Գի դը Մոպասան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Guy de Maupassant fotograferad av Félix Nadar 1888.jpg

Գի դը Մոպասան (ֆր.՝ Guy de Maupassant [ɡi də mopaˈsɑ̃], լրիվ անունը - Անրի-Ռենե-Ալբեր-Գի դը Մոպասան (անգլ.՝ Henry-René-Albert-Guy de Maupassant); 1850թ. օգոստոսի 5 - 1893 թ. հուլիսի 6), ֆրանսիացի գրող, XIX դարի 60-90-ական թթ. Ֆրանսիայի առօրյա կյանքը նկարագրող բազմաթիվ պատմվածքների, վիպակների և վեպերի հեղինակ։ Հայերեն են թարգմանվել և հրատարակվել Մոպասանի բազմաթիվ ստեղծագործություններ[1][2][3][4][5][6][7][8]։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Գի դը Մոպասանը 7 տարեկան հասակում

Գի դը Մոպասանը ծնվել է 1850թ. օգոստոսի 5-ին Դյեպա քաղաքի շրջակայքում՝ Միրոմենիլում։ Նրա հայրը՝ Գյուստավ դը Մոպասանը, պատկանում էր Լոթարինգյանների ազնվական ընտանիքին։ Նա ամուսնացավ Լաուրա լե Պուատվենի հետ, ով էլ բուրժուական ընտանիքից էր։ Մոպասանը մանկուց տարբերվել է հիանալի առողջությամբ, չնայած նրա մայրը տառապում էր նևրոզով, իսկ կրտսեր եղբայրը (մասնագիտությամբ բժիշկ) մահացավ հոգեբուժարանում։ Սեմինարիայում կարճաժամկետ սովորելուց հետո այնտեղից հեռացվեց և տեղափոխվեց Ռուանի լիցե։ Լիցեում սովորելու տարիներին Մոպասանը մտերմացավ պոետ Լուի Բույեի և Ֆլոբերի հետ, ով էլ դարձավ երիտասարդի ուսուցիչը։ 1869 թ. ավարտելով լիցեն, խորհրդակցելով մոր և Ֆլոբերի հետ՝ նա ուղևորվեց Փարիզ՝ իրավագիտություն ուսումնասիրելու։ Սակայն պատերազմը խախտեց բոլոր պլանները։

Միանալով ֆրանս-պրուսական բանակին որպես շարքային զինվոր՝ Մոպասանը լրացրեց իր ուսումը կարդալով. նրան հատկապես հետաքրքրեցին բնական գիտությունները։

Ընտանիքի սնանկացումը ստիպեց Մոպասանին ծովային նախարարությունում պաշտոնի անցնել, որտեղ էլ աշխատեց մոտ 10 տարի։ Ավելի քան վեց տարի նա ստեղծագործում էր, մշակում էր և պատռում էր իր գործերը, սակայն նա համարձակվեց տպագրվել այն բանից հետո, երբ Գյուստավ Ֆլոբերը համարեց իր ստեղծագործությունները բավականաչափ հասուն և հետևողական։

Մոպասանի առաջին պատմվածքը դուրս եկավ 1880թ. «Les soirées de Médan» ժաղովածուում Զոլայի, Ալեկսիսի, Սեարի, Էնիկայի և Գյուիսմանսի ստեղծագործությունների հետ մեկտեղ։ Սկսնակ գրողը ապշեցրեց իր «Boule de suif» ստեղծագործությամբ մի շարք գրական խմբակներ։ Նույն թվականին Մոպասանը տպագրեց «Բանաստեղծություններ»(«Des vers») (1880) ժողովածուն, որում մեծ տեղ ունեն «Le mur», «Au bord de l’eau», «Désirs» и «Vénus rustique» բանաստեղծությունները։ Այս ժողովածուում տեղադրված դրամատուրգիական փորձը («Histoire du vieux temps») թույլ տվեց Մոպասանին դառնալ «Գոլուա»(«Gaulois») թերթի ժամանակագիր։ Հենց այս ժամանակ նա թողեց ծովային նախարարությունում իր պաշտոնը։ Թեև Մոպասանը իր գրական կարիերայի սկզբում Զոլայի հետևորդ լինելու համբավ ուներ, նա «նատուրալիստական» դպրոցի կողմնակից չէր՝ ընդունելով այն նեղ և միակողմանի։ «Pierre et Jean» վապի նախաբանում Մոպասանը դատապարտում է դոկտրինյոր իրատեսությունը և իր արվեստի հիմնական մասը համարում է այն արվեստը, որը հստակ և համոզիչ վերարտադրում է ընթերցողին իրականության նկատմամբ իր սուբյեկտիվ տեսակետները։

Մոպասանի կիսանդրին Փարիզում

Մոպասանը 11 տարվա ընթացքում ստեղծեց փոքր պատմվածքների մի շարք ժողովածուներ, որոնք վերնագրվում էին նրանցում տեղադրված առաջին պատմվածքի անունով (16 հատոր)։ Միաժամանակ գրեց վեպեր ինչպիսիք են «Կյանքը» (Une vie)(1883), «Սիրելի բարեկամ» (Bel Ami)(1885), «Մոն-Օրիոլ»(Mont-Oriol) (1887), «Պիեր և Ժան» (Pierre et Jean) (1888), «Մահվան պես հզոր» (Fort comme la mort)(1889) և «Մեր սրիտը »(Nôtre coeur) (1890

Այս ստեղծագործությունները թույլ տվեցին Մոպասանին առաջնային դիրք ունենալ ֆրանսիական ժամանանակակից գրականության նովելիստիկայում։ Լավագույն ֆրանսիացի քննադատները միակարծիք հիացմունք էին արտահայտում Մոպասանի մասին։

Մոպասանի ստեղծագործությունները մեծ հաջողություն ունեին. նրա շահույթը հասնում էր 60 հազար ֆրանկի։ Մորն ու եղբորը ֆինանսապես ապահովելը Մոպասանը իր պարտքներ համարում։ Ուղեղի գերլարվածությունը արագ կոտրեց գրողի առողջությունը։ Դեռ ավելին, Մոպասանը հիվանդացավ սիֆիլիսով։

1884թ-ից Մոպասանի մոտ սկսվում են նյարդային ջղագարություններ. աճող հիասթափուփյան պատճառով նա ընկնում է անահնգիստ իդեալիզմի աշխարհ։ Այս տրամադրությունը հաղորդվել է մի շարք պատմվածքներում, ինչպիսիք է «Օրլյա» (Horla) պատմվածքը։ Սակայն հոգեկան հանգստը չեն կարողանում վերականգնել ո՛չ աշխարհիկ հաջողությունները, ո՛չ «Revue des Deux Mondes»-ի հետ համագործակցությունը, ո՛չ «La Paix du ménage» կատակերգության համար ստացված ակադեմիական մրցանակը։ 1891թ. դեկտեմբերին նյարդային ջղագարությունների արդյունքում Մոպասանը մահափորձ կատարեց։ Պասի մոտ գտնվող հոգեբուժարանում սկզբնական շրջանում Մոպասանի գիտակցությունը վերադառնում էր, սակայն շուտով ջղագարությունները հաճախակի են դառնում։ Նա մահացավ ուղեղի կաթվածից։

Ստեղծագործության հիմնական թեմաները[խմբագրել]

Սեն Միշելի լեռը, Նորմանդիա

Մոպասանի ստեղծագործության թեմաները կապված են իր ապրած դարաշրջանի առօրյա կյանքի և հեղինակի անձնական կյանքի հետ, որոնք միախառնվելով ստեղծում են անկրկնելի պատմություն։

1.Նորմանդիան (ֆր.՝ Normandie) գրողի մայրենի տարածաշրջանն է, որը մեծ տեղ է գրավում գրողի ստեղծագործությունների մեջ՝ ծովը և քաղաքները, ինչպիսիք են Ռուանը «Կյանք» (Une vie) կամ Գավրը «Պիեր և Ժան» վեպերում կամ շրջանի մարդիկ՝ գյուղացիները («Արտերում», 1884), ծառայողներ, աղախիններ («Կյանք»)կամ բուրժուաներ («Պիեր և Ժան»)։ Սակայն Նորմանդիան Մոպասանի նկարագրված միակ շրջանը չէ։ Իր լավագույն ստեղծագործություններից մեկի՝ «Սիրելի բարեկամի» գործողությունները տեղի են ունենում Փարիզում։ Այս վեպում հեղինակը ներկայացնում է փարիզյան տարբեր խավեր՝ հատկապես վերնախավը։ Այսպիսի տեսարանների կարող ենք հանդիպել նաև «Մահվան պես հզոր» կամ «Մոն-Օրիոլ»(Mont-Oriol) վեպերում։ Մանր բուրժուաները նկարագրված են «Ժառանգություն», «Վզնոցը», «Քաղաքից դուրս» և «Երկու ընկեր» նովելներում։

2.Ֆրանս-պրուսական պատերազմը նկարագրել է «Մադմուազել Ֆիֆի», «Երկու ընկեր», «Ծեր Միլոնը», «Խենթը» ստեղծագործություններում։

3.Կանանց մասին, հատկապես բռնության ենթարկված կանանց մասին գրել է «Մի կյանք», «Փոքրիկ Ռոկը», «Միս Գարիետ» ստեղծագործություններում, նաև որոշ չափով «Մադմուազել Ֆիֆի», «Թմբլիկը» և «Տելյեի տունը» նովելներում։

4.Ընտանիքի թեման շատ հարազատ է Մոպասանին, որը նկարագրել է իր ստեղծագործություններում, ինչպիսիք են «Պիեր և Ժան», «Արտերում», «Երեխան» և այլն։

Ստեղծագործությունը[խմբագրել]

Մադմուազել Ֆիֆի, 1882

Վեպեր

  • Մի կյանք/ Une vie (1883)
  • Սիրելի բարեկամ/ Bel Ami (1885)
  • Մոն-Օրիոլ/ Mont-Oriol (1887)
  • Պիեր և Ժան / Pierre et Jean (1888)
  • Մահվան պես հզոր/ Fort comme la mort (1889)
  • Մեր սիրտը/ Notre coeur (1890)
  • Ցանկության կրակը(անավարտ)
  • Այրող հոգի(անավարտ)
  • նգելյուս(անավարտ)

Նովելներ

  • Թմբլիկը
  • Բուատել
  • Ֆերմայի սպասուհու պատմությունը
  • Ընտանիքում/En famille
  • Մադմուազել Ֆիֆի
  • Տիկին Բատիստ
  • Մահճակալը
  • Խե՞նթ
  • Սիրո խոսքեր
  • Փարիզյան արկած/ Une aventure parisienne
  • Սիրո փորձը
Պիեր և Ժան
  • Երկու հայտնիներ
  • Տոնից առաջ
  • Հնարք
  • Երկու ընկեր
  • Գողը
  • Նորմանդական կատակ
  • Պիերո
  • Իվետա
  • Վզնոցը
  • Սիմոնի հայրը
  • Ժյուլի Ռոմեն
  • Անպիտան գեղեցկություն
  • Փորձությունը
  • Դիմակ
  • Դիմանկար
  • Տատիկի խորհուրդները
  • Մենամարտ
  • Սիրո փորձը
  • Ամանորյա նվեր
  • Հոգնություն
  • Կոկո
Ճարպի գունդ
  • Ռոնդոլի քույրերը
  • Պարոն Պարան
  • Տուան
  • Նավահանգիստ
  • Թափառաշրջիկը
  • Սեր
  • Գերիները
  • Օժիտը
  • Զբոսանքը
  • Զղջում
  • Մարտենի դուստրը
  • Նա՞
  • Պարանը

Պատմվածքների ժողովածու

  • Օրվա և գիշերվա պատմվածքներ

Պատմվածքներ

  • Հորեղբայր Բոնիֆասի բացահայտած հանցագործությունը
  • Հայրը
  • Ճանաչում
  • Երջանկություն
  • Ծերունին
Վզնոցը
  • Վախկոտը
  • Հարբեցողը
  • Վրիժառություն/ Une vendetta 1883
  • Ձեռքը
  • Աղքատը
  • Երեխան
  • Իրական պատմություն
  • Հիշողություն
  • Անիծված հացը
  • Հավանոցը
  • Ինքնասպանները
  • Վերադարձը
  • Լքվածը
  • Պահակը
  • Վաճառվում է
  • Մկրտություն
  • Միայնություն
  • Զինվորիկը

Ստեղծագործությունների էկրանավորումներ

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել]

Թեպետ Գի դը Մոպասանը չէր սիրում Էյֆելյան աշտարակը, նա ամեն օր ճաշում էր այնտեղի սրճարաններից մեկում, քանի որ Փարիզում դա միակ տեղն էր, որտեղից աշտարակը չէր երևում։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ձիթենու այգին : Նովելներ / Գ. դը Մոպասան; Թարգմ. ֆրանս.՝ Ս. Ավագյան; Խմբ.՝ Գ.Գ. Հովսեփյան. - Երևան : Սովետական գրող, 1985. - 237 էջ
  2. Մոնտ-Օրիոլ : Վեպ / Գի դը Մոպասան ; Ֆրանս. թարգմ.՝ Գ. Արեյան; խմբ.՝ Ե.Ս. Զարեհյան. - Երևան : Սովետական գրող , 1977. - 282 էջ։
  3. Մահվան պես հզոր / : [Վեպ] / Գի դը Մոպասան; Ֆրանս. թարգմ.՝ Ար. Տայան; Խմբ.՝ Գ.Ս. Քեշիշյան. - Երևան : Հայպետհրատ , 1961. - 257 էջ։
  4. Վալտեր Շնաֆսի արկածը / Գի դը Մոպասան; Ռուս. թարգմ.` Վ. Միքայեյան, Ա. Կոթիկյան. - Երևան : Հայպետհրատ, 1962. - 45 էջ։
  5. Սիրելի բարեկամ : [Վեպ] / Գի դը Մոպասան; Բնագր. թարգմ.՝ Ա. Կոթիկյան; Խմբ.՝ Հր. Թամրազյան, Ռ. Սիրունյան. - Bel-ami - Երևան : Հայպետհրատ, 1953. - 459 էջ
  6. Մի կյանք : [Վեպ] / Գի դը Մոպասան; Թարգմ.՝ Ա. Տայեցի; Խմբ.՝ Ս. Սարգսյան. - Երևան : Հայպետհրատ, 1951. - 275 էջ։
  7. Ընտիր երկեր / Գի դը Մոպասան ; Կազմ. և խմբ.՝ Ս. Պայազատ. - Երևան : Հայպետհրատ , 1950. - 691 էջ
  8. Մադմուազել Ֆիֆի : Պատմվածքներ 1870-71 թթ. ֆրանս-գերմ. պատերազմից / Գի դը Մոպասան ; Խմբ.՝Վ. Թերզիբաշյան. - Երևան : Հայպետհրատ , 1942. - 190 էջ