Բրոնխային հեղձուկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Բրոնխիալ ասթմաից)
Բրոնխային հեղձուկ
Դասակարգում և լրացուցիչ տվյալներ

Տարբեր ինհալյատորներ, որոնք կիրառվում են բրոնխային հեղձուկի ժամանակ։
ՀՄԴ-10 J45
ՀՄԴ-9 493
OMIM 600807
Հիվանդությունների բազա 1006
MedlinePlus 000141
eMedicine article/806890
MeSH D001249

Բրոնխային հեղձուկ (բրոնխիալ ասթմա), (հուն.՝ ἆσθμα - «ծանր շնչառություն, խեղդվում»), խրոնիկական կրկնվող վարակային կամ ոչ վարակային բնույթի հիվանդություն է, որի պարտադիր կլինիկական նշանը շնչահեղձության նոպան կամ ասթմատիկ վիճակն է։

Բրոնխային հեղձուկը ալերգիական հիվանդություն է, առաջանում է ալերգենների՝ որոշ քիմիական նյութերի կամ ֆիզիկական գործոնների նկատմամբ օրգանիզմի բարձրացած զգայնությունից, որը կարող է լինել օրգանիզմի ժառանգական մարմնակազմվածքային առանձնահատկության դրսևորում կամ առաջանալ ալերգենի հետ երկարատև շփումից, մի շարք անբարենպաստ գործոնների (մրսածություն, գերհոգնածություն, քրոնիկական բորբոքային հիվանդություններ և այլն) միաժամանակյա ազդեցությունից:

Համաճարակաբանություն[խմբագրել]

Բրոնխային հեղձուկը լայն տարածված հիվանդություն է։ Տարածվածությունը աշխարհի տարբեր ռեգիոններում բավականին տատանվում է՝ հասնելով մոտավորապես 3%-12%։ Հատկապես լայն տարածում ունի տնտեսապես զարգացած երկրներում, ընդ որում քաղաքի բնակիչների հիվանդացությունը ավելի բարձր է՝ համեմատած գյուղի բնակիչների հետ։ Ավելի հաճախ հիվանդանում են մինչև 15 տարեկան երեխաները (հատկապես տղաները)։ Առաջին նշանները կարող են դիտվել 1-7 տարեկանում, 15-30 տարեկանում հիվանդացումը նվազում է, իսկ 40-ից բարձր կրկին սկսում է աճել, հատկապես 65-ից բարձր կանանց մոտ։

Նկարագրություն[խմբագրել]

Բրոնխային հեղձուկը հիվանդություն է, որի հիմքում ընկած է շնչառական ուղիների խրոնիկ բորբոքումը։ Այն ուղեկցվում է բրոնխների զգայունակության և ռեակտիվության փոփոխություններով, խեղդոցի նոպաներով, ասթմատիկ ստատուսով կամ ընդհանուր առմամբ շնչառական անհարմարավետության ախտանիշներով։

Չնայած Բրոնխային հեղձուկի էթիոլոգիկ ձևերի բազմազանությանըё նրանց կլինիկական պատկերը միևնույնն է։

Բրնխիալ ասթմայի նոպան զարգանում է հարաբերականորեն հանկարծակի, որոշ հիվանդների մոտ անհատական կանխազգացումներից հետո։ Առաջանում է նեղվածություն կրծքավանդակում, շնչառության դժվարացում, քթանցքների փակվածություն, հազալու ցանկություն (վերջինս այդ ընթացքում կարող է չոր լինել և դժվարեցնել շնչելը)։ Նոպան բնութագվում է կարճ ներշնչմամբ և երկար արտաշնչմամբ, որը կարող է ուղեկցվել խռպոտ ձայնով։ Մարդը զգում է, որ շնչահեղձ է լինում և հետզհետե դժվարանում է ոչ միայն արտաշնչելը, այլ նաև ներշնչելը։ Կրծքավանդակը գտնվում է առավելագույն արտաշնչման դիրքում։

Դասակարգում և առաջացման պատճառներ[խմբագրել]

Բրոնխային հեղձուկի տարբեր ձևերի դասակարգման հարցը բավական երկար եղել է բանավեճի առարկա և տրվել են բազմաթիվ դասակարգումներ։

Ամերիկյան դասակարգում[խմբագրել]

Ըստ ամերիկյան դասակարգման առանձնացվում են՝

  • Էկզոգեն
  • Էնդոգեն
  • Խառը

Ժամանակակից պատկերացումների մեկ այլ դասկարգմամբ բաժանվում է՝

  • Ալերգիկ
  • Ինֆեկցիոն
  • Խառը (որտեղ վերնշյալ 2 գործոններն էլ կարող են առկա լինել)

Սոլոպովի դասակարգում[խմբագրել]

Ըստ Սոլոպովի դասակարգման՝ տարբերում են վարակիչ ալերգիական (ատոպիկ) և ոչ վարակիչ ալերգիական (ատոպիկ) և խառը բրոնխային հեղձուկ: Վարակիչ ալերգիական բրոնխային հեղձուկի առաջացմանը նպաստում են բակտերիաները, վիրուսները և այլ մանրէներ, որոնք, օրգանիզմի հետ փոխազդելով, առաջացնում են ալերգիական կազմափոխություններ: Ամենից հաճախ այն առաջանում է շնչառական օրգանների կամ քթի հավելյալ ծոցերի (հայմորյան, ճակատային) քրոնիկական հիվանդությունների ֆոնի վրա, երբ օրգանիզմում երկարատև առկա է վարակի օջախը:

Բանն այն է, որ ալերգենի հատկություններով են օժտված մանրէների կենսագործունեության և քայքայման արգասիքները, ինչպես նաև բորբոքման ժամանակ առաջացող նյութերը:

Ոչ վարակիչ բրոնխային հեղձուկն առաջանում է կենդանական և բուսական ծագման ալերգեններից: Կենդանական ծագման ալերգեններից են բուրդը, փետուրը, ձիու մազը, ձկան թեփուկները և այլն: Երբեմն օրգանիզմի զգայնությունը բարձրանում է նաև որոշ միջատների (տիզ, փայտոջիլ, խավարասեր, թիթեռներ և այլն) նկատմամբ: Բուսական ծագման ալերգեններից կարևոր է բույսերի ծաղկափոշին: Բուսական ալերգենների ազդեցությունից բրոնխային հեղձուկի նոպաներ առաջանում են ապրիլ-հուլիս ամիսներին՝ բույսերի ծաղկման շրջանում: Բրոնխային հեղձուկի պատճառ կարող են լինել նաև սենյակի փոշին, ակվարիումի ձկների չոր կերը, որոշակի սննդամթերքներ (ձու, խեցգետին, շոկոլադ, սունկ, ելակ, նարինջ և այլն), որոշ դեղանյութեր և այլն: Բրոնխային հեղձուկի նոպայի առաջացման համար կարևոր են նյարդային և ներզատիչ համակարգերի անհատական առանձնահատկությունները: Հայտնի են դեպքեր, երբ վարդի հոտի նկատմամբ զգայուն հիվանդի շնչարգելության նոպան սկսվել է արհեստական վարդի տեսքից: Նոպայի պատճառ կարող են լինել նաև բացասական հուզումները:

Որպես ասթմայի առանձին ձևեր այսօր առանձնացվում են նաև ասպիրինային և ֆիզիկական լարման ասթմաները։

Փաստացի այստեղ տարբեր են միայն անվանումները, իսկ ըստ էության Էկզոգեն Բրոնխային հեղձուկը ալերգիկ Բրոնխային հեղձուկն է, որը այլ կերպ կոչվում է նաև ատոպիկ, իսկ էնդոգենը իր մեջ ներառում է ինֆեկցիոն, էնդոկրին և հոգեծին գործոնները։

Հոգեծին գործոնի շեշտադրումը Բրոնխային հեղձուկի առաջացման մեջ սկսեց լայնորեն ուսումնասիրվել հոգեվերլուծական ուղղության շրջանակներում, մասնավորապես Ա. Ֆրանցի աշխատություններումё հետագայում ընդլայնվելով և ուսումնասիրվելով հոգեբանական այլ ուղղությունների ներկայացուցիչների կողմից։

1950 թվականին ստեղծվեց ամերիկյան հոգեսոմատիկ ասոցիացիան, որը սկսեց լրջորեն զբաղվել նրա դասակարգման հիմանախնդիրներով։

Այսօր ասթման համարվում է հոգեսոմատիկ հիվանդություն և մտնում է չիկագյան յոթնյակի հիվանդությունների մեջ։

Բրոնխային հեղձուկի գլխավոր և հիմնական ախտաֆիզիոլոգիական մեխանիզմը բրոնխիալ պատի դիֆուզ ալերգիկ բորբոքման առաջացումն է տարբեր իմուն և ոչ իմուն ռեակցիաներից։ Բրոնխային հեղձուկի ալերգիկ մեխանիզմները կապված են ալերգիկ ռեակցիաների առաջին տեսակի հետ (ռեագինային կամ անհապաղ), կամ E իմունոգլոբուլինով միջնորդված։ Որևէ արտաքին ալերգենի (հիմնականում ինհալացիոն բնույթի) հետ կրկնակի շփման դեպքում առաջանում է սենսիբիլիզացիա, որն արտահայտվում է մեծաքանակ սպեցիֆիկ IgE արտադրմամբ շնչառական ուղիների լորձաթաղանթում և հարակից լիմֆատիկ հանգույցներում։

IgE (Իմունոգլոբուլին E) հակամարմինները կոչվում են նաև ռիագիններ, հիմնական պատասխանատու են ալերգիկ ռեակցիաների զարգացման համար, և նրանց սինթեզն իրագործվում է T լիմֆիցիտների վերահսկողության տակ։ IgE-ն շատ արագ կապվում են բրոնխների պատում գտնվող պարարտ բջիջների և արյան բազոֆիլների թաղանթում գտնվող հատուկ ընկալիչների հետ։ Երբ IgE-ի քանակը հասնում է որոշակի «կրիտիկական» մեծության, օրգանիզմը սենսիբիլիզացվում է և պատրաստ է հակազդելու ալերգենի շատ փոքր քանակի հանդեպ։ Սա առաջին իմունաբանական շրջանն է։

Սենսիբիլիզացված օրգանիզմում հատուկ ալերգենի ինհալացիայի դեպքում, վերջինս միանում է պարարտ բջջի թաղանթում գտնվող IgE-ի հետ, որի հետևանքով պարարտ բջիջները ենթարկվում են ապահատիկավորման (դեգրանուլացիա), նրանցից ձերբազատվում և անցնում են միջբջջային միջավայր մեծ քանակությամբ կենսաբանական ակտիվ նյութեր (հիստամին, հեպարին, սերոտոնին)՝ ախտածագման երկրորդ, ախտաքիմիական շրջան։

Հիստամինի ազդեցության ներքո առաջանում է մազանոթների լայնացում և նրանց թափանցելիության բարձրացում։ Սա հանգեցնում է շնչափողի և բրոնխների լորձաթաղանթի բորբոքային վնասման, որն արտահայտվում է հարաճուն բրոնխակծկանքով, բրոնխային արտադրուկի շատացմամբ (հիպերկրինիա), նրա ռեոլոգիական հատկությունների փոփոխմամբ (դիսկրինիա) և բրոնխների լորձաթաղանթի այտուցվածությամբ։ Այս բոլորը հանգեցնում է շնչական սուր օբստրուկցիայի, որի հետևանքով զարգանում է ասթմատիկ նոպա՝ ախտածագման երրորդ, ախտաֆիզիոլոգիական շրջան։

Ալերգենի շարունակվող ներգործության կամ ներքին հակաբորբոքային գործոնների (գլիկոկորտիկոիդներ, կատեխոլամիններ) անբավարար ֆունկցիայի դեպքում պարարտ բջիջների ակտիվացումը շարունակվում է։ Սինթեզվում և ձերբազատվում են նյութեր, այդ թվում արախիդոնային թթուն, պրոստագլանդիններ, լեյկոտրիեններ, թրոմբոքսան, էոզինոֆիլների, նեյտրոֆիլների և թրոմբոցիտների քեմոտակսիկ գործոններ։

Առաջին տեսակի ալերգիկ ռեակցիայի ուժեղացմանը նպաստում են ինչպես էնդոգեն նյութեր (PGF, էստրոգեններ, թիրեոիդային հորմոններ), այնպես էլ որոշ դեղամիջոցներ (β2-ադրենապաշարիչներ, խոլինոխթանիշներ)։ Իսկ կատեխոլամինները, գլիկոկորտիկոիդները, PGE, β2-ադրենախթանիշները, նատրիում քրոմոգլիկատը (ինտալ, զադիտեն) ունեն արգելակող ներգործություն։

Սննդային և դեղորայքային ալերգիայի դեպքում բրոնխային հեղձուկի ախտածագման մեջ հիմնական դերը պատկանում է ալերգիկ ռեակցիայի երրորդ կամ իմունահամալիրային տեսակին։ Սննդային և դեղորայքային ալերգեններն, ընկնելով արյան մեջ, կապվում են IgG և IgM հետ։ Հաջորդ օղակը կոմպլեմենտի կապումն է և նրա ակտիվացումը, որի հետևանքով առաջանում են անաֆիլատոքսիններ (կոմպլեմենտի բեկորներ), որոնք կապվելով պարարտ բջիջների վրա գնտվող սպեցիֆիկ ընկալիչների հետ առաջացնում են ապահատիկավորում նման ռեագինային մեխանիզմին։

Բրոնխային հեղձուկի ախտածագման մեջ կարևոր դեր են խաղում նաև ոչ իմունաբանական մեխնիզմները։ Բազմատեսակ գործոնների ազդեցության ներքո (սառը օդ, որոշ դեղորայք) առաջանում է պարարտ բջիջների ոչ սպեցիֆիկ ակտիվացում։

Բրոնխային հեղձուկի ախտածագման գործում էական նշանակություն ունեն նաև նյարդային ազդակները։ Մասնավորապես նկատվում է թափառող նյարդի ընկալիչների գերզգայունություն, որոնք կարող են գրգռվել զանազան մեխանիկական կամ քիմիական ազդակներից։ Շատ կարևոր է նաև «թիրախ» բջիջների ադրենաընկալիչների վիճակը։ Բրոնխային հեղձուկի հիվանդների մոտ β2-ադրենաընկալիչների զգայողությունը ընկած է, իսկ α-ադրենաընկալիչներինը բարձրացած։

Հորմոնալ խանգարումներից առավել կարևոր է կորտիզոլի անբավարար արտադրությունը, որի պակասությունը նպաստում է հիվանդության առաջխաղացմանը։

Ախտանիշեր[խմբագրել]

Բրոնխային հեղձուկի առաջացման և ընթացքի վրա ազդում են նաև կլիմայական գործոնները: Հիվանդությունը հաճախ սրվում է գարնանը և աշնանը, հիվանդների ինքնազգացողությունը վատանում է հիմնականում քամու, ջերմաստիճանի և մթնոլորտային ճնշման կտրուկ փոփոխություններից, օդի բարձր խոնավությունից: Բացի այդ, վերջինս նպաստում է քրոնիկական բրոնխային և թոքային վարակների սրացմանը, որն իր հերթին ծանրացնում է բրոնխային հեղձուկի ընթացքը: Հիվանդությունը հիմնականում արտահայտվում է շնչարգելության նոպայով: Որպես կանոն՝ այն սկսվում է հանկարծակի, հաճախ՝ գիշերը: Հիվանդն զգում է օդի անբավարարություն, դժվարանում է շնչառությունը, արտաշնչումն ուղեկցվում է ուժեղ սուլող խզզոցներով: Այնուհետև կարող է հազ սկսվել: Շնչառության հեշտացման համար հիվանդն ընդունում է հարկադրական դիրք, կանգնում կամ նստում է՝ ձեռքերով հենվելով մահճակալի, աթոռի եզրերին՝ լարելով կրծքի մկանները: Նոպայի վերջում (մի քանի րոպեից մի քանի ժամ, երբեմն՝ օրեր) շնչառությունը կարգավորվում է, լինում է խորխարտադրություն: Երկարատև կամ հաճախակի (օրվա ընթացքում՝ կարճ ընդմիջումներով) նոպաներն անվանում են հեղձուկային վիճակ: Ոչ հաճախակի նոպաները թոքերում փոփոխություններ չեն առաջացնում: Հիվանդության առաջացմանը և նոպաների արագացմանը զուգընթաց կարող են ի հայտ գալ թոքափքանք, սրտի գործունեության խանգարում: Շնչարգելություն կարող է առաջանալ ոչ միայն բրոնխային հեղձուկի, այլև առանձին հիվանդությունների հետևանքով, ուստի հիվանդին զննելիս բժիշկը հիմնականում պարզում է շնչարգելության բնույթը և առաջացման պատճառները:

Բուժում[խմբագրել]

Բրոնխային հեղձուկի բուժման և կանխարգելման նպատակով օգտագործում են տարբեր դեղանյութեր՝ հաբերի, աերոզոլերի ձևով, ներարկման միջոցով և այլն:

Բուժումը նշանակում է բժիշկը, իսկ դրանց ընտրությունը խիստ անհատական է: Կան նաև բրոնխային հեղձուկը մեղմացնող միջոցներ՝ բժշկական բաժակներ, մանանեխի ծեփուկներ, ձեռքերի և ոտքերի տաք լոգանքներ: Հակահեղձուկային միջոցներով ինքնաբուժումը (առանց բժշկի հսկողության) կարող է ոչ միայն անարդյունավետ լինել, այլև բարդացնել վիճակը: Բրոնխային հեղձուկը բուժելիս խնդիրը ոչ միայն նոպան վերացնելն է, այլև, հնարավորության սահմաններում, հիվանդության պատճառի, նոպա առաջացնող գործոնների հայտնաբերումը: Ալերգենի ոչ վարակիչ բնույթը պարզելուց հետո պետք է վերացնել շփումը դրա հետ (ընդհուպ մինչև աշխատանքը և բնակավայրը փոխելը): Իսկ եթե դա անհնար է, հատուկ մեթոդով նվազեցնում են օրգանիզմի զգայնությունը տվյալ ալերգենի նկատմամբ: Բրոնխներից խորխի հեռացմանը նպաստում են մաքուր օդը, փշատերև անտառներում զբոսանքը, տաք հիմնային հանքային ջրերը:

Հիվանդներից շատերին ցուցված է բուժական մարմնամարզությունը (սրտի ուժեղ ախտահարման, հեղձուկային վիճակի բացակայության դեպքերում), այն լավացնում է թոքերի օդափոխությունը, վերացնելով բրոնխների խցանումը՝ բարձրացնում է արտաշնչման արդյունավետությունը: Շատ կարևոր է շնչառական մկանների և հատկապես ստոծանու մարզումը (բրոնխային հեղձուկով հիվանդի համար նախընտրելի է փորային տիպի շնչառությունը): Բժշկի խորհրդով անհրաժեշտ է մշտապես զբաղվել բուժական մարմնամարզությամբ: Կարևոր է սովորել քթով շնչել և արտաշնչել, ինչպես նաև արտաշնչելիս որովայնը ձգել: Պարապմունքները պետք է անցկացնել լավ օդափոխված սենյակում, իսկ տաք ժամանակ՝ դրսում:

Միջնոպային շրջանում խորհուրդ է տրվում զբաղվել սպորտով (զբոսաշրջություն, թիավարություն, դահուկային սպորտ, թենիս և ակլն)՝ առանց ծանրաբեռնվելու: Շատ օգտակար է առողջարանային բուժումը, որի արդյունավետությունը կախված է կլիմայական գործոնների նկատմամբ հիվանդի ընկալումից:

Գերադասելի է մեղմ, խաղաղ կլիմայով և օդի ցածր խոնավությամբ առողջարանը:

Կանխարգելում[խմբագրել]

Կանխարգելում՝ շրջակա միջավայրի առողջացում, անհատական միջոցներով վարակիչ շնչառական հիվանդությունների կանխում, ալերգիա առաջացնող այլ անբարենպաստ գործոնների վերացում:

Գրականություն[խմբագրել]

  1. Л.М.Огородова, Н.Г.Астафьева “Факторы риска астмы”
  2. И. Г. Малкина-Пых “Психосоматика” Справочник практического психолога Москва изд. Эксмо,2009
  3. Васютин А.М. ”Психологическая удавка или Бронхиальная астма

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png