Հայկական Գամփռ

Գամփռը

Գամփռը շների մի քանի տեղական տեսակ է, միավորված մեկ միասնական անվան տակ, որ հայերը հազարամյակների ընթացքում բուծել են։ Գամփռը հազարամյակներ շարունակ եղել է հայկական լեռնաշխարհի շուն և մնում է հայ ժողովրդի հպարտության առարկան։

Հայկական գամփռի բուծումը

Գամփռը

Հայաստանում կային հատուկ շնաբուծարաններ, որոնք վայրի գազանների (գայլ, շնագայլ) և շան զուգավորումից ստնում էին վերը նշված ցեղերը և վաճառում: Դրանք շատ սուղ էին գնահատվում: Շնաբուծները միևնույն ժամանակ հայտնի գազանորսներ էին: Նրանց ապրուստի գլխավոր աղբյուրը շների վաճառքն էր:

Շնաբուծության համար գլխավորապես որսում էին գայլեր, երբեմն նաև շնագայլեր: Որսած գայլին պահում էին բնական պայմաններին մոտ պայմաններում՝ խոր և երկար այրերում և քարանձավներ ունեցող ժայռերում, ուր կային որսալու և բզկտելու հարմարություններ: Գայլն իր բնական քարանձավում որսում էր նապաստակ, աննկատելի կերպով գայլաբուն էին ուղարկում որսորդները գետնուղիներով, տեսնում ու հալածում էր աղվեսներ, կաքավներ և նույնիսկ արջեր:

Հայկական լեռնաշխարհում բուծված շները, բաժանվում էին հինգ առանձին խմբերի. հոտապահ շուն կամ գելխեղդ, բակապահ շուն կամ ուղղակի գամփռ, արջի որսի շուն կամ արջաշուն, փոթորկաշուն և բարակ կամ թազի:

Հոտապահ շուն գայլխեղդ

Այս շների դերը հոտերը և նախիրները գայլերից ու գողերից պահպանելն է: Շան մականունն է գայլխեղդ: Ահա այդ շան նկարագրությունը:

Գլուխը մեծ է, շրթունքը հաստ, քիթը կարճ, կուրծքը լայն: Ուժեղ է ու աներկյուղ, հավատարիմ, բայց ոչ այնքան ուշիմ: Շատ հավատարիմ է իր տիրոջը, ամեն վտանգ կընդունի տիրջը պահպանելու համար»:

Մարմնով խոշոր են և զորեղ՝ կարճ դունչ, բարձր ճակատ, արմատից քիչ վերև կտրված ականջներ, բրդոտ ու հաստ վիզ, մկանուտ բարձր ոտքեր, ամուր գավակ: Սովորություն ունի պոչը ոլորելու և դնելու մեջքին: Քայլում է հանդարտ, ինքնավստահ և վեհ: Անհարկի չի հաչի: Իր անսխալ բնազդով իսկույն որոշում է թշնամին ու բարեկամը և այնպես էլ վարվում հետը : Առանձնահատուկ երանգավորում չունեն:

Գայլխեղդ շների ենթախմբերը

Գամփռ շանը պատկերող ՀՀ փոստային նամականիշ

Գայլխեղդ շները բաժանվում են երկու ենթախմբի՝ գայլաշան և շնագայլի:

Գայլաշուն անվանվում է այն շունը, որի հայրը գայլն է, իսկ մայրը՝ գայլի կաթով սնված շունը:

Շնագայլը այն շունն է, որի հայրը գայլի կաթով սնված շունն է, իսկ մայրը՝ էգ գայլը:

Շան և գայլի բեղմնավորումից ծնված լակոտները անվախ, հանդուգն, բզկտող, բայց իրենց տիրոջը հավատարիմ շներ են, մանավանդ նույնն ցեղին պատկանող էգ շունը, որոնց անվանում են տելե և քելփ:

Գայլեղդ շան զրահապատումը

Գայխեղդ շունը զրահապատվում է. շան կրծքի և կռնակի այն մասին, որը դեպի վիզն է երկարած, ճիշտ առաջի ոտքերի ուղղությամբ, ամրացվում են պողպատից սուր խրոցներ, կրծքին՝ հորիզոնական, թիկունքին՝ ուղղահայաց, 10 - 12 սմ երկար, ճկույթի հաստությամբ: Շունը գազանների վրա հարձակվելիս նախ խփում է կրծքով, եթե առաջին զարկով կարողացավ տապալել հակառակորդին՝ գործը հեշտանում է, այլապես սկսվում էր մարտը: Այդ դեպքում շունը բացի իր ժանիքներից օգտագործում է նաև կրծքին և թիկունքին ամրացված հատուկ խրոցները, որոնք մեն մեկ զարկից լայն վերք են բացում գազանի մամնի վրա, հատկապես սրտին:

Գայլխեղդ շունը մարտից հետո

Երբ շունը գայլ է խեղդում, ավագ հովվի պարտականություննէր իր ձեռքով ճմուռ շինել և գելխեղդ շան ճակատը համբուրելուց ու գլուխը շոյելուց հետո, անձամբ կերցներ նրան, շունը զգալով այդ առանձնահատուկ վերաբերմունքը՝ նախ լիզում է ավագ հովվի ձեռքերը, այնուհետև ուտում ճմուռը: Իսկ մեկից ավել գայլ խեղդող շանը պատվելու իրավունքը վերապահված է տան մեծին՝ ընտանիքի պապին կամ տատին: Եթե նրանցից մեկն ու մեկը սարում չէ, շունը արոտավայրից գյուղ է գալիս և քծնելով պապի ոտքերի առջև, երեք անգամ հաչում է, պապը կամ տատը, առանց հովիվներից տեղեկություն ստանալու պատահածի կամ կաըարվածի մասին, անմիջապես հասկանում են, որ շունի մեկից ավելի գայլ է խեղդել, անմիջապես գրկում և ճակատը համբուրում են, գգվում, ապա իրենց ձեռքվ պատրաստված ճմուռով կերակրում: Շունը լավ կշտանալուց հետո, առանց որևէ ցուցմունքի կամ նշանի, վերադառնում է հոտի մոտ:

Արջաշուն

Արջաշունը, որը գամփռի մեկուկես արժեքը ուներ, խիստ հազվագյուտ էր: Օգտագործվում էր միայն վարպետ գազանորսների կողմից՝ արջի որսի ժամանակ: Արջից ավելի ուժեղ էր, երբ մանավանդ զինված էր լինում պողպատե ցցերով:

Որսաշուն (բարակ)

Այս շունը օգտագործվում էր աղվես, վայրի կատու, լուսան որսալու համար: Նա թեթևոտն և արագավազ էր:

Քարայծ, եղջերու հալածելու և քարայրներից դուրս բերելու համար օգտագործում էին բարակի և գայլաշան զուգավորումից սերած և միայն Դրսիմ կամ Մնձուր լեռնաշխարհին հատուկ մի տեսակ որսի շուն, որը քարայծի ամենաթեթև հետքերից կարողանում էր հայտնաբերել նրա թաքստոցը և առաջնորդել այն ուղղությամբ, ուր թաքնված էր որսը:

Այս կարգի շները թե՛ հոտառությամբ, թե՛ հաչելու ձևով տարբերվում էին մյուս շներից: Սրանք մարդկանց վրա չէին հաչում, շատ ուշիմ էին և նվիրված իրենց տիրոջը: Վիրավոր որսին հետապնդելու, նրա թաքնված տեղը գտնելու և հաչելով որսորդին իրենց մոտ կանչելու առանձին հատկություն ունեին:

Հայկական գամփռի գինը

Հայկական լեռնաշխարհում փոխանակության հիմքը ոչ թե ոսկին և արծաթն էր, այլ բնամթերքը կամ անասունը: Շան գինը ևս որոշվում էր այդ փոխարժեքներով:

Մնձուր լեռներում մեկ ցեղական շան գինն էր 40 կոտ (640 կգ) ցորեն, կամ մեկ ձի, կամ մեկ կթան կով՝ հորթը հետը, կամ 10 ոչխար՝ գառներով: Այնտեղ մեկ ցեղական շան համար կարելի էր վճարել նաև 80 կգ մեղր, կամ 80 կգ յուղ, կամ նույնքան բուրդ:

Եթե մնձուրցի գյուղացին փոխանակության համար որևէ միջոց չուներ, բայց ցանկանում էր հայկական ցեղական գամփռ ունենալ, պարտավոր էր 80 օր անվճար աշխատել շան տիրոջ համար:

Սասունում մեկ գելխեղդ շան համար վճարում էին նոր ծնած 10-12 ոչխար :

Մոտավորապես նույն գներն էին նաև Հայաստանի մյուս շրջաններում : Առանձնապես երևելի շների գները հասնում էր մինչև 30-40 ոչխարի :

Իրականում սակայն, գամփռ շան գինը շատ ավելի մեծ էր: Գամփռի վրա զենք բարձրացնելը կամ սպանելը հավասար էր մարդասպանության:

2011թ.-ի փետրվարի 10-ին Միջազգային Կինոլոգիական Միության /ՄԿՄ/ /International Kennel Union/ /IKU/ Մոսկվայում կայացած Ցեղային հանձնաժողովի նիստի ընթացքում ճանաչվել է հայկական Գելխեղդի` Գամփռի ստանդարտը: Նրան շնորհվել է Հայաստանի ազգային ցեղատեսակի կարգավիճակը, և այն գրանցվել է 204 համարի ներքո: Համաձայն ընդունված ստանդարտի` ճանաչվում է հայկական Գամփռի կարճամազ տեսակը /մազածածկույթի երկարությունը` 2-ից 6 սմ/: Որպես հայկական ազգային ցեղատեսակ` Հայկական Գելխեղդ Գամփռը ճանաչում ստացավ շնորհիվ Հայաստանի Կինոլոգիական, Կինոլոգիա-Սպորտային Միության /ՀԿԿՍՄ/ նախագահ Վիոլետա Յուրիի Գաբրիելյանի:

Արտաքին հղումներ

• Շները Հայաստանում
• Հայկական գամփռի ամերիկյան ակումբի կայքը (անգլերեն)
• Աշխարհի գայլխեղդ շները(ռուս.)

Տես նաև

• Հայկական գամփռի ստանդարտը
• Հայկական գամփռ շան ծագումը
• Կովկասյան հովվաշուն