Գիլգամեշ (էպոս)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գիլգամեշ էպոսի պատառիկ

Գիլգամեշ, Շումերա-բաբելոնական հերոսական էպոսի պայմանական անվանումն է։ Համարվում է գտնված ամենահին գրական ստեղծագործությունը։

Գիլգամեշը Շումերի (մ.թ.ա. 28-րդ դար) Ուրուկ քաղաքի կիսաառասպելական կառավարողն է։

Գիլգամեշի մասին էպիկական երգերն առաջացել են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում։ Առավել լավ է պահպանված աքքադական «Ամեն ինչ տեսածի մասին...» մեկնակերպը, որի գրառումը գալիս է մ.թ.ա. 19-18-րդ դդ,։ Տաղաչափությունը շեշտային է (բանատողի մեջ հիմնականում չորս շեշտակիր վանկ)։ «Գիլգամեշին» բնորոշ են հերոսական էպոսի գծերը՝ ավանդական սյուժեն (հերոսի բուռն երիտասարդությունը, նրա հանդիպումը Էնկիդու հակառակորդ վայրենու հետ, որը հետո դառնում է նրա դաշնակիցը), հերոսական թափառաշրջիկները (որի ընթացքում բարեկամները մի շարք սխրանքներ են կատարում), ստվածապայքարի մոտիվները (Իշտար աստվածուհու սիրո մերժումը, նրա ուղարկած ցլի սպանությունը)։ Էպոսի գլխավոր կոլիզիան Էնկիդուի մահն է, որը ցնցում է Գիլգամեշին։ Նա սկսում է անմահություն փնտրել։ Արևի աստծու ուղիով գնում է երանելի Ուտապիշտիի կղզին, որը համաշխարհային ջրհեղեղ է վերապրել, ձեռք է բերում հավերժական երիտասարդության ծաղիկը, բայց օձը առևանգում է այն (անդրաշխարհ ճամփորդելու ավանդական այս մոտիվը էպոսում ենթարկված է հերոսական նպատակների)։ «Գիլգամեշ» էպոսում համաշխարհային գրականության պատմության մեջ առաջին անգամ բարձրանում է մարդու մահկանացու լինելու և նրա կյանքի իմաստի խնդիրը։ Մահվան ողբերգական անխուսափելիությունը հաղթահարվում է հերոսական արարքների անմահությամբ։ Գիլգամեշի մասին լեգենդը տարածված է եղել նաև Պաղեստինում, խեթերի, խուռիների և այլոց մոտ։[1]

Էպոսի հայտնաբերում[խմբագրել]

1849 թվականին անգլիական հնէաբան Օստին Հենրի Լեյարդը պեղումների արդյունքում հայտնաբերեց ասորական քաղաք Նինվեն։ Հետագա պեղումների արդյունքում հայտնաբերվեց Աշուրբանիպալ արքայի սեպագիր գրադարանը։ Այդ գրադարանի սեպագիր գրվածքները Լեյարդի օգնական Օրմունդ Ռասամը, ով 1852 թվականին հայտնաբերեց գրադարանի երկրորդ մասը, ուղարկեց Բրիտանական թանգարան։[2]

Գտնված գրվածքների ավելի ուշ հետազոտություններով զբաղվում էր տաղանդավոր ինքնուս, թանգարանի եգիպտա-ասորական բաժնի օգնական Ջորջ Սմիթը։ 1862 թվականի դեկտեմբերի 3-ին նա հանդես եկավ «Աստվածաշնչյան հնէաբանության միություն»-ում իր հաշվետվությանբ։ Զեկույցում նա պնդում է, որ գտել է մի առասպել ջրհեղեղի մասին, որը մոտ է Աստվածաշնչի շարադրանքին։ Այս հաղորդագրությունն իր հետևից բերեց համընդհանուր հետաքրքրվածություն։ «Դեյլի թելեգրաֆ» շաբաթաթերթը նույնիսկ խոստացավ 1000 ֆունտ նրան, ով կգտնի ասքի պակասող մասերը։ Ջորջ Սմիթն օգտվեց դրանից ու ուղևորվեց Միջագետք։[3][4][5][6]

Շարունակելով ցուցանակների վերծանումը՝ Սմիթը բացահայտեց, որ ջրհեղեղի մասին հաղորդագրությունը հանդիսանում է ինչ-որ մեծ ստեղծագործության մի մասը, որը կոչվում էր «Ասք Գիլգամեշի մասին»։ Ըստ գրիչների՝ «Ասքը» կազմված էր 12 երգերից, որոնցից յուրաքանչյուրը կազմում էր 300 տող։ Շուտով նա հասկացավ, որ ասքի մի մասը բացակայում է, քանի որ որոշ ցուցանակներ բացակայում են։ 1873 թվականին իր կողմից կազմակերպված արշավի արդյունքում հաջողվեց գտնել 384 ցուցանակ, որոնցից էր նաև Էպոսի բացակայող մասը։[3][4][5][6]

20-րդ դարի սկզբում ու կեսին գտնվեց ցուցանակների ևս մի շարք, որոնք պարունակում էին էպոսի մասեր տարբեր լեզուներով։[4][7]

Էպոսի նկարագրություն[խմբագրել]

Ասքեր Գիլգամեշի մասին[խմբագրել]

Գիլգամեշի պատկերը՝ հայտնաբերված 1876 թվականին

«Գիլգամեշի մասին էպոսը» ստեղծվել է մեկ ու կես դարերի ընթացքում։ Մեր օրերն են հասել սեպագիր արձանագրություններ, որոնցում գրված Գիլգամեշի մասին երգերը էպոսի մասերն են։ Դրանք գրված են Հին Արևելքի չորս լեզուներով՝ շումերերեն, աքքադերեն, խուռիերեն և խեթերեն։ Ամենահին հիշատակությունները գրված են շումերերեն։ Չնայած այդ հանգամանքին՝ ամենաարժեքավորը համարվում է աքքադերեն գրությունը, քանի որ դրանք գեղարվեստական նվաճումներ են համարվում։[7]

Գիլգամեշի մասին շումերական պահպանված արձանագրությունները չեն մտնում ոչ մի ստեղծագործական խմբերի մեջ։ Դրանցից միայն ինն են պահպանվել և դրանք բոլորը դասակարգվում են որպես էպիկ ստեղծագործություններ։ Երեք ասքերը փոխանցվել են միմյանց պատմելու շնորհիվ, մնացած 6 ասքերը՝ պահպանվել են և հրատարակվել։[8]

Վաղ ասքերը վերաբերում են Նիպպուրյան կանոնին, որը աքքադաշումերական էպոսի մաս էր։ Ի սկզբանե դրանց նախատիպերը եղել են գրառված տեղակություններ Ուրուկ քաղաքի և դրա կառավարիչների մասին։ Բացի Գիլգամեշից, ով Ուրուկի հինգերորդ կառավարիչն էր, էպոսում խոսվում է նաև Էնմերկարեի մասին՝ Ուրուկի երկրորդ կառավարչի և Լուգելբանդեի՝ չորրորդ կառավարչի և Գիլգամեշի հոր մասին։[8]

Գիլգամեշի հետ կապված աքքադաշումերական պատմությունները թվագրված են մեր ժամանակներից մոտ երկու հազար տարի առաջ (մ.թ.ա. մոտ 18-րդ դար)։ Սակայն հաշվի առնելով բազմաթիվ գրությունները և հեղինակների անճշտությունները՝ ինչպես նաև լեզվի բնույթը՝ հնագետները կարծում են, որ էպոսը ավելի վաղ է գրվել։[9]

Ըստ վերլուծությունների՝ պոեմը ստեղծվել է մինչև Ուրյան միասնական աստվածային պանթեոնի հիմնումը, նաև հենվելով Միջագետքում աքքադերենի տարածման շրջանի վրա՝ էպոսի ստեղծումը վերաբերում է մ.թ ա. 23-21-րդ դարերին։[10]

Ներկայումս հայտնի ասքերն են.

  • «Գիլգամեշը և Ագան» – պատմվում է Աքքայի կոնֆլիկտի մասին՝ արքաններ Գիլգամեշի և Քիշի միջև։ Ի տարբերություն մյուս ավանդազրությցների՝ այստեղ արքա Գիլգամեշը չի բնութագրվում կախարդահեքիաթային հատկանիշերով։ Այս պոեմը չէր ներառվում «Էպոս Գիլգամեշի մասին»-ի մեջ։[9][11][12]
  • «Գիլգամեշը և Ողջերի Սարը» (Գիլգամեշը և Ողջերի երկիրը, Գիլգամեշը և Անմահի Սարը) պատմում է Գիլգամեշի արշավանքի մասին Խուվավա հսկայի դեմ, ով պահպանում էր սուրբ մայրիները։[9][12]
  • «Գիլգամեշը և երկնային ցուլը» ասքը նկարագրում է Գիլգամեշի կողմից մերժված աստվածուհու՝ Իննինի (Իշտար) սիրո մասին։ Գիլգամեշի ու իր ծառայի մարտը երկնային ցլի հետ արտացոլում էր աստվածուհու զայրույթը։ Ավանդազրույցի վերջը պահպանված չէ։[9][12]
  • «Գիլգամեշը և ուռենին» (Գիլգամեշը, Էնկինդուն և անդրաշխարհի թագավորությունը) ասքը պատմում է, թե ինչպես Գիլգամեշը Իննին աստվածուհու խնդրանքով ուռենիից վռնդում է առյուծագլուխ արծվին, որից հետո ուռենիից կառուցում է նստարան և օթյակ՝ աստվածուհու համար, թմբուկ և փայտիկ՝ իր համար։ Ավելի ուշ թմբուկն ընկնում է անդրաշխարհ, իսկ նրա հետևից գնացած ստրուկ Էնկիդուն որոշում է այլևս ետ չվերադառնալ։ Միայն Գիլգամեշի խնդրանքից հետո աստվածները թողեցին, որ Գիլգամեշը հանդիպի իր ստրուկի հետ։[9][12]
  • «Գիլգամեշի մահը» ասքը պատմում է, թե ինչպես է Գիլգամեշը փնտրում անմահություն, բայց հասկանում է, որ այն անհասանելի է։ Պոեմը մասամբ է պահպանվել։[12].
  • «Ջրհեղեղ» ասքը պարունակում է պատմություն՝ մարդու ստեղծման, թագավորական իշխանության հաստատման, ջրհեղեղի մասին, և թե ինչպես Զիուսուդրա արքան նավ կառուցելով փրկվեց ջրհեղեղից և անմահ դարձավ։[13]

Ավանդազրույցների ստեղծումից հետո արդեն ոչ ոք չէր էլ հիշում Գիլգամեշի պատմանական հերոս լինելու փաստի մասին։ Էպիկական ժանրով գրված պոեմները բովանդակությամբ պարզ են, ոճով՝ հնամենի, արխայիկական, որով բավականին տարբերվում են Գիլգամեշի մասին աքքադերեն պոեմներից՝ չնայած, որ այն շատ ավելի շուտ էին ստեղծվել։[9]

Էպոսի ստեղծում[խմբագրել]

Գիլգամեշի պատկերով արձանագրություն, Հնագիտական թանգարան, Անկարա, Թուրքիա

Էպոսի հետազոտողների կարծիքով՝ Գիլգամեշի մասին առաջին երգերը կերտվել են մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի առաջին կեսերին։ Մեր ժամանակներին հասած առաջին գրառումները ստեղծվել էին մոտ 800 տարի առաջ։ Մոտավոր նաև այդ ժամանակներին է պատկանում պոեմի աքքադական տարբերակի ստեղծման ընթացքը, որը վերջնականապես պատրաստ է եղել մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջում։ Այդ հազարամյակում Պաղեստինում և Փոքր Ասիայում ստեղծվել էր մեկ այլ աքքադական տարբերակ՝ «պերիֆերիական»-ը։ Այս ժամանակներին է պատկանում նաև էպոսի խուռիերեն և խեթերեն թարգմանությունները թարգմանությունները։ Երկրորդ հազարամյակի վերջերին և մ. թ. ա 7-6-րդ դարերում ստեղծվեց էպոսի վերջնական տարբերակը՝ «նինեվսկյան»-ը, որն էլ հենց գտնվել էր Աշուրբանիպալի գրադարանում[7]

Էպոսի հիմքում ընկած են ինչպես միֆական մոտեցումներ, այնպես էլ շումերների կրոնական հավատալիքների հիմքերը, նաև պատմական լեգենդներ։ Գիլգամեշը եղել է պատմական անձ, ով կառավարել է շումերական Ուրուկ քաղաքը՝ մ. թ.ա. 2800-2700 թվականներին։ Նրա անունը շումերենում պայմանականորեն փոխանցվում է որպես «Բիլգամես» (Bil-ga-mes)․ հիշատակվում է շումերական արձանագրություններում նրանց կառավարիչների բաժնում, 2-րդ հազարամյակի սկիզբների մասին խոսվող մասերում։

Գիլգամեշը բավական շուտ դարձավ աստվածակերպ։ Նրա անունը սկսվեց հիշատակվել նաև շումերական աստվածների շարքերում։ Նրա շուրջ առաջացան բազմաթիվ լեգենդներ, որտեղ նա ներկայացվում էր որպես աստվածային հերոս, Նինսուն և Լուգալբանդայի (մյուս տարբերակներով՝ «լիլու» ոգու) աստծների որդին։ Ավելի ուշ Գիլգամեշի անունը հանրահայտ դարձավ Բաբելոնում, Խեթական թագավորությունում և Սիրիայում։ Նրա հետ էին կապում հերոսի կերպարը, ով կռվում էր կենդանիների դեմ։ Ինչպես նաև նրա ուղեկիցն է համարվում կիսամարդ-կիսացուլ հերոսը։

Արդեն որոշ ժամանակ անց Գիլգամեշը ընկալվում էր որպես Աստված՝ մարդկանց պահապանը դևերից։ Ընկալվում էր նաև որպես անդրաշխահի դատավոր։ Նրա պատկերը կախում էին տան մուտքի դիմաց, քանի որ ենթադրվում էր, որ այդ միջոցով օթևանը պաշտպանվում էր չար ոգիներից։ Միաժամանակ պաշտոնական պաշտամուքում Գիլգամեշը որևէ կաչևոր դեր չէր խաղում[14][15]։

Սյուժե[խմբագրել]

Միջագետքի հնագույն քաղաքներից մեկի՝ ՈՒրուկի հզոր տերն է Գերգամիշեն, որը պարսպապատում է իր քաղաքը և համաքաղաքացիներին ստիպում է անվարձ աշխատել պարիսպների շինարարության ժամանակ։ Բողոք կա քաղաքում Գիլգամեշի հանդեպ, և Արուրու դիցուհին հողից ստեղծում է հսկայի՝ Էնկիդուին՝ որպես Գիլգամեշի հակակշիռ։ Էնկիդուն ապրում է վայրենի կյանքով՝ տափաստաններում ու լեռներում՝ վիթերի ու վայրի կենդանիների հետ։ Որպեսզի Էնկիդուն դառնա Գիլգամեշի հակառակորդը, պիտի բերվի ՈՒրուկ, և այդ նպատակով մի որսորդ, որի որսորդությանը խանգարում է Էնկիդուն՝ ոչնչացնելով նրա թակարդները, Իշտար աստվածուհու տաճարից մի ցնծուհու՝ քրմուհու՝ Շահմատին, առնում է իր հետ ու գնում այնտեղ, ուր վայրի կենդանիների հետ ջուր խմելու է գալիս Էնկիդուն։ Շահմատը մերկանում է Էնկիդուի աչքի առաջ։ «Տեսավ Էնկիդուն Շահմատին, ծննդյան տեղը մոռացավ»։ Մեկ շաբաթ նրանք վայելում են մեկմեկու և այս ընթացքում Էնկիդուն մարդանում է ու կախման մեջ ընկնում Շահմատից։ Սրանից հետո արդեն նա բերվում է ՈՒրուկ, և ցանկանում է մտնել Իշտար աստվածուհու տաճարը։ Երկու երրորդով աստված ու մեկ երրորդով մարդ Գիլգամեշը նախ հակառակվում է տաճարի մոտ Էնկիդուին, բայց հետո, անսալով մոր խոսքին, որոշում է հաշտվել ու եղբայրանալ էնկիդուի հետ։ Նրանք ցանկանում են այնպիսի մի բան անել, որ ընդմիշտ մնան մարդկային հիշողության մեջ, և որոշում են հասնել հեռու մի երկիր՝ Լիբանան՝ մայրի ծառերի երկիրը, սպանել այնտեղ չար ուժերի խորհրդանիշ Խումբաբային։ Երկար ճանապարհ անցնելուց հետո նրանք հասնում են իրենց նպատակին և վերադառնում ՈՒրուկ։ Իշտար աստվածուհին հերոսական այդ արարքից հետո սիրո առաջարկություն է անում Գիլգամեշին, որը մերժում է, քանի որ գիտի, որ աստվածուհին իր նախորդ վեց սիրեկաններին սպանել է։ Վիրավորված Իշտարը հոր՝ աստվածահայր Անուի միջոցով փորձում է վրեժ լուծել։ Անուն երկնայի ցուլ է ուղարկում երկիր, իսկ սա նշանակում է, որ յոթ տարի շարունակ սով, երաշտ ու հիվանդություններ են լինելու, մեռնելու են բազմաթիվ հասարակ մարդիկ։ Սա է պատճառը, որ Գիլգամեշն ու Էնկիդուն որոշում են սպանել ցուլին և իրականացնում են որոշումը։ Չկարողանալով պատժել Գիլգամեշին, որովհետև նա աստվածային զարմ էր, Անուն և մյուս աստվածները որոշում են պատժել Էնկիդուին։ Հիվանդանում ու մեռնում է նա։ Գիլգամեշը մեկ շաբաթ նստած է ընկերոջ դիակի մոտ, տեսնում է դիակի նեխելը, հասկանում է, որ այլևս վերադարձ չկա, որ ի վերջո մահը պատուհասելու է նաև իրեն։ Նա սկսում է խորհրդածել կյանքի, մահվան, անմահության շուրջը և որոշում է գնալ մարդկանց նախահոր՝ ՈՒտնապիշտիմի մոտ, մարդկանցից միակը, որ փրկվել է ջրհեղեղից և անմահների շարքը դասվել։ ՈՒտնապիշտիմը ըստ էության քրիստոնեական Նոյի տարբերակն է։ Երկար ճանապարհ է կտրում Գիլգամեշը, հասնում մինչև Մաշու լեռը, անցնում մեծ դժվարությամբ նրա տակով անցնող ընդգետնյա ճանապարհով, հասնում նախահորը և պատմում նրան իր տագնապները։ ՈՒտնապիշտիմը հայտնում է նրան կենաց ծառի աճած տեղը, որի պտուղը (անմահության ծաղիկը) ուտողը հավիտենական երիտասարդ է մնում. անգամ ծերունին կարող է երիտասարդանալ։ Գիլգամեշը դժվարությամբ գտնում է պտուղը։ Նա գիտի, որ այն միայն իր համար չե, այլ բոլոր մարդկանց և ցանկանում է հասցնել մարդկանց։ Սրանով Գիլգամեշը դառնում է մարդկության մեծագույն հերոսը։ Սակայն, երբ Գիլգամեշը ճանապարհին հոգնությունը թոթափելու համար լիճն է մտնում՝ լողանալու, օձը նավակից գողանում է անմահության պտուղը և անհետանում խորխորատներում, ուր չէր կարող հասնել Գիլգամեշը։ Դա է պատճառը, որ մարդը մահկանացու է, իսկ օձը ամեն տարի փոխում է իր մաշկը։ Հուսախաբ Գիլգամեշը ուզում է իմանալ, թե ինչ կա հանդերձյալ կյանքում և ոգեկոչում է Էնկիդուին, որի ուրվականը պատմում է հանդերձյալ կյանքի մասին, և նոր հուսախաբություններ են ծնվում։ Պոեմը ամբողջությամբ մեզ չի հասել. 12-րդ պնակիտը վնասված է, սակայն եղածը բավական է պատկերացնելու համար Գիլգամեշին ու Էնկիդուին, հասկանալու մարդկային էության մեջ բուն դրած թաքուն վախը՝ կապված մահվան գաղափարի հետ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Մելս Սանթոյան (2009)։ Գրականագիտական բառարան։ Երևան: «Վան Արյան», էջ 50։ 
  2. Керам К. Боги, гробницы, ученые. — С. 215—216.
  3. 3,0 3,1 Керам К. Боги, гробницы, ученые. — С. 217—219.
  4. 4,0 4,1 4,2 Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 132—134.
  5. 5,0 5,1 Матвеев К. П., Сазонов А. А. Эпос о Гильгамеше и его связь с Библией.
  6. 6,0 6,1 Крамер Сэмюэл Н. История начинается в Шумере. — С. 215—216.
  7. 7,0 7,1 7,2 Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 91—92.
  8. 8,0 8,1 Афанасьева В. К. Гильгамеш и Энкиду. Эпические образы в искусстве. — С. 97—99.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 109—113.
  10. Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 113—114.
  11. Афанасьева В. К. Гильгамеш и Энкиду. Эпические образы в искусстве. — С. 103.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Крамер Сэмюэл Н. История начинается в Шумере. — С. 222—225.
  13. Крамер Сэмюэл Н. История начинается в Шумере. — С. 175—180.
  14. Дьяконов И. М. Эпос о Гильгамеше. — С. 103—108.
  15. Иванов В.В. Ещё одно рождение Гильгамеша. — С. 257—280.