերունուն ոչ միայն ճակատագրի դեմ մենակ թողեցին, այլև այսօր չեն հիշում, թե մի օր աշխարհում Գուրգեն Յանիկյան անվամբ մեկը կար: Եթե աշխարհահռչակ գրող Անդրե Մարլոն իր "Մարդու ճակատագիրը " գրքում երևակայում է մի հեղափոխականի զգացումները՝ ապրված իր թշնամու դեմ մահավճիռ գործադրելու պահին, Գուրգեն Յանիկյանն այս հուշագրությամբ ներկայացնում է իր ապրումները երկու թուրք դիվանագետների դեմ հայության մահավճիռը գործադրած պահին, ապրումներ՝ անձնական, սեփական և խորապես հայկական: Գուրգեն Յանիկյանը "Նպատակ և ճշմարտություն " հուշագրությունը գրել է բանտում՝ իր առաջին դատավճռից հետո, որով դատապարտվեց ցմահ բանտարկության: Այն առաջին անգամ լույս է տեսել Բեյրութում հրատարակվող "Սփյուռք " ամսագրի 1990 և 1991 թվականների համարներում: Գիրքն ավելի ամփոփ դարձնելու համար ստիպված եղանք կատարել որոշ միջամտություններ: Աջակցության համար շնորհակալություն ենք հայտնում՝ Հայկական հանրագիտարանի գլխավոր խմբագիր՝ պրոֆ. Կոստանդին Խուդավերդյանին, Հայաստանի պատմության կենտրոնական պետական արխիվի տնօրեն՝ Սոնյա Միրզոյանին, Հայաստանի պատմության պետական թանգարանի տնօրինությանը, Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանի տնօրինությանը:

Հայկական Ժողովրդային Շարժում Հրատարակչական Բաժին

Առաջաբան
"Այսօր դաշնակցության բյուրոն դոնքիշոտ է դարձել, երբ շարունակում է բոռալ "Ազատ, անկախ Հայաստան ", ԲԱՅՑ ՄՈՌԱՑԵԼ Է ԹՇՆԱՄԻ ՏԱՃԻԿԸ: Ո՞ւմ եք խաբում...Մենք մե՞զ, թե ուրիշներին: Կուսակցությունները տասնյակ տարիներ գործածում են "Հայկական դատ " բառերը, որի հասկացությունը ոչ միայն թուրքերից մեր հողային պահանջն ու մեր զոհերի հատուցումը չէ, այլ նաև մեր այսօրվա հայրենիքի կառավարակ ձևի ապահովությունը: ...Նախ՝ մենք՝ հայերս, Թուրքիայից ունենք պահանջ և ոչ թե դատ: Դատը թուրքերն ունեն, ոչ թե մենք, որովհետև մեր պահանջները միջազգային դաշնագրով՝ Սևրով, հաստատվել ու թրքական ներկայացուցիչների կողմից էլ ստորագրվել է: Մենք մեր իրավունքների պահանջի մասին կասկած չունենք, որ դատ բանանք և դատ կոչենք: Մենք վավերական պահանջ ունենք ": Այս խոսքերը, որ գրվել են 1974 թ. հունվարի 24-ին ԱՄՆ-ի Սան Լուիս Օբիսպոյի բանտից, պատկանում են Գուրգեն Յանիկյանին, որի հուշագրությունը՝ որպես մասունք, որպես պատգամ, այժմ սիրով ու ակնածանքով հանձնվում է հայ ընթերցողին: Գուրգեն Յանիկյանը ծնվել է 1895 թ. դեկտ. 24-ին, Արևմտյան Հայաստանի Կարին (Էրզրում) քաղաքում, աշխատասեր ու ավանդապահ հայի ընտանիքում: Մանկությունից սկսած՝ ավագ եղբոր եղեռնական մահը տեսած Գուրգեն Յանիկյանը մինչև իր կյանքի վերջը երբեք չմոռացավ արդար հատուցման պահանջը: Տառապանքի ու պայքարի, հույսերի ու հուսախաբության ճանապարհով 20-րդ դար հասած 2,5 մլն արևմտահայությունը տեղահանվեց հայրենի երկրից ու ոչնչացվեց: կործանվեցին անհամար երազանքներ: Ո՞վ կարող է հաշվել այն մայրերի թիվը, որոնք խելագարվեցին՝ իրենց աչքի առջև հարազատ երեխաների գազանային խոշտանգումը տեսնելով: Ո՞վ կարող է հաշվել այն աղջիկների թիվը, որոնք զոհ դարձան բռնաբարություններին ու այդպես էլ չապրեցին մայրության վեհ զգացումը: Ո՞վ կարող է հաշվել այն երեխաների թիվը, որոնց աչքի առջև հոշոտվեցին նրանց ծնողները, և դեռ հասակ չառած՝ տեսան դժոխքի սարսափները: Ո՞վ կարող է հաշվել այն աղջիկների ու կանանց թիվը, որոնք հրեշների գազանություններից փրկվելու համար իրենց վարարած գետը գցեցին կամ նետվեցին ժայռերից: Ո՞վ կարող է հաշվել այն չծնված երեխաների թիվը, որոնք հոշոտվեցին իրենց մայրերի հետ միասին: Ո՞վ կարող է հաշվել արաբական անապատներում իրենց շունչը փչող որբացած երեխաներին: Ո՞վ կարող է հաշվել թուրքական պետականության կողմից գործադրված ահավոր վիշտն ու կորուստները, որ 1915-1923 թթ. կրեց արևմտահայությունը: Քանի աշխարհի վրա ապրում է հայը, Հայոց ցեղասպանության մղձավանջով անցած արևմտահայության ողբերգության հիշողությունը երբեք չի մարելու: Այդ ողբերգությունը պահանջում է հատուցում, արդար հատուցում: հատուցումը դարձել է ցեղասպանության սարսափները տեսած մարդկանց, նրանց ներկա և ապագա սերունդների արյան միջով որպես ժառանգություն անցած պարտք: Հենց այդ արդար հատուցման պարտքի գիտակցումը դարձավ Գուրգեն Յանիկյանի ուղեկիցը նրա ողջ կյանքի ընթացքում: Իր ամբողջ կյանքում, ինչով էլ որ զբաղվել է, որտեղ էլ որ գտնվել է, նրա աչքից չի հեռացել ոչ միայն ավագ եղբորը մորթելու հրեշավոր տեսարանը, հարազատների մեծ մասի կորուստը, այլև Հայոց ցեղասպանության սարսափները: Եվ ահա, 78 տարեկան հասակում, ինչպես ամեն մի օրինավոր մարդ, մարդկայնորեն ցավ է զգում, որ շուտով աշխարհից հեռանալու է՝ առանց հատուցման պարտքը կատարելու: 1973 թ. հունվարի 27-ին Գուրգեն Յանիկյանը կատարեց իր վճիռը՝ արդար հատուցման որդիական 3 պարտքի գիտակցումով: "Ես,-գրել է Գ.Յանիկյանը իր ինքնախոստովանության մեջ,-հրապարակ չեմ գալու ոչ մի կուսակցության, ոչ մի հոսանքի, ոչ մի խմբակցության անունից: Ես հրապարակ եմ գալու և գործելու եմ որպես մի հայ անհատ, որն արդեն հոգնել է սպասելուց, որ խաբվել է խոստումներից, որը՝ որպես անհատ, գտնում է, որ իր ցեղի անհատները, որոնք իրենց հաշվում են ազգի ղեկավարներ թեև ինձ նման նույնպես խաբվել են և հավատացել, բայց ինչ-ինչ պատճառներով շարունակում են լռել ու համոզում են ուրիշներին էլ լռել ": Գ.Յանիկյանի ինքնախոստովանությունից կարելի է երկու կարևոր հետևության հանգել, որոնք և բացահայտում են նրա մտադրության էությունը: Նախ՝ Գ.Յանիկյանը տարբերում է թուրք ժողովրդին թուրք կառավարությունից: Նա համոզված է, որ թուրք ժողովուրդը նույնպես զոհ է դարձել իր ոճրագործ կառավարությանը: Յանիկյանը նկատում է, որ թուրքական կառավարությունը հանդիսանում է սուլթանների, երիտթուրքերի, քեմալականների ժառանգորդը, որը չի հրաժարվում իր նախորդների հանցագործություններից և ոչ միայն պաշտպանում է դրանք, այլև նույնիսկ մերժում է ցեղասպանության փաստը: Երկրորդ՝ Գ. Յանիկյանը գործում է որպես անհատ՝ ոչ մի առնչություն չունենալով այս կամ այն կուսակցության հետ: Ինչպե’ս գնահատել Յանիկյանի գործողությունը: Արդյո՞ք մեղավոր է Գ.Յանիկյանը: Թե՞ մեղավոր են արևմտահայությանը տեղահանող ու ոչնչացնող թուրքական իշխանությունները և իրենց "անտարբերությամբ " նաև արևմտյան տերությունները: Այս հարցադրումներին ի պատասխան՝ արժե հիշել Գ.Յանիկյանին դատապարտող դատախազի վկայությունը. "Յանիկյանը ցանկանում է իր դատավարությունը դարձնել Հայկական Նյուրնբերգի նախաքայլը, քանի որ Թուրքիայի իշխանությունները չեն ընդունում Հայոց ցեղասպանությունը ": Գուրգեն Յանիկյանը պատանեկան հովերով տարված անձ չէր: 78 տարեկան էր գործողությունը կատարելիս: Նշանակում է, որ նա ամեն ինչ կշռադատել էր և, բնականաբար, չէր կարող գործել պահի ազդեցությամբ: Գ.Յանիկյանի գործողությունը միայն տագնապ չառաջացրեց թուրքական իշխանությունների և հայկական որոշ շրջանակներում: Գ.Յանիկյանն իր արարքով ալեկոծեց աշխարհի տարբեր երկրներում ապաստան գտած ցեղասպանությունից վերապրողներին ու նրանց ժառանգներին: Գ.Յանիկյանի անհատական պոռթկումը վերածվեց հավաքական կամքի: Դրա ազդեցությամբ 1975 թ. հունվարի 20-ին ծնունդ առավ Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակը, որն իրեն հռչակելով արևմտահայության իրավունքների պաշտպան՝ իր գործողությամբ 20-րդ դարի վերջին քառորդում արևմտահայության ազգային-ազատագրական պայքարին հաղորդեց նոր ընթացք, նոր բովանդակություն: Եվ վերջապես՝ մի կարևոր իրողության մասին: Ասացինք, որ Գ.Յանիկյանը ոչ մի կուսակցության չէր պատկանում և գործում էր որպես անհատ: Եվ երբ Գ.Յանիկյանը մերժեց կուսակցությունների պահանջը՝ հանդես գալ նրանց անունից, կուսակցական թերթերը սկսեցին վարկաբեկել նրան՝ գրելով, թե "խելքը կորցրել է ", "փառամոլ է ","ուշ մնացած " և այլն: Յանիկյանը համբերտար տանում էր այդ վիրավորանքները, բացի մեկից: "Բայց,-գրել է Յանիկյանը բանտից,-մեկ հարցին կուզեմ պատասխանել, որ տարածել են իմ մասին, թե "Ո՞ւր էր մինչև հիմա ", "Ինչո՞ւ այդքան սպասեց... ": Այո, ուշացա՝ որովհետև Ձեզ էի սպասում, ո՛վ Հ.Հ. Դաշնակցություն, որ դուք հրապարակ գայիք որպես քաղաքական ու հեղափոխական կազմակերպություն: Ոչ թե ես, այլ դուք՝ դաշնակցության բյուրոն, երդվել էիք, որ անելիքներ ունեք: Ո՞ւր էին ձեզ հազարավոր շարքայինները: Հայ ազգը ինձ չէր վճարում, որ ապրեմ ու պարտական լինեմ նրա իրավունքները պաշտպանելու ու պահանջելու և զոհվելու, այլ ձեզ էր վճարում: Երբ տեսա, թե դուք ոչ միայն ուշացաք, այլև մոռացաք կամ ստիպում էին ձեզ, որ մոռանաք, ես որպես մի հայ անհատ հրապարակ իջա, որ մեր իրավունքները չմոռացվեն ու ձեզ ևս արթնացնեմ: Այս պատասխանից հետո վստահ եմ՝ յուրաքանչյուր հայ համոզված կլինի, թե ուշացողը ով էր, ես, թե դուք ": Այո, Գուրգեն Յանիկյանն ասպարեզ իջավ որպես անհատ: Բայց նրա գործը շարունակվեց ժայթող 4 հրաբխի ուժով՝ ի դեմս Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի, որը 21-րդ դարի շեմին մարդկության առջև վճռականորեն դրեց արևմտահայության արդար իրավունքները պաշտպանելու և դրանք իրականացնելու անշեղ կամքը:

Վլադիմիր Պետրոսյան պատմական գիտությունների դոկտոր
Aquote2.png


Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Աղբյուրներ[խմբագրել]