Բաշշար իբն Բուրդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բաշշար իբն Բուրդ
Բաշշար իբն Բուրդ..jpg
(բանաստեղծ)
ԱԱՀ՝ Բաշշար իբն Բուրդ
Բնագիր
ԱԱՀ՝
بشار بن برد
Ծննդյան օր՝ 714 / 96 հիջրա
Ծննդավայր՝ Բասրա
Վախճանի օր՝ 783 / 168 հիջրա
Վախճանի վայր՝ Բաղդադ

Բաշշար իբն Բուրդ (714 / 91 հիջրա – 783 / 168 հիջրա) ամբողջական անուն՝ (արաբ․՝ بشار بن برد العقيلي أبو معاذ‎‎), Բաշշար իբն Բուրդ ալ-Ակիլի Աբու Մուազզ, պարսիկ մուսուլման բանաստեղծ, արաբական նորացման պոեզիայի հիմնադիրներից մեկը՝ Աբու Նուվասի և Աբու-լ-Աթահիայի հետ միասին։

Արաբական գիտության և մշակույթի ծաղկումն ու թարգմանական շարժումը[խմբագրել]

750 թվականին արաբական միջնադարյան պետության քաղաքական և մշակութային կյանքում տեղի ունեցան արմատական փոփոխություններ։ Դա կախված էր դինաստիաների փոփոխության հետ։ Գրեթե 100 տաի իշխած Օմայյանները իրենց տեղը զիջեցին Աբբասյաններին։ Օմայան վերջին խալիֆ Մրվան II-ը փախավ Եգիպտոս և այնտեղ սպանվեց։ Խալիֆ դարձավ Աբբասյան Աբու ալ-Աբբաս Սաֆահը։ Աբբասյանները իշխել են 750-1258 թվականներ։ 2-րդ Աբբասյան խալիֆ ալ-Մանսուրի օրոք` 762 թվականին մայրաքաղաք դարձավ Բաղդադը։

Սկզբնական շրջանում պետությունը հենվում էր շուուբիների և արաբների, մասամբ պարսիկների վրա։ Բայց հետզհետե պարսիկները ներխուժեցին պետական կառավարման ապարատ, նրանցից սկսեցին նշանակել հրամանատարներ, վեզիրներ։ Աբբասյանների կառավարման շրջանում մշակույթը նշանակալի վերելք ապրեց, խալիֆները խթանում էին գիտության բոլոր ճյուղերի զարգաումը։ Այդ շամանակ գրականության վրա մեծ ազդեցություն ունեին մաքուր արաբական, հունական և արևելյան մշակույթը։ Պարսկական մշակույթը ազդեցություն է ունեցել արաբների և պարսիկների միախառնմանը, հնդկականը` տնտեսության և գիտության զարգացմանը: Այդ մշակույթները տարածվեցին դպրոցների և զանազան թարգմանական գրականության շնորհիվ: Հին գիտությունների ներթափանցման հիմնական եղանակը թարգմանություններն ու արտագրություններն էին: Արիստոտելի, Պլատոնի, Հիպոկրատի և այլ հույն գիտնականների աշխատությունները նպաստեցին փիլիսոփայության , բժշկության, տրամաբանության և այլ գիտությունների զրգացմանը:

Գրականությունը, որն անվանվում էր Աբբասյանների շրջանի գրականություն, հասավ բարձր մակարդակի: Գրականության գլխավոր կենտրոնը Բաղդադն էր, ինչպես նաև՝ Քուֆան և Բասրան: Այլ ազգերի գիտությունն ու գրականությունը միախառնվում էին արաբականի հետ փոխառությունների և թարգմանությունների ճանապարհով: Պոեզիայի ժանրերն ու նպատակները նկատելի փոփոխություններ կրեցին: Նոր պոեզիայի հետևորդնորը հնում էին իրենց ճանապարհով: Ժանրերի մեծ մասը մնաց ավանդությանը համապատասխան, սակայն եզակի բացառություններ էին նկատվում: Գրեթե վերացավ քաղաքական պոեզիան: Նոր ուղղություններ և թեմաներ պետք է համարել փիլիսոփայական, սուֆիական բանաստեղծությունները, հեքիաթները բանաստեղծությունների մեջ, ծաղրական և հումորային բանաստեղծությունները: Բացի ավանդական թեմաներից նկարագրում էին նաև առօրյա կյանքը: Աբբասյանների սկզբնական շրջանում հռետորական արվեստը տարածված էր: Տարածվեց գրագրությունը: Առաջացավ և տարածում ստացավ գրավոր փաստաթղթերի ձևերը:

Նոր ժանրերի առաջացում[խմբագրել]

Արաբական միջնադարյան գրականության պատմության առաջին փուլը կամ Աբբասյան առաջին շրջանը ներառում է մոտ 75 տարի: Իրանա-սիրիական, հունական ծագում ունեցող «նոր» մուսուլմանները, որոնք իսլամ էին ընդունել, մավալինելրի կարգավիճակում էին` չունեին լիարժեք իրավունքներ։ Սակայն նրանք սկսեցին մեծ դեր խաղալ խալիֆայության կյանքում և սկսեցին պայքար իրենց իրավունքները արաբների իրավունքների հետ հավասարեցնելու համար։ Այս պայքարը ստացավ շուուբիական (արաբ․՝ شعب-شعوب‎‎, շուուբ` ազգեր) անվանումը։ Քաղաքական և կրոնական բնույթ կրող պայքարը անդրադառնում էր նաև արաբական գրականության բնույթի վրա։ Օմայյան պալատական ձոներգուները սերտորեն կապված էին իրենց ցեղերի հետ և նրանց ստեղծագործության գնահատման չափանիշ էր հաճախ համարվում այս կամ այն ցեղին պատկանելությունը, ոչ թե վարպետությունը։

8-րդ դարում իրավիճակը փոխվեց։ Իշխանության եկած Աբբասյանները հիշում էին թե երկրին ինչ վնաս հասցրեցին ցեղային հակամարտությունները, դրա համար փորձում էին վերացնել ցեղային տարանջատվածությունը։ Խալիֆայության ընդհանուր մշակույթային կյանքի մեջ ներառված նախկին քրիստոնյաներին, այլադավաններին խորթ էին բեդվինական թեմատիկան, հին արաբական կասիդաների քարացած ձևերն ու բնույթը։ Ուստի նոր պոետների նժբանաստեղծությունների մեջ են թափանցել իսլամին հակասող գաղափարներ։ Սակայն գնալով պոետների ստեղծագործություններում նկատվում էին տխուր նոտաներ։ Նրանց գիտակցության մեջ աստիճանաբար վերանում էր վստահությունը մուսուլմանական կայսրության անսասան հզորության նկատմամբ, քանի որ արաբների նվաճողական շրջանը մարել էր և խալիֆայության սահմանները չէին ընդարփակվում, բացի այդ Բաղդադից անջատվում են Իսպանիան և Մարոկկոն։ Իսլամի ներսում ևս չկար միասնություն։ Միմյանց դեմ պայքարում էին սուննիները, շիաները, մութազիլիները։

Միջնադարյան պալատական մշակույթի ծաղկումը փոխում է պոետի դիրքը արքունիքում։ Յուրաքանչյուր ազնվական դեմք ցանկանում էր ունենալ ձոներգու, որը կգովերգեր իր բարեգործությունները և կծաղրեր իր մրցակիցներին։ Վերջանականապես ձևավորվում է պալատական ձոներգուի կերպարը, ով ի տարբերություն հին արաբական պոետների իր գործունեությունը դիտում էր լոկ որպես ապրուստի միջոց վաստակելու եղանակ։ Այժմ պոեզիայի գնահատականը կախված էր մեկենասի՝ հովանավորի կամքից։ Կախվածության մեջ ընկնելով հովանավորից պոետը չէր մտածում գովերգվող անհատի իրական արժանիքների մասին։ Պոետից պահանջվում էր ոչ թե ասվածի ճշմարտացիություն, այլ պարզապես վարպետություն։ Հենց այս միջավայրից դուրս եկան պոետներ, ովքեր նորացրին դասական կանոնները, որոնք դժվարությամբ էին իրենց տեղը զիջում։ Հատկապես պահպանողական էր ձոներգության մադհը։

Արաբական պոեզիայում «նորը» նախ և առաջ ի հայտ է գալիս նախաիսլամական ավանդույթի հետ թույլ կապված կամ հին արաբներին ընդհանրապես անծանոթ ժանրերում` գինու և զվաևճությունների մասին՝ խամրիյաթ (արաբ․՝ خمرية‎‎), փիլիսոփայական ասկետիկ բովանդակությամբ` զուհդիյաթ (արաբ․՝ زهدية‎‎), որսորդության մասին` տարդիյաթ (արաբ․՝ طردية‎‎)։ Այսպիսով ձևավորվում է այն, ինչը կոչվեց բադի (արաբ․՝ بديع‎‎)՝ բանաստեղծական նոր ոճ։

Բաշշար իբն Բուրդի կյանքը և ստեղծագործությունը[խմբագրել]

Նորացման գրականության սկիզբը դրած դրած դասական պոետներից է պարսկական ծագում ունեցող կույր բանաստեղծ Բաշշար իբն Բուրդը։ Ծնվել է Բասրայում, ստեղծագործել վաղ հասակից։ Բաշշարը, ինչպես և ցանակացած քաղաքաբնակ պոետ, փորձում էր ավելի երկար ապրել բեդվինական միջավայրում մաքուր արաբերեն սովորելու համար։ 30 տարեկանում նա հեռանում է Բասրայից և թափառական կյանք է սկսում։ Նա փորձում է հաստատվել Իրաքի քաղաքների տարբեր պալատներում, սակայն ամենուր նրա սուր լեզուն նրա համար հակառակորդներ է ստեղծում։ Նրան մեղադրում էին անբարոյականության, համասեռամոլության և այլ արատների մեջ։ Նրա սիրային լիրիկան համարվեց անպատշաճ և խալիֆ ալ-Մահդին արգելեց նրան հորինել նասիբներ։ 783 թվականին խալիֆի հրամանով նա տանջամահ արվեց։

Միջնադարյան բանասերները Բաշշար իբն Բուրդին նկարագրում են որպես եսասեր, այլասերված շահամոլի, սակայն դա որոշակի քաղաքական խմբի գնահատականն էր։ Նա առաջին պոետներից էր, որ կապված էր միաժամանակ արաբական և պարսկական մշակույթի հետ, ինչը նրան հնարավորություն էր տալիս հասնել բանաստեղծաան սինթեզի։ Ձգտելով գովերգել բարձրաստիճան անձանց՝ ձոներգերում նա պահպանել է հին արաբական պոեզիայի կանոնները։ Բանաստեղծը բողոքում էր ճակատագրի դեմ, որը իրեն ստիպում էր ցածրանալ պարգև ստանալու համար։ Նա ասում էր, որ շնորհակալ է Աստծուց, որ խլել է իր տեսողությունը, որպեսզի չտեսնի նրանց ում ատում է։ Նա չէր վախենում ընդգծել իր՝ պարսկական ազնվական ցեղից լինելը։ Որոշ արաբական ցեղերի ծաղրմանը նա նվիրում էր հիջաներ։

Ձևականորեն մուսուլման մնալով՝ նա վաստակել էր հերետիկոսի համբավ։ Իր բանաստեղծություններում նա իրեն թույլ էր տալիս սրբապղծորեն արտահայտվել հաջի, ռամադան ամսվա պասի մասին։ Նոր քաղաքային և պալատական մշակույթի ազդեցությունը ավելի ցայտուն արտահայտվեց նրա սիրային բանաստեղծություններում։ Դրանք աչքի էին ընկնում նրբությամբ և երաժշտականությամբ, զգացվում էր իրանական պալատական պոեզիայի ազդեցությունը։ Նրանցում մեծ տեղ էր զբաղեցնում սիրային երկխոսությունը, իսկ բանաստեղծությունը կրում էր սիրային նամակի ձև։ Այսպիսով նրա սիրային պոեզիայում միահյուսվում էին անապատային պոեզիայի ավանդական ձևերը, Հիջազի քաղաքային սիրային լիրիկայի տարրերն ու բաղդադյան պոեզիայի կիրթ տարրերը։ Ձոներ գրելիս նա պահպանողական էր, սակայն մյուս ժանրերում ազատորեն դիմում էր նորարարությունների։ Բաշշար իբն Բուրդի թեմատիկան ավելի բազմաբնույթ է, քան նախորդներինը։ Նա չէր վախենում նոր անսպասելի թեմաներից և ձևերից։ Բանաստեղծը խուսափում էր վերամբարձ ոճից և նախապատվությունը տալիս էր հանրությանը հասանելի պարզ լեզվին։

Գրականություն[խմբագրել]

  • Грамовский И. Ю., Избр. соч., т. 2, М.-Л., 1956
  • Фильштинский И.М., История арабской л;итературы
  • Zarrinkoub, Abdolhosein, Two Centuries of Silence, p. 286-287, 1999, ISBN 964-5983-33-6
  • Starkey and Meisami. Encyclopedia of Arabic Literature, Routledge, 1998

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]