Գիլգամեշ (էպոս)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գիլգամեշ էպոսի պատառիկ

Գիլգամեշ, Շումերա-բաբելոնական հերոսական էպոսի պայմանական անվանումն է։ Համարվում է գտնված ամենահին գրական ստեղծագործությունը։

Գիլգամեշը Շումերի (մ.թ.ա. 28-րդ դար) Ուրուկ քաղաքի կիսաառասպելական կառավարողն է։

Գիլգամեշի մասին էպիկական երգերն առաջացել են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում։ Առավել լավ է պահպանված աքքադական «Ամեն ինչ տեսածի մասին...» մեկնակերպը, որի գրառումը գալիս է մ.թ.ա. 19-18-րդ դդ,։ Տաղաչափությունը շեշտային է (բանատողի մեջ հիմնականում չորս շեշտակիր վանկ)։ «Գիլգամեշին» բնորոշ են հերոսական էպոսի գծերը՝ ավանդական սյուժեն (հերոսի բուռն երիտասարդությունը, նրա հանդիպումը Էնկիդու հակառակորդ վայրենու հետ, որը հետո դառնում է նրա դաշնակիցը), հերոսական թափառաշրջիկները (որի ընթացքում բարեկամները մի շարք սխրանքներ են կատարում), ստվածապայքարի մոտիվները (Իշտար աստվածուհու սիրո մերժումը, նրա ուղարկած ցլի սպանությունը)։ Էպոսի գլխավոր կոլիզիան Էնկիդուի մահն է, որը ցնցում է Գիլգամեշին։ Նա սկսում է անմահություն փնտրել։ Արևի աստծու ուղիով գնում է երանելի Ուտապիշտիի կղզին, որը համաշխարհային ջրհեղեղ է վերապրել, ձեռք է բերում հավերժական երիտասարդության ծաղիկը, բայց օձը առևանգում է այն (անդրաշխարհ ճամփորդելու ավանդական այս մոտիվը էպոսում ենթարկված է հերոսական նպատակների)։ «Գիլգամեշ» էպոսում համաշխարհային գրականության պատմության մեջ առաջին անգամ բարձրանում է մարդու մահկանացու լինելու և նրա կյանքի իմաստի խնդիրը։ Մահվան ողբերգական անխուսափելիությունը հաղթահարվում է հերոսական արարքների անմահությամբ։ Գիլգամեշի մասին լեգենդը տարածված է եղել նաև Պաղեստինում, խեթերի, խուռիների և այլոց մոտ։[1]

Էպոսի հայտնաբերումը[խմբագրել]

1849 թվականին անգլիական հնէաբան Օստին Հենրի Լեյարդը պեղումների արդյունքում հայտնաբերեց ասորական քաղաք Նինվեն: Հետագա պեղումների արդյունքում հայտնաբերվեց Աշուրբանիպալ արքայի սեպագիր գրադարանը: Այդ գրադարանի սեպագիր գրվածքները Լեյարդի օգնական Օրմունդ Ռասամը, ով 1852 թվականին հայտնաբերեց գրադարանի երկրորդ մասը, ուղարկեց Բրիտանական թանգարան:[2]

Գտնված գրվածքների ավելի ուշ հետազոտություններով զբաղվում էր տաղանդավոր ինքնուս, թանգարանի եգիպտա-ասորական բաժնի օգնական Ջորջ Սմիթը: 1862 թվականի դեկտեմբերի 3-ին նա հանդես եկավ «Աստվածաշնչյան հնէաբանության միություն»-ում իր հաշվետվությանբ: Զեկույցում նա պնդում է, որ գտել է մի առասպել ջրհեղեղի մասին, որը մոտ է Աստվածաշնչի շարադրանքին: Այս հաղորդագրությունն իր հետևից բերեց համընդհանուր հետաքրքրվածություն: «Դեյլի թելեգրաֆ» շաբաթաթերթը նույնիսկ խոստացավ 1000 ֆունտ նրան, ով կգտնի ասքի պակասող մասերը: Ջորջ Սմիթն օգտվեց դրանից ու ուղևորվեց Միջագետք: [3][4][5][6]

Շարունակելով ցուցանակների վերծանումը՝ Սմիթը բացահայտեց, որ ջրհեղեղի մասին հաղորդագրությունը հանդիսանում է ինչ-որ մեծ ստեղծագործության մի մասը, որը կոչվում էր «Ասք Գիլգամեշի մասին»: Ըստ գրիչների՝ «Ասքը» կազմված էր 12 երգերից, որոնցից յուրաքանչյուրը կազմում էր 300 տող: Շուտով նա հասկացավ, որ ասքի մի մասը բացակայում է, քանի որ որոշ ցուցանակներ բացակայում են: 1873 թվականին իր կողմից կազմակերպված արշավի արդյունքում հաջողվեց գտնել 384 ցուցանակ, որոնցից էր նաև Էպոսի բացակայող մասը:[6][3][4][5]

20-րդ դարի սկզբում ու կեսին գտնվեց ցուցանակների ևս մի շարք, որոնք պարունակում էին էպոսի մասեր տարբեր լեզուներով:[7][4]

Էպոսի նկարագրությունը[խմբագրել]

Միջագետքի հնագույն քաղաքներից մեկի՝ ՈՒրուկի հզոր տերն է Գերգամիշեն, որը պարսպապատում է իր քաղաքը և համաքաղաքացիներին ստիպում է անվարձ աշխատել պարիսպների շինարարության ժամանակ: Բողոք կա քաղաքում Գիլգամեշի հանդեպ, և Արուրու դիցուհին հողից ստեղծում է հսկայի՝ Էնկիդուին՝ որպես Գիլգամեշի հակակշիռ: Էնկիդուն ապրում է վայրենի կյանքով՝ տափաստաններում ու լեռներում՝ վիթերի ու վայրի կենդանիների հետ: Որպեսզի Էնկիդուն դառնա Գիլգամեշի հակառակորդը, պիտի բերվի ՈՒրուկ, և այդ նպատակով մի որսորդ, որի որսորդությանը խանգարում է Էնկիդուն՝ ոչնչացնելով նրա թակարդները, Իշտար աստվածուհու տաճարից մի ցնծուհու՝ քրմուհու՝ Շահմատին, առնում է իր հետ ու գնում այնտեղ, ուր վայրի կենդանիների հետ ջուր խմելու է գալիս Էնկիդուն: Շահմատը մերկանում է Էնկիդուի աչքի առաջ: <<Տեսավ Էնկիդուն Շահմատին, ծննդյան տեղը մոռացավ>>: Մեկ շաբաթ նրանք վայելում են մեկմեկու և այս ընթացքում Էնկիդուն մարդանում է ու կախման մեջ ընկնում Շահմատից: Սրանից հետո արդեն նա բերվում է ՈՒրուկ, և ցանկանում է մտնել Իշտար աստվածուհու տաճարը: Երկու երրորդով աստված ու մեկ երրորդով մարդ Գիլգամեշը նախ հակառակվում է տաճարի մոտ Էնկիդուին, բայց հետո, անսալով մոր խոսքին, որոշում է հաշտվել ու եղբայրանալ էնկիդուի հետ: Նրանք ցանկանում են այնպիսի մի բան անել, որ ընդմիշտ մնան մարդկային հիշողության մեջ, և որոշում են հասնել հեռու մի երկիր՝ Լիբանան՝ մայրի ծառերի երկիրը, սպանել այնտեղ չար ուժերի խորհրդանիշ Խումբաբային: Երկար ճանապարհ անցնելուց հետո նրանք հասնում են իրենց նպատակին և վերադառնում ՈՒրուկ: Իշտար աստվածուհին հերոսական այդ արարքից հետո սիրո առաջարկություն է անում Գիլգամեշին, որը մերժում է, քանի որ գիտի, որ աստվածուհին իր նախորդ վեց սիրեկաններին սպանել է: Վիրավորված Իշտարը հոր՝ աստվածահայր Անուի միջոցով փորձում է վրեժ լուծել: Անուն երկնայի ցուլ է ուղարկում երկիր, իսկ սա նշանակում է, որ յոթ տարի շարունակ սով, երաշտ ու հիվանդություններ են լինելու, մեռնելու են բազմաթիվ հասարակ մարդիկ: Սա է պատճառը, որ Գիլգամեշն ու Էնկիդուն որոշում են սպանել ցուլին և իրականացնում են որոշումը: Չկարողանալով պատժել Գիլգամեշին, որովհետև նա աստվածային զարմ էր, Անուն և մյուս աստվածները որոշում են պատժել Էնկիդուին: Հիվանդանում ու մեռնում է նա: Գիլգամեշը մեկ շաբաթ նստած է ընկերոջ դիակի մոտ, տեսնում է դիակի նեխելը, հասկանում է, որ այլևս վերադարձ չկա, որ ի վերջո մահը պատուհասելու է նաև իրեն: Նա սկսում է խորհրդածել կյանքի, մահվան, անմահության շուրջը և որոշում է գնալ մարդկանց նախահոր՝ ՈՒտնապիշտիմի մոտ, մարդկանցից միակը, որ փրկվել է ջրհեղեղից և անմահների շարքը դասվել: ՈՒտնապիշտիմը ըստ էության քրիստոնեական Նոյի տարբերակն է: Երկար ճանապարհ է կտրում Գիլգամեշը, հասնում մինչև Մաշու լեռը, անցնում մեծ դժվարությամբ նրա տակով անցնող ընդգետնյա ճանապարհով, հասնում նախահորը և պատմում նրան իր տագնապները: ՈՒտնապիշտիմը հայտնում է նրան կենաց ծառի աճած տեղը, որի պտուղը (անմահության ծաղիկը) ուտողը հավիտենական երիտասարդ է մնում. անգամ ծերունին կարող է երիտասարդանալ: Գիլգամեշը դժվարությամբ գտնում է պտուղը: Նա գիտի, որ այն միայն իր համար չե, այլ բոլոր մարդկանց և ցանկանում է հասցնել մարդկանց: Սրանով Գիլգամեշը դառնում է մարդկության մեծագույն հերոսը: Սակայն, երբ Գիլգամեշը ճանապարհին հոգնությունը թոթափելու համար լիճն է մտնում՝ լողանալու, օձը նավակից գողանում է անմահության պտուղը և անհետանում խորխորատներում, ուր չէր կարող հասնել Գիլգամեշը: Դա է պատճառը, որ մարդը մահկանացու է, իսկ օձը ամեն տարի փոխում է իր մաշկը: Հուսախաբ Գիլգամեշը ուզում է իմանալ, թե ինչ կա հանդերձյալ կյանքում և ոգեկոչում է Էնկիդուին, որի ուրվականը պատմում է հանդերձյալ կյանքի մասին, և նոր հուսախաբություններ են ծնվում: Պոեմը ամբողջությամբ մեզ չի հասել. 12-րդ պնակիտը վնասված է, սակայն եղածը բավական է պատկերացնելու համար Գիլգամեշին ու Էնկիդուին, հասկանալու մարդկային էության մեջ բուն դրած թաքուն վախը՝ կապված մահվան գաղափարի հետ:

Ասքեր Գիլգամեշի մասին[խմբագրել]

Գիլգամեշի պատկերը՝ հայտնաբերված 1876 թվականին

«Գիլգամեշի մասին էպոսը» ստեղծվել է մեկ ու կես դարերի ընթացքում: Մեր օրերն են հասել սեպագիր արձանագրություններ, որոնցում գրված Գիլգամեշի մասին երգերը էպոսի մասերն են: Դրանք գրված են Հին Արևելքի չորս լեզուներով՝ շումերերեն, աքքադերեն, խուռիերեն և խեթերեն: Ամենահին հիշատակությունները գրված են շումերերեն: Չնայած այդ հանգամանքին՝ ամենաարժեքավորը համարվում է աքքադերեն գրությունը, քանի որ դրանք գեղարվեստական նվաճումներ են համարվում:[7]

Գիլգամեշի մասին շումերական պահպանված արձանագրությունները չեն մտնում ոչ մի ստեղծագործական խմբերի մեջ: Դրանցից միայն ինն են պահպանվել և դրանք բոլորը դասակարգվում են որպես էպիկ ստեղծագործություններ: Երեք ասքերը փոխանցվել են միմյանց պատմելու շնորհիվ, մնացած 6 ասքերը՝ պահպանվել են և հրատարակվել։[8]

Վաղ ասքերը վերաբերում են Նիպպուրյան կանոնին, որը աքքադաշումերական էպոսի մաս էր: Ի սկզբանե դրանց նախատիպերը եղել են գրառված տեղակություններ Ուրուկ քաղաքի և դրա կառավարիչների մասին: Բացի Գիլգամեշից, ով Ուրուկի հինգերորդ կառավարիչն էր, էպոսում խոսվում է նաև Էնմերկարեի մասին՝ Ուրուկի երկրորդ կառավարչի և Լուգելբանդեի՝ չորրորդ կառավարչի և Գիլգամեշի հոր մասին:[8]

Գիլգամեշի հետ կապված աքքադաշումերական պատմությունները թվագրված են մեր ժամանակներից մոտ երկու հազար տարի առաջ (մ.թ.ա. մոտ 18-րդ դար): Սակայն հաշվի առնելով բազմաթիվ գրությունները և հեղինակների անճշտությունները՝ ինչպես նաև լեզվի բնույթը՝ հնագետները կարծում են, որ էպոսը ավելի վաղ է գրվել:[9]

Ըստ վերլուծությունների՝ պոեմը ստեղծվել է մինչև Ուրյան միասնական աստվածային պանթեոնի հիմնումը, նաև հենվելով Միջագետքում աքքադերենի տարածման շրջանի վրա՝ էպոսի ստեղծումը վերաբերում է մ.թ ա. 23-21-րդ դարերին:[10]

Ներկայումս հայտնի ասքերն են.

  • «Գիլգամեշը և Ագան» – պատմվում է Աքքայի կոնֆլիկտի մասին՝ արքաններ Գիլգամեշի և Քիշի միջև: Ի տարբերություն մյուս ավանդազրությցների՝ այստեղ արքա Գիլգամեշը չի բնութագրվում կախարդահեքիաթային հատկանիշերով: Այս պոեմը չէր ներառվում «Էպոս Գիլգամեշի մասին»-ի մեջ:[11][9][12]
  • «Գիլգամեշը և Ողջերի Սարը» (Գիլգամեշը և Ողջերի երկիրը, Գիլգամեշը և Անմահի Սարը) պատմում է Գիլգամեշի արշավանքի մասին Խուվավա հսկայի դեմ, ով պահպանում էր սուրբ մայրիները:[9][12]
  • «Գիլգամեշը և երկնային ցուլը» ասքը նկարագրում է Գիլգամեշի կողմից մերժված աստվածուհու՝ Իննինի (Իշտար) սիրո մասին: Գիլգամեշի ու իր ծառայի մարտը երկնային ցլի հետ արտացոլում էր աստվածուհու զայրույթը: Ավանդազրույցի վերջը պահպանված չէ:[9][12]
  • «Գիլգամեշը և ուռենին» (Գիլգամեշը, Էնկինդուն և անդրաշխարհի թագավորությունը) ասքը պատմում է, թե ինչպես Գիլգամեշը Իննին աստվածուհու խնդրանքով ուռենիից վռնդում է առյուծագլուխ արծվին, որից հետո ուռենիից կառուցում է նստարան և օթյակ՝ աստվածուհու համար, թմբուկ և փայտիկ՝ իր համար: Ավելի ուշ թմբուկն ընկնում է անդրաշխարհ, իսկ նրա հետևից գնացած ստրուկ Էնկիդուն որոշում է այլևս ետ չվերադառնալ: Միայն Գիլգամեշի խնդրանքից հետո աստվածները թողեցին, որ Գիլգամեշը հանդիպի իր ստրուկի հետ:[9][12]
  • «Գիլգամեշի մահը» ասքը պատմում է, թե ինչպես է Գիլգամեշը փնտրում անմահություն, բայց հասկանում է, որ այն անհասանելի է: Պոեմը մասամբ է պահպանվել:[12].
  • «Ջրհեղեղ» ասքը պարունակում է պատմություն՝ մարդու ստեղծման, թագավորական իշխանության հաստատման, ջրհեղեղի մասին, և թե ինչպես Զիուսուդրա արքան նավ կառուցելով փրկվեց ջրհեղեղից և անմահ դարձավ:[13]

Ավանդազրույցների ստեղծումից հետո արդեն ոչ ոք չէր էլ հիշում Գիլգամեշի պատմանական հերոս լինելու փաստի մասին: Էպիկական ժանրով գրված պոեմները բովանդակությամբ պարզ են, ոճով՝ հնամենի, արխայիկական, որով բավականին տարբերվում են Գիլգամեշի մասին աքքադերեն պոեմներից՝ չնայած, որ այն շատ ավելի շուտ էին ստեղծվել: [9]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Մելս Սանթոյան (2009)։ Գրականագիտական բառարան։ Երևան: «Վան Արյան», էջ 50։ 
  2. Керам К. Боги, гробницы, ученые. — С. 215—216.
  3. 3,0 3,1 Керам К. Боги, гробницы, ученые. — С. 217—219.
  4. 4,0 4,1 4,2 Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 132—134.
  5. 5,0 5,1 Матвеев К. П., Сазонов А. А. Эпос о Гильгамеше и его связь с Библией.
  6. 6,0 6,1 Крамер Сэмюэл Н. История начинается в Шумере. — С. 215—216.
  7. 7,0 7,1 Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 91—92.
  8. 8,0 8,1 Афанасьева В. К. Гильгамеш и Энкиду. Эпические образы в искусстве. — С. 97—99.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 109—113.
  10. Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 113—114.
  11. Афанасьева В. К. Гильгамеш и Энкиду. Эпические образы в искусстве. — С. 103.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Крамер Сэмюэл Н. История начинается в Шумере. — С. 222—225.
  13. Крамер Сэмюэл Н. История начинается в Шумере. — С. 175—180.